YAƘIN KHANDAƘ (RAMI)

Wata walƙiya ta yi

Haƙar rami tana farawa kowace rana da sassafe, tana ci gaba har zuwa maraice. Wata rana, a lokacin haƙa, Sayyidina Aliyu ɗan Hakam ya ji rauni a ƙafarsa. Suka ɗora shi a kan doki suka kawo shi gaban Shugabanmu Annabi. Shugaban Talikai ya shafa ƙafarsa yana cewa “Bismillahir-rahmanir-rahim”. A matsayin wata mu’ujiza ta Shugabanmu, nan take jinin ƙafarsa ya tsaya, ciwon kuma ya ɗauke. Ana ci gaba da haƙa ramin. A wani lokaci Sahabbai suka ci karo da wani wuri mai tauri ƙwarai. Haƙawa ba ta yiwuwa. Suka zo wurin Manzo Mafi Daraja suka sanar da shi halin da ake ciki. Ya zo, ya sauka cikin ramin. Ya nemi ruwa a cikin wani kwano. Ya ɗebi kurɓi ɗaya, ya sake zuba shi a cikin kwanon. Sannan ya yayyafa ruwan a kan wurin nan mai tauri. Ya ɗauki guduma, ya watsa wurin nan da bugu ɗaya kamar yashi. Wurin nan ya zama mai saurin haƙuwa. A lokacin wannan bugu, cikin ƙaunataccen Annabinmu mai albarka ya bayyana, sai waɗanda suke wurin suka ga cewa Shugabanmu ya ɗaure dutse a kan cikinsa mai albarka saboda yunwa. Sayyidina Jabir ɗan Abdullahi, da ya ga Shugabanmu Manzon Allah a wannan hali, ya je gabansa ya nemi izini yana cewa: “Uwata da ubana su zama fansarka, ya Manzon Allah! Idan ka ba ni izini, bari in je gida in dawo.” Abin da ya faru bayan ya sami izini, Sayyidina Jabir ya ba da labarinsa kamar haka:

“Da aka ba ni izini, na zo gida na tambayi matata: ‘Na ga Manzo alaihis-salam cikin wani irin halin yunwa da ba a iya jurewa. Akwai wani abin ci a gida?’ Ita kuma ta ce: ‘Babu kome sai wannan ɗan akuya da ƴan tafukan sha’ir kaɗan.’ Nan take na yanka ɗan akuyar, matata kuma ta niƙa sha’irin da dutsen niƙa ta mai da shi gari. Sannan ta kwaɓa shi. Ta sa naman a cikin tukunyar yumɓu, ta fara dafa shi a tanda. Lokacin da nake dawowa wurin Manzon Allah, matata ta yi mini gargaɗi sosai cewa kada mu sha kunya saboda ƙarancin abincin. Bayan haka na je wurin Shugabanmu Manzon Allah na ce: ‘Ya Manzon Allah! Ina da ɗan abinci kaɗan. Ka ɗauki mutum ɗaya ko biyu tare da kai, ku zo mu ci abinci a wurinmu!’

Sannan Shugabanmu Manzon Allah ya ce mini: ‘Ka gaya wa matarka kada ta fitar da tukunyar nama ko gurasa daga tanda har sai na zo.’ Sannan ya juya ga mujahidai ya ce: ‘Ya mutanen Khandaƙ! Jabir ya shirya mana liyafa, yana gayyatarmu zuwa cin abinci. Abincinsa mai yawa ne, mai daɗi kuma. Ku tashi! Za mu je liyafar Jabir!’ Bisa wannan umarni Sahabbai masu girma suka taru, suka fara tafiya a bayan Annabinmu. Ni kuwa nan take na koma gida na gaya wa matata abin da ya faru, na ce: ‘Yanzu me za mu yi?’ Sai ta ce mini: ‘Manzo alaihis-salam bai tambayi nawa ne abincin ba?’ Ni kuma na ce: ‘Ya tambaya, na kuma faɗa masa.’ Matata ta tambaya: ‘Kai ne ka gayyaci Sahabbai masu girma, ko Shugabanmu Manzon Allah ne?’ Da na ce: ‘Manzon Allah ne ya gayyace su’, sai ta kwantar mini da hankali tana cewa: ‘Manzo alaihis-salam ya fi sani.’

Ba da daɗewa ba, fuskar Shugabanmu Annabi mai haske ta bayyana a bakin ƙofarmu. Ya ce wa taron Sahabbansa: ‘Ku shiga ciki ba tare da kun matse juna ba.’ Ƴan’uwana Sahabbai suka zauna ƙungiya-ƙungiya, goma-goma. Annabi Mai Girma ya yi addu’a domin gurasar da naman su sami albarka. Sannan, ba tare da ya fitar da tukunyar daga tanda ba, yana ɗiban abin da ke cikinta da ludayi, yana zuba shi a kan gurasar da yake ɗauka, yana ba Sahabbansa. Ya ci gaba da haka har sai da dukkan Sahabbai suka ƙoshi. Na rantse cewa, duk da yake waɗanda suka ci abincin sun fi mutum dubu, gurasar da naman suna nan yadda suke. Mu ma bayan mun ci, muka rarraba wa maƙwabtanmu.”3

Sayyidina Salmanu Farisi yana haƙa rami da ƙwarewa sosai. Shi kaɗai yakan yi aikin mutum goma. Shi ma da abokansa, yayin da suke haƙa wurin da aka ware musu, suka ci karo da wani babban dutse fari, mai tauri ƙwarai. Suka yi ƙoƙari sosai don su farfashe shi, amma dukkan ƙoƙarinsu ya tafi a banza. Ban da haka, gudumominsu, fartanyoyinsu da sheburansu ma suka karye. Sayyidina Salmanu ya je gaban ƙaunataccen Annabinmu ya bayyana halin da ake ciki yana cewa: “Uwata da ubana, raina su zama fansarka, ya Manzon Allah! Yayin da muke haƙa ramin, mun ci karo da wani dutse mai tauri. Duk da cewa dukkan kayan aikinmu na ƙarfe sun karye, ba mu iya ko da motsa shi daga wurinsa ba.” Habibi Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) ya zo wurin da albarka, ya nemi guduma. Sahabbai masu girma da suke wurin ma suna jiran sakamakon cikin sha’awa. Sarkin Annabawa ya sauka ƙasa. Ya ɗaga gudumar yana cewa “Bismillahir-rahmanir-rahim”, ya bugi dutsen da ƙarfi har daga wannan bugu wata walƙiya ta yi, ta haskaka Madina, kuma wani guntu ya ɓalle daga dutsen.

Manzo Mafi Daraja ya yi kabbara yana cewa: “Allahu akbar!” Sahabbai, da suka ji haka, su ma suka yi kabbara. Sannan ya bugi dutsen da gudumar a karo na biyu. Kuma wata walƙiya mai haskaka ko’ina!…

“Ni ma ina son in yi tarayya a ladar da kuke samu ta hanyar aiki” Hadisi mai daraja

Da kuma guntayen da suke ɓallewa daga dutsen… Ƙaunataccen Annabinmu ya sake yin kabbara yana cewa: “Allahu akbar!” Kabbarar Sahabbai masu girma ta biyo wannan. Lokacin da gudumar ta sauka a karo na uku, wata walƙiya mai haskaka ko’ina ta sake yi, dutsen kuma ya farfashe guntu-guntu. Shugaban Talikai ya sake yin kabbara yana cewa: “Allahu akbar!” Sahabbansa masu daraja su ma suka bi shi suka sake yin kabbara.

Sayyidina Salmanu ya miƙa hannunsa. Ƙaunataccen Annabinmu ya hau sama. Da Salmanu Farisi ya ce: “Uwata da ubana, raina su zama fansarka, ya Manzon Allah! Yanzu na ga wani abu da ban taɓa gani ba a rayuwata. Mene ne hikimar wannan?”, sai Shugabanmu Annabi ya juya ga Sahabbansa ya ce: “Ku ma kun ga abin da Salmanu ya gani?” Su kuma suka ce: “Na’am, ya Manzon Allah! Lokacin da ka bugi dutsen da guduma, mun ga wata walƙiya mai ƙarfi ta yi. Da ka yi kabbara, mu ma muka yi kabbara.” Shugabanmu Annabi kuma ya ce: “A cikin hasken bugun farko, fadojin Kisra (da ke Mada’in) suka bayyana gare ni. Jibrilu (alaihis-salam) ya zo ya sanar da ni: ‘Al’ummarka za su mallaki waɗannan ƙasashe.’ A bugu na biyu, jajayen fadojin lardin Rum (na Sham) suka bayyana. Jibrilu (alaihis-salam) ya zo ya ce: ‘Al’ummarka za su mallaki wannan ƙasa ma.’ A na uku, fadojin San’a (na Yaman) suka bayyana. Jibrilu (alaihis-salam) ya sanar da ni: ‘Wurin nan ma al’ummarka za su mallake shi.’”

Sannan, da Sarkin Halittu ya siffanta fadar Kisran Farisa da ke Mada’in, Sayyidina Salmanu, wanda ɗan wurin ne, ya ce: “Raina ya zama fansarka, ya Manzon Allah! Na rantse da Allahu Ta’ala, wanda Ya aiko ka da addinin gaskiya da Littafi, cewa waɗancan fadoji daidai suke da yadda ka siffanta su. Ina shaidawa cewa kai Manzon Allahu Ta’ala ne.” Shugabanmu Annabi ya ce: “Ya Salmanu! Lalle za a buɗe Sham. Hiraƙl zai gudu zuwa mafi nisan lungun ƙasarsa. Za ku mallaki kowane sashe na Sham. Babu wanda zai iya tsayawa gabanku. Lalle za a buɗe Yaman. Wannan ‘Diyar-i Mashriƙ’ ma lalle za a buɗe ta, kuma za a kashe Kisra. Allahu Ta’ala Zai ba ku waɗannan buɗe-buɗe bayana.”4

Sayyidina Salmanu Farisi ya sanar: “Na ga dukkan waɗannan busharori na Shugabanmu Manzon Allah sun tabbata.”

Abokan gaba yanzu suna gab da zuwa. Ana haƙa ramin da matuƙar sauri, ana ƙoƙarin kammala shi da wuri. Mujahidai, a lokacin larura kawai, sukan bar aikin bayan sun nemi izini daga Shugabanmu Annabi, bayan sun biya buƙatarsu kuma su sake dawowa kan aikinsu a guje.

Munafukai kuwa suna nuna sakaci ƙwarai: suna zuwa aiki idan suka ga dama, suna barin aikin su tafi ba tare da izini ba idan suka ga dama. Haka kuma suna yi wa aikin da Sahabbai suke yi a wannan hali ba’a, har ma da busharorin da Shugabanmu Annabi ya bayar, suna cewa: “Mu muna fakewa a cikin ramuka saboda tsoron abokan gaba. Shi kuwa yana yi mana alkawarin fadojin ƙasashen Yaman, Rum da Farisa. Muna mamakin wannan hali naku!…”

Bisa haka, a cikin ayar da ta sauka game da mujahidai, an ce, a ma’ana: “Muminai na gaskiya su ne kawai waɗanda suka yi imani da Allahu Ta’ala da ManzonSa, kuma idan suna tare da shi (da Manzon Allah) a kan wani al’amari na gamayya (wanda ya shafi kowa), ba sa barin wurin su tafi sai sun nemi izini daga gare shi. To, (ya MasoyiNa!) waɗanda suke neman izini daga gare ka, su ne waɗanda suka yi imani da Allahu Ta’ala da ManzonSa da gaske. Idan waɗannan muminai suka nemi izini daga gare ka saboda wasu al’amuransu, ka ba wanda ka so daga cikinsu izini, ka kuma nema musu gafara daga Allahu Ta’ala. Lalle Allahu Ta’ala Ghafurur-Rahim ne, Mai yawan gafara ne, Mai yawan jin ƙai ne.”5

A cikin ayoyin da suka sauka game da munafukai kuma an ce, a ma’ana: “Kada ku mai da kiran Manzon Allahu Ta’ala kamar kiran da kuke yi wa juna a tsakaninku! Allahu Ta’ala lalle Ya san waɗanda suke ɓoyewa a bayan juna daga cikinku, suna gudu a ɓoye (suna zurarewa). Waɗanda suke saɓa wa umarninSa su kiyayi faɗawa cikin fitina a duniya da kuma azaba mai raɗaɗi a Lahira! Ku saurara! Duk abin da ke cikin sammai da ƙasa na Allahu Ta’ala ne. Shi Ya san a kan wane hali kuke (dukkan siffofinku, niyyoyinku, ko muminai ne ko munafukai). A Ranar Ƙiyama, wadda za a mayar da ku gare Shi, Allahu Ta’ala Zai ba ku labarin dukkan abin da kuka aikata. Allahu Ta’ala Ya san kowane abu.”6

Tun da aka fara aikin haƙa rami kwana shida ke nan. Kowa ya kammala aikinsa yadda ya kamata. Sai dai wuri ɗaya, saboda ƙarancin lokaci, ba a iya haƙa shi da faɗi da zurfi ba. Shugabanmu Annabi ya bayyana damuwarsa game da wurin nan; ya ce: “Mushrikai ba za su iya ƙetarewa ta wani wuri ba sai ta nan.” Ya sa masu tsaro a nan.

Allahu Ta’ala ne mafi kyawun wakili

A lokacin da rundunar mushrikai ta matso kusa da Madina ƙwarai, Huyayy, shugaban Yahudawan ƴaƴan Nadir, ya sanar wa kwamandan rundunar Ƙuraishawa cewa Yahudawan Ƙuraiza da ke Madina suna cikin yarjejeniya da Musulmi, amma shi zai iya yaudarar shugabansu Ka’ab ɗan Asad ya jawo shi zuwa sahunsu. Kwamandan kuma ya ce: “Ya Huyayy! Je ka nan take wurin Ka’ab ɗan Asad. Su warware yarjejeniyar da suka yi da Musulmi, su taimake mu.” Ɗaya daga cikin sharuɗɗan wannan yarjejeniya shi ne: “Idan wata rundunar abokan gaba ta kai wa Madina hari, a haɗa kai da Musulmi a tsaya wa abokan gaba.”

Bayahuden nan Huyayy ya rabu da rundunar mushrikai, da dare ya zo gidan Ka’ab, shugaban Banu Ƙuraiza. Ya ƙwanƙwasa ƙofa, ya gabatar da kansa, ya ce: “Ya Ka’ab! Na kawo dukkan rundunar Ƙuraishawa da ƙabilu da dama irin su ƴaƴan Kinana da Ghaɗafan a matsayin runduna ta mutum dubu goma. Yanzu Muhammadu da Sahabbansa ba za su tsira ba. Mun yi rantsuwa da Ƙuraishawa cewa ba za mu bar nan ba har sai mun halaka su gaba ɗaya!…” Ka’ab ya bayyana damuwarsa yana cewa: “Idan ba a iya kashe Muhammadu da Sahabbansa ba, Ƙuraishawa da Ghaɗafanawa kuma suka koma ƙasashensu, za mu rage mu kaɗai a nan. Ina tsoron kada a ƙarshe su kashe mu duka!…” Sai Huyayy ya ce: “Domin wannan tsoro ya tafi, ka nemi mutum saba’in daga Ƙuraishawa da Ghaɗafanawa a matsayin jingina. Muddin waɗannan jinginar suna wurinka, ba za su iya barin nan ba. Idan kuma aka ci su suka tafi, ni ba zan rabu da ku ba. Masifar da ta same ku ta same ni ke nan.” Da haka ya yaudari Ka’ab, sannan kuma sauran Yahudawa. Ya sa suka yayyage alkawarin da suke da shi da Musulmi. Ta haka yarjejeniyar ta warware.

Huyayy ya koma rundunar mushrikai ya ba da labarin abin da ya faru. Ya sanar da cewa Banu Ƙuraiza za su kai wa Musulmi hari daga baya.

“Ya mutanen Khandaƙ! Jabir ya shirya mana liyafa, yana gayyatarmu zuwa cin abinci. Abincinsa mai yawa ne, mai daɗi kuma. Ku tashi! Za mu je liyafar Jabir!” Hadisi mai daraja

A rana ta bakwai, mushrikai, da babbar runduna ta mutum dubu goma, suka zo ɓangaren arewa da arewa maso yamma na Madina, suka kafa sansaninsu. Wannan sansani yana ɗaya gefen wurin da aka haƙa ramin. Tunanin mushrikai shi ne: da wannan babbar runduna su ƙone su rushe Madina daga wannan ƙarshe zuwa wancan, su kawar da Shugabanmu Annabi da Sahabbansa, su shafe Musulunci. Wannan, a zahiri, runduna ce mai girma ƙwarai, wadda tsayawa a gabanta yake da wuya. Da mushrikai suka ga shingen ramin da bai taɓa zuwa tunaninsu ba, suka rikice, ƙarfin gwiwarsu ya karye. Domin ramin yana da faɗin da doki mai kyau ba zai iya tsallakewa ba ko da ya yi gudu da sauri. Wanda ya faɗa cikinsa ma ba zai iya fitowa cikin sauƙi ba. Musamman ma mutum mai sulke, hawa sama ya fito yana da wuya ƙwarai. Ƙaunataccen Annabinmu, da ya ji labarin zuwan mushrikai, nan take ya tara Sahabbansa, waɗanda suka gaji saboda aiki na kwana shida ba tsayawa, ya kafa sansaninsa a wannan gefen ramin, a gindin dutsen Sal’. A bayansu akwai dutsen Sal’ da Madina, a gabansu kuma rami, a bayansa kuma abokan gaba… Kuma aka bar Ibn Ummu Maktum a Madina a matsayin wakilin Shugabanmu Annabi. Aka sa mata da yara a cikin kagarai. Rundunar Musulunci ta mutum dubu uku tana da mahaya dawakai talatin da shida. Sayyidina Zaid ɗan Harisa da Sayyidina Sa’ad ɗan Ubada ne suke ɗauke da tutoci.7 Aka kafa tantin Shugabanmu Manzon Allah, wanda aka yi da fata, a gindin dutsen Sal’. Sahabbai masu girma, waɗanda za su sake nuna jarumta da yawa, suka fara bin motsin abokan gaba a hankali. A wannan lokaci, aka ga Sayyidina Umar ya zo gaban ƙaunataccen Annabinmu. Ya ce: “Ya Manzon Allah! Kamar yadda na ji, Yahudawan Ƙuraiza sun warware yarjejeniyar da ke tsakaninmu, suna kuma shirin yaƙi da mu!” Ga wannan labari da ba a zata ba, Shugaban Talikai ya amsa da cewa: “Hasbunallahu wa ni’mal-wakil (Allahu Ta’ala Ya ishe mu. Shi ne madalla da wakili!)”. Ya damu ƙwarai. Yanzu rundunar Musulunci ta shiga tsakanin wutoci biyu. A arewa da yamma akwai rundunonin mushrikai, a kudu maso gabas kuwa Yahudawa. Shugabanmu Manzon Allah ya aiki Sayyidina Zubair ɗan Awwam zuwa kagarar ƴaƴan Ƙuraiza. Sayyidina Zubair ya je ya gano halin da ake ciki. Da ya dawo, ya ba da labarin abin da ya gani yana cewa: “Ya Manzon Allah! Na gan su suna gyaran kagaransu, suna atisayen yaƙi da motsa-motsa. Haka kuma suna tattara dabbobinsu.” Bisa haka Habibi Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) ya aiki Sa’ad ɗan Mu’az, Sa’ad ɗan Ubada, Khawwat ɗan Jubair, Amr ɗan Auf da Abdullahi ɗan Rawaha zuwa ƴaƴan Ƙuraiza domin su yi musu nasiha su kuma sa su sabunta yarjejeniyar.8 Waɗannan Sahabbai biyar da aka ɗora wa aiki suka je kagarar Yahudawan Ƙuraiza, suka yi musu nasiha. Amma nasihar ba ta yi amfani ba. Haka kuma Yahudawa suka fara cin mutuncinsu. A matsayin magana ta ƙarshe suka ce: “Da korar ƴan’uwanmu ƴaƴan Nadir daga ƙasarsu, kun karya mana hannu da fiffike. Muhammadu kuma wane ne shi! Babu wata magana ko yarjejeniya a tsakaninmu da shi. Mun yi rantsuwar mu faɗa wa Annabinku gaba ɗaya mu kashe shi. Lalle za mu goyi bayan ƴan’uwanmu, mu taimake su!…” Sayyidina Sa’ad ɗan Mu’az da abokansa suka zo gaban Shugabanmu Manzon Allah, suka ba da labarin halin da ake ciki a rufe, ta yadda ba kowa zai fahimta ba. Shugabanmu Annabi ya ce: “Ku ɓoye labarinku. Ku bayyana shi ne kawai ga wanda ya sani. Domin yaƙi dabara ne da yaudara.”9

Sahabbai masu girma, a wannan gefen ramin, suna jiran Shugabanmu Annabi, suna tunanin yadda za su yi. Ba da daɗewa ba Sarkin Halittu ya zo wurin jaruman Sahabbansa, ya yi kabbara yana cewa: “Allahu akbar! Allahu akbar!” Sahabbai masu ɗaukaka, da suka ji haka, suka yi kabbara da baki ɗaya, suna sanar da girman sunan Allah Maɗaukakin Sarki mai daraja, suka jefa tsoro a zukatan kafiran da suke tururuwa kamar yashi a ɗaya gefen ramin. Mushrikai, da suka ji kabbarorin, suka ce: “Lalle wani labari mai faranta rai ya zo wa Muhammadu da Sahabbansa.”

Shugabanmu Annabi ya yi wa Sahabbansa bushara cewa za su yi nasara yana cewa: “Ya jama’ar Musulmi! Ku yi farin ciki da buɗewa da taimakon Allahu Ta’ala!” Sahabbai masu ɗaukaka, har zuwa yanzu, sun halarci rundunoni (sariyya) da yawa, sun shiga Yaƙin Badar da Yaƙin Uhud. Mushrikai, masu yawan mutane da ƙarfi, sun sha kashi a hannunsu a kowane lokaci, da izinin Allahu Ta’ala da albarkar addu’ar Manzo Mafi Daraja. Da yake “Kambin” dukkan halittu yana gabansu, ba zai yiwu a sami aikin da ba za su iya yi ba, ko wahalar da ba za su iya jurewa ba. Sanyi ne, ƙarancin abinci ya yi tsanani, yunwa ta yi yawa… Mutane da yawa, har da Shugabanmu Annabi, sun ɗaure duwatsu a cikinsu masu albarka. A ɗaya gefen kuma abokan gaba suna tururuwa kamar yashi!… Amma ga Sahabbai masu ɗaukaka, yawan abokan gaba da wahalolin da suke sha ba su da wata muhimmanci. Allahu Ta’ala ne mafi kyawun wakili… Gare Shi suka haɗa kansu, gare Shi suka dogara, gare Shi suka nemi tsari. Manyan kwamandojin Ƙuraishawa da shugabannin sauran ƙabilun da suka zo tare da Ƙuraishawa, kafin su yanke shawarar kai hari gaba ɗaya, suka fara neman wurin da za su iya ƙetarewa a kewayen ramin. Suka zagaya ramin daga wannan ƙarshe zuwa wancan. A ƙarshe suka tsaya a wurin nan mai kunci da ya rage rabin aiki saboda gaggawa, suka yanke shawarar cewa kai hari daga nan zai dace. Sojojin mushrikai ma suna bin kwamandojinsu, suna duban ramin, suna kuma duban Sahabbai masu ɗaukaka, suna mamaki. Suna cewa: “Mun rantse cewa wannan ba hanya ce da Larabawa suke bi ba. Lalle wancan mutumin Bafarishe ne ya ba su wannan shawara!” Da kwamandojin Ƙuraishawa suka nuna wa sojojinsu wurin ramin mai kunci suka ce: “Wane ne zai iya tsallakewa ya ƙetare ta nan?”, sai mahaya dawakai biyar suka fito daga cikinsu. Waɗannan za su ƙetare zuwa ɗaya gefen ramin domin yin faɗa ɗaya-da-ɗaya. Sahabbai masu girma masu ɗaukaka da sojojin mushrikai suka fara bin motsin waɗannan mahaya biyar cikin sha’awa. Mahayan suka ja da baya domin samun gudu. Sannan suka juya kawunan dawakansu zuwa wurin ramin mafi kunci, suka sa su gudu. Dawakai biyar ƙwarara, suna sukuwa, suka yi nasarar ƙetarewa zuwa ɗaya gefen ramin da tsalle ɗaya. Mahaya da yawa sun so su bi su, amma ba su iya ba, suka tsaya a ɗaya gefen ramin. A cikin waɗanda suka ƙetare akwai wani jarumin kokawa mai suna Amr ɗan Abdud, mai ƙarfi ƙwarai, wanda bayansa bai taɓa kai ƙasa ba; kowa yana jin tsoronsa, babu mai iya fitowa gabansa. Shi kaɗai ya kai runduna ɗaya. Fitowarsa nan daga cikin runduna ta mutum dubu goma ma tana nuna haka. Ya sanya sulke tun daga kai har ƙafa. A kan dokinsa yana da wani zama mai ban tsoro. Wannan mutum, wanda ganinsa kawai yake jefa tsoro a zukata, ya yi ihu ga mujahidai yana cewa: “Idan akwai wanda zai iya faɗa da ni, ya fito fili!…” Sayyidina Aliyu, da ya ga wannan ginshiƙin girman kai, ya fito gaban ƙaunataccen Annabinmu ya nemi izini yana cewa: “Raina ya zama fansarka, ya Manzon Allah! Bari ni in yi faɗa da shi.” Ba shi da ko sulke a jikinsa.

“Ya Salmanu! Lalle za a buɗe Sham. Hiraƙl zai gudu zuwa mafi nisan lungun ƙasarsa. Za ku mallaki kowane sashe na Sham. Babu wanda zai iya tsayawa gabanku. Lalle za a buɗe Yaman. Wannan ‘Diyar-i Mashriƙ’ ma lalle za a buɗe ta, kuma za a kashe Kisra. Allahu Ta’ala Zai ba ku waɗannan buɗe-buɗe bayana” Hadisi mai daraja

Sahabbai masu girma suna kallonsa da kishin alheri. Ƙaunataccen Annabinmu ya tuɓe sulkensa mai albarka ya sanya wa Sayyidina Aliyu. Ya ɗaura masa takobinsa. Ya cire rawaninsa daga kansa mai albarka, ya naɗa shi a kan Sayyidina Aliyu da hannuwansa masu albarka da kansa. Sannan ya yi addu’a yana roƙo: “Ya Allah! A Yaƙin Badar ɗan baffana Ubaida, a Yaƙin Uhud kuma baffana Hamza sun yi shahada. Ya rage Aliyu a wurina, ɗan’uwana kuma ɗan baffana. Kai Ka kiyaye shi. Ka ba shi taimakonKa. Kada Ka bar ni ni kaɗai!” Sahabbai masu girma suka ce: “Amin!” A tsakanin addu’o’i da kabbarori, Zakin Allahu Ta’ala, yana tafiya a ƙafa, ya tsaya gaban Amr ɗan Abdud, wanda yake tsaye a kan dokinsa kamar wata ƙatuwar fatalwa. Amr, wanda ko’ina na jikinsa a rufe yake da sulke sai idanunsa, bai gane wannan jarumi ba, ya tambaye shi ko wane ne shi. Da ya gabatar da kansa yana cewa: “Ni Aliyu ɗan Abu Ɗalib ne”, sai Amr, kamar yana tausaya masa, ya ce: “Ya ɗan ɗan’uwana! Ubanka abokina ne. Saboda haka ba na son zub da jininka. Babu wani daga cikin baffanninka da zai fito gabana?” Sayyidina Aliyu kuwa ya zuga shi yana cewa: “Ya Amr! Wallahi ni ina son zub da jininka. Sai dai, ba ya kamata mu biyu mu kasance a hali ɗaya? Ba haka ne ya dace da ɗaukakar jarumta ba? Ga shi ni a ƙafa nake, kai kuwa a kan doki!…”

Da ya ji haka, jijiyar jarumtar Amr ta kumbura, nan take ya sauko daga dokinsa, ya sassare ƙafafun dokinsa da takobi, sannan cikin fushi ya tsaya gaban Sayyidina Aliyu. Yayin da yake shirin kai hari, Zakin Allahu Ta’ala ya tambaya: “Ya Amr! Na ji cewa ka yi rantsuwa cewa idan ka haɗu da wani daga Ƙuraishawa, za ka biya masa ɗaya daga cikin buƙatunsa biyu. Wannan gaskiya ne?” Da ya amsa da cewa: “Eh, gaskiya ne”, sai a wannan karo ya kira shi zuwa ga imani yana cewa: “To, buƙatata ta farko ita ce ka yi imani da Allahu Ta’ala da ManzonSa, ka musulunta!” Da Amr ya ji haka, ya yi fushi ya ce: “Wuce wannan! Ba ni da buƙatar wannan!” Sayyidina Aliyu ya ce: “Buƙatata ta biyu ita ce ka bar faɗa ka koma Makka. Domin idan Manzo alaihis-salam ya yi galaba a kan abokan gaba, da wannan aiki naka ka taimake shi ke nan!…” Da Amr ya ce: “Wannan ma wuce shi! Na yi rantsuwa cewa ba zan shafa turare ba har sai na ɗauki fansa. Idan kana da wata buƙata, faɗi ta!”, sai Sayyidina Aliyu ya ce: “Ya maƙiyin Allahu Ta’ala! Yanzu ba abin da ya rage sai faɗa da kai!”

Amr ya yi dariya ga waɗannan kalmomi ya ce: “Mamaki na gaske! Bai taɓa zuwa raina ba cewa a ƙasar Larabawa akwai jarumin da zai iya fitowa gabana! Ya ɗan ɗan’uwana! Na rantse cewa ba na son kashe ka. Domin ubanka abokina ne. Ni ina son a gabana wani mutum daga manyan Ƙuraishawa irin su Abubakar, irin su Umar.” Da Sayyidina Aliyu ya ce: “Ko da haka ne, ni na fito nan ne domin in kashe ka”, sai jinin Amr ya tafasa. Ɗaga takobinsa da saukar da shi ya zama ɗaya. Zakin Allahu Ta’ala, Sayyidina Aliyu (karramallahu wajhahu), wanda yake tsammanin irin wannan abu, ya yi tsalle gefe kamar walƙiya, ya tare harin da garkuwarsa. Amma Amr ya farfasa garkuwoyi da yawa irin wannan. Ko garkuwoyi mafi ƙarfi ba sa iya jure bugunsa. Haƙiƙa, yanzu ma haka ta faru. Garkuwar Sayyidina Aliyu ta farfashe, haka kuma takobin ya tsiyaye kansa ya ji masa rauni. Lokacin kai hari ya zo ga Sayyidina Aliyu.

Ya nemi tsari ga Allahu Ta’ala, yana cewa “Ya Allah!..”, ya sauko da Zulfiƙar a kan wuyan Amr. Da saukar da shi, a cikin rundunar Musulunci sautukan “Allahu akbar!.. Allahu akbar!..” suka fara girgiza sama da ƙasa, a cikin rundunar kafirai kuma kururuwa suka fara tashi… Eh, addu’ar Sarkin Annabawa, kambin dukkan halittu, ta karɓu. Ƙaton mutumin nan Amr ya kwanta a ƙasa; yayin da jini yake zuba daga jikinsa kamar daga bututu, kansa ya tashi tare da kwalkwalinsa. Abokansa, da suka ga Amr, wanda suka fi dogara da shi, ya kwanta a ƙasa, nan take suka faɗa wa Sayyidina Aliyu. Sahabbai masu girma, da suka ga haka, suka ruga zuwa wurin. Zubair ɗan Awwam ya ji wa Naufal ɗan Abdullahi rauni, ya faɗar da shi cikin ramin tare da dokinsa.

Sayyidina Aliyu ya sauka cikin ramin ya raba Naufal gida biyu. Sauran suka ƙetare ramin da ƙyar suka gudu baya. Babban kwamandan rundunar mushrikai kuwa ya faɗa cikin babban yanke ƙauna tun farkon yaƙin.

Yanzu siffar yaƙin ta bayyana. Ramin yana hana faɗa ido-da-ido. Suka yi ƙoƙarin jiwa juna asara da harbin kibau. Wannan aiki bai yi wani amfani ba sai jinkirta sakamako. Mushrikai, da suka fahimci cewa ba za su iya galaba ta wannan hanya ba, suka yanke shawarar cewa kai hari ta kowane gefen ramin ita ce hanya mafi dacewa, suka kai hari. Ƙatuwar rundunar abokan gaba ta mutum dubu goma tana ƙoƙarin ƙetare ramin, rundunar Musulunci mai ɗaukaka ta mutum dubu uku kuwa tana ƙoƙarin hana su ƙetarewa da kibau da duwatsu. Wata mummunar gwagwarmaya ta fara. Wannan gwagwarmaya ta ci gaba har zuwa maraice.

Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam), da dare, ya sa masu tsaro a wurare daban-daban na ramin. Shi kansa kuma ya fara tsaro a wurin nan mai kunci. Ya aika da ƙungiyar sintiri ta mutum ɗari biyar zuwa Madina, ya umarce su da su yi kabbara da babbar murya a kan tituna. Ta haka za a hana duk wani hatsari da zai zo daga Yahudawa ko mushrikan Ƙuraishawa a kan lokaci, a kuma kare mata da yara.

Yahudawan Ƙuraiza kuwa suka aiki Huyayy ɗan Akhɗab zuwa ga mushrikai, suka nemi runduna ta mutum dubu biyu domin kai hare-haren dare. Da dare za su kai wa mata da yara da suka rage ba mai karewa hari. Amma sintirin da mujahidai suke yi har wayewar gari, da kabbararsu da sautukan “Allahu akbar!” sun jefa babban tsoro a zukatansu. Suka ja da baya zuwa kagaransu, suka fara jiran dama. Lokaci-lokaci suna ƙoƙarin shiga Madina ƙungiya-ƙungiya ƙanana.

Wani dare Ghazzal, ɗaya daga cikin manyan ƴaƴan Ƙuraiza, tare da ƙungiya ta mutum goma da ya ɗauka, ya yi nasarar isa har wurin gidan da uwarmu Safiyya, gwaggon Shugabanmu Annabi, take. A ciki akwai mata da yara. Ba su da ko makami ɗaya da za su kare kansu da shi. Yahudawa suka fara harba kibau zuwa gidan, sannan suka yi ƙoƙarin shiga ciki. Ɗaya daga cikinsu ya yi nasarar shiga farfajiyar ciki, ya fara duba kewaye don ya shiga ciki. A wannan lokaci, jarumar gwaggon ƙaunataccen Annabinmu, bayan ta gargaɗi waɗanda suke tare da ita kada su fitar da wata ƙara, ta sauko ƙasa ta zo gefen ƙofa. Ta ɗaure kanta sosai da wani ɗan kyalle, ta ɗauki siffar namiji, sannan ta ɗauki wata sanda a hannunta, ta saka wuƙa a kugunta. Ta buɗe ƙofar a hankali, ta matso bayan Bayahuden nan, ta sauko da sandar da ke hannunta a kansa da ƙarfi. Ba tare da ɓata lokaci ba ta kashe Bayahuden da ya faɗi ƙasa. Sannan ta jefa kan Bayahuden da aka kashe ga Yahudawan da suke harba kibau a waje. Yahudawa, da suka ga yankakken kan abokinsu a ƙarƙashin ƙafafunsu, babban tsoro ya kama su, suka fara gudu.

A ɗaya ɓangaren kuma suna gunaguni: “An ba mu labari cewa Musulmi sun aika da mazajensu duka zuwa yaƙi, ba tare da sun bar ko namiji ɗaya a gidajensu ba!…”10 Da safe yaƙi ya ci gaba da irin wannan tsanani. Kibau suna tashi a sama suna ƙara. Shugaban Talikai (sallallahu alaihi wa sallam) ya ce wa Sahabbansa masu ɗaukaka: “Na rantse da Allahu Ta’ala, wanda rayuwata take a hannun ikonSa, cewa wahalolin da muka fuskanta lalle za a ɗauke su daga kanku, kuma za a fitar da ku zuwa ga sauƙi.” Ta haka ya shawarce su da su yi haƙuri, ya kuma yi musu bushara cewa nasara za ta kasance ta muminai. Jaruman Sahabbai, da suka sami wannan bushara, suka manta da wahaloli irin su yunwa da ƙarancin abinci.

“Ya jama’ar Musulmi! Ku yi farin ciki da buɗewa da taimakon Allahu Ta’ala!” Hadisi mai daraja

Suka yi aiki da dukkan ƙarfinsu, ba su bar ko mushriki ɗaya ya ƙetare ramin ba.

Sayyidina Sa’ad ɗan Mu’az, ɗaya daga cikin manyan Sahabbai masu girma, yana yaƙi yana nuna babbar jarumta. A lokacin yaƙin, wani mushriki mai suna Hibban ɗan Ƙais ɗan Araƙa ya harbe shi da kibiya a hannunsa, ya ji rauni. Kibiyar ta sami jijiyar jini, ta sa ya yi asarar jini mai yawa. Sayyidina Sa’ad, yana cikin rauni, da ya ga waɗanda suke kewaye da shi suna ƙoƙarin tsayar da jinin, ya fahimci cewa halinsa yana da tsanani, ya yi addu’a yana cewa: “Ya Ubangijina! Idan Ƙuraishawa za su ci gaba da yaƙi, Ka ba ni rai. Domin babu abin da nake so kamar yadda nake son yaƙi da waɗannan mushrikai da suka cutar da ManzonKa, suka ƙaryata shi. Idan kuwa yaƙin da ke tsakaninmu zai ƙare, Ka ɗaukaka ni zuwa darajar shahada. Amma kada Ka karɓi raina kafin in ga ƙarshen Banu Ƙuraiza.” Addu’arsa ta karɓu, jinin ya tsaya. Munafukai irin su Abdullahi ɗan Ubayy, waɗanda suke nuna kamar suna yaƙi a cikin Sahabbai masu girma, suna jan ƙafa ƙwarai, ba sa kusantar sahun gaba. Haka kuma suna yin iyakar ƙoƙarinsu don su karya ƙarfin gwiwar mujahidai, suna ƙoƙarin tayar da fitina suna cewa: “Muhammadu yana ta yi muku alkawarin taskokin Ƙaisar da Kisra. Alhali kuwa, a yanzu haka an kulle mu cikin rami. Saboda tsoro ba ma iya ko fita don biyan buƙata. Allah da ManzonSa ba sa yi mana kome sai yaudara, ba sa kuma yi mana alkawarin kowane abu na duniya!…” Idan an matse su, sukan kawo uzurin cewa abokan gaba za su iya kai wa gidajensu hari, su bar wuraren aikinsu. Waɗannan ayyuka na munafukai ma sun zama wata damuwa daban da wata wahala daban. Rundunar mushrikai tana kashe dukkan ƙarfinta don ta kai ga sakamako da wuri, amma a gaban jarumtacciyar kariyar Sahabbai masu daraja ba ta iya nuna kome ba. Wurin da suka fi kai hari shi ne mashigar nan mai kunci. Ƙaunataccen Annabinmu ba ya barin wurin, yana zuga Sahabbansa zuwa ga yaƙi. Sahabbai masu girma, masu son samun darajar yin yaƙi a gefen Shugabanmu Annabi, suna nuna jarumta da ba a taɓa gani ba a filin yaƙi. A wani lokaci aka ga mushrikai sun fara harbin kibau mai tsanani. Dukkan abin nufi shi ne tantin da Sarkin Halittu yake.

Wani sulke yana rufe jiki mai albarka na ƙaunataccen Annabinmu. A kansa mai albarka kuma akwai kwalkwalinsa. Yana tsaye kyam a gaban tantin, yana ba Sahabbansa umarni gwargwadon yadda yaƙin yake tafiya. Mushrikai, wani lokaci, sukan faɗa wa wurin da ya fi rauni a zahiri ba zato, Sahabbai masu albarka kuma su ruga zuwa can, su yi yaƙi da ƙauna mai zafi har sai sun kori maƙiyan addini.

“Bugun takobi ɗaya na Aliyu ya fi ibadun dukkan mutane da aljanu daraja” Hadisi mai daraja

Yaƙin Khandaƙ

Wannan gwagwarmaya da ba a taɓa gani ba tana da tsanani ƙwarai: jaruman Sahabbai ba sa samun lokacin duba gefe saboda faɗa. A wannan rana, wannan gwagwarmaya da ta fara da safe ta ci gaba har zuwa lokutan da suka makara. Duk sa’ad da lokutan salla suka zo, Sahabbai masu ɗaukaka suna cewa: “Ya Manzon Allah! Ba mu iya yin sallarmu ba”, Shugaban Talikai, Sarkin Halittu kuma, cikin babban baƙin ciki, yana cewa: “Wallahi ni ma ban iya yi ba.” Wajen lokacin isha’i, da wani hari mai tsanani ƙwarai, suka kori tarin mushrikan da ba su bar su su yi ibadarsu ba, suka watsa su. Ƙuraishawa da Ghaɗafanawa, waɗanda ba su iya tattara kansu daga wannan watsuwa ba, suka ja da baya zuwa sansaninsu domin su kwana. Mujahidai kuma suka nufi tantin ƙaunataccen Annabinmu. A lokacin nan, Abin Alfaharin Talikai (sallallahu alaihi wa sallam), wanda aka aiko rahama ga talikai, ko da yake tsinuwa ba ta cikin al’adarsa mai daraja, bai iya jurewa ba saboda salla; ya tsine wa mushrikai yana cewa: “Kamar yadda suka shagaltar da mu har faɗuwar rana, suka hana mu yin sallarmu, Allahu Ta’ala ma Ya cika gidajensu, cikunansu da kaburburansu da wuta!” Bayan ya yi sallolin azahar, la’asar da magariba da suka rage a matsayin ramuwa, ya jagoranci sallar isha’i.

Ya Ubangijina, Ka kayar da kafirai

Mushrikai, bayan waɗannan gwagwarmayoyi da suka yi domin kawar da Musulunci gaba ɗaya, suka fahimci cewa ba za a iya cin Musulmi da yaƙi da rana ba. A ganinsu, mafita kawai ita ce shirya hare-haren dare da irin wannan tsanani. Ta haka ne kawai za a iya cin Musulmi. Suka sa wannan shawara tasu a aiki nan take, suka fara kai hare-haren dare tare da Yahudawan ƴaƴan Ƙuraiza. Mushrikai, waɗanda suka raba sojojinsu ƙungiya-ƙungiya, suna kai hari a bi da bi. Wannan hali ya ci gaba kwanaki da yawa. Ƙaunataccen Annabinmu a gaba, da jaruman Sahabbai masu girma, duk da cewa suna cikin yunwa, rashin barci da gajiya, suka ci gaba da kariya. Ba su bar ko sojan abokan gaba ɗaya ya ƙetare ramin zuwa wannan gefe ba. Wannan kariya da aka yi da rai da jiki ta fi dukkan yaƙe-yaƙen da aka yi a baya ban tsoro, tsanani, wahala da ƙunci.

A cikin mushrikai, waɗanda suke yaƙi kwanaki da yawa, ƙarancin abinci ya fara bayyana. Dawakansu da raƙumansu ma sun fara mutuwa, domin ba sa samun ko tafin busasshiyar ciyawa a ƙasa. Saboda haka kwamandan mushrikai ya aika da wata runduna, ƙarƙashin jagorancin Dirar ɗan Khaɗɗab, zuwa ga Yahudawan Ƙuraiza domin samun guzuri. Yahudawa, waɗanda suke sadaukar da komensu ga kafirai, nan take suka ɗora kayan raƙuma ashirin na alkama, sha’ir, dabino da busasshiyar ciyawar dabbobi, suka miƙa. Yayin da Dirar yake dawowa da sojojinsa cikin farin ciki, suka haɗu da wata ƙungiyar Sahabbai kusa da Ƙuba. Jaruman Sahabbai nan take suka kai hari. Bayan wani faɗa mai zub da jini, suka kori mushrikai, suka miƙa wa Shugabanmu Annabi raƙuman da suke ɗauke da kaya, suka sami addu’o’i da yawa.11 Sarkin Halittu (sallallahu alaihi wa sallam), a cikin wannan faɗa mai tsanani da ya kai kusan wata ɗaya, yana tausaya wa jaruman Sahabbansa, waɗanda suka shiga halaye masu wuya ƙwarai, yana nuna musu tausayi mai ninkin ninkin fiye da na ubanninsu. A gaban waɗannan ƙoƙari da suka wuce na mutane da Sahabbansa masu ɗaukaka suka nuna, shi kansa yana sa goshinsa mai albarka a ƙasa, yana roƙon Allahu Ta’ala dominsu kamar haka:

“Ya Mai isar da agaji ga waɗanda suka shiga ƙunci! Ya Allah, Mai karɓar addu’ar mabuƙata da waɗanda suka rasa mafita! Lalle Kana gani, Ka kuma san halina da na Sahabbaina. Ya Ubangijina! Ka kayar da kafirai, Ka jefa rarrabuwa a tsakaninsu, Ka ba mu taimako a kansu, Ka ba mu nasara!..”

Ƙaunataccen Annabinmu, a kwanakin ƙarshe, yana maimaita wannan addu’a tasa akai-akai. Mushrikai, saboda azabobin da ƙarancin abinci ma ya kawo musu, suna kashe dukkan ƙarfinsu domin kawar da Musulmi da wuri. A wata maraice da suke yaƙi haka, wani mutum daga rundunar mushrikai, wanda ƙaunar Musulunci ta faɗa a zuciyarsa, ya zo gaban Shugabanmu Annabi. Wannan shi ne Nu’aim ɗan Mas’ud daga ƙabilar Ghaɗafan. Ya ce wa ƙaunataccen Annabinmu: “Ya Manzon Allah! Na zo ne domin in tabbatar da cewa Allahu Ta’ala ɗaya ne, kai kuma annabi ne na gaskiya. Godiya ta tabbata ga Allah, na sami ɗaukakar musulunta. Har zuwa yanzu na yi yaƙi da kai. Daga yanzu kuma zan yi yaƙi da kafirai. A shirye nake in aikata duk abin da ka umarce ni! Ya Manzon Allah! Ko mutanena ma ba su san na musulunta ba.” Manzo Mafi Daraja ya ce: “Za ka iya shiga tsakanin waɗannan kafirai, ka jefa rarrabuwa, ka yi ƙoƙarin raba su da juna?” Shi kuma ya ce: “Ya Manzon Allah! Da taimakon Allahu Ta’ala zan iya raba su da juna. Sai dai, ina da izinin in faɗi duk abin da na ga dama?” Shugabanmu kuma ya ce: “Yaƙi dabara ne; za ka iya faɗar abin da ka so.”

Sayyidina Nu’aim ɗan Mas’ud da farko ya je wurin Yahudawan Ƙuraiza ya ce: “Kun san ƙaunar da nake muku. Sai dai abin da za mu tattauna ya zauna a tsakaninmu; kada kowa ya sani!” Yahudawa suka yi rantsuwa suna cewa: “Babu wanda zai sani.” Bisa haka Sayyidina Nu’aim ya ce: “Al’amarin mutumin nan (Shugabanmu Annabi) lalle bala’i ne. Kun san abin da ya yi wa ƴaƴan Nadir da ƴaƴan Ƙainuƙa’. Dukkanku kun ga yadda ya kore su daga ƙasashensu da gidajensu. Yanzu Ƙuraishawa da Ghaɗafanawa sun zo suna yaƙi da Musulmi, ku ma kuna taimaka musu. Duk da cewa mun yi yaƙi kwanaki da yawa, har yanzu ba mu kai ga wani sakamako ba. Idan haka ya ci gaba, ga alama kewayen zai tsawaita. Dukiyoyi, mallaka, ƙasashe da ƴaƴan Ƙuraishawa da Ghaɗafanawa ba a nan suke ba kamar naku. Idan a wannan yaƙi suka sami dama suka yi galaba, za su tattara ganima su tafi. Idan kuwa aka ci su, za su tafi, su bar ku ido-da-ido da Musulmi. Alhali kuwa ba ku da ƙarfi ko iko na iya jure wa Musulmi. Halin da yaƙin yake ciki a yanzu kuwa yana nuna cewa Musulmi za su sami nasara. Idan abin ya kasance kamar yadda nake tsammani, Musulmi ba za su bar ku ba sai sun kashe ku da takobi. Saboda haka ya zama dole mu ɗauki wani mataki da gaggawa!…”12 Yahudawa, waɗanda suka saurari waɗannan kalmomi cikin babban firgici da tsoro, suka ji daɗi ƙwarai saboda yadda Sayyidina Nu’aim yake tunaninsu har wannan matsayi, suka ce: “Ka nuna mana abokantakarka yadda ya kamata. Ka kuma gaya mana wane irin mataki ya kamata mu ɗauka.” Nu’aim ɗan Mas’ud, wanda yake jiran wannan, ya ce: “Gaskiyar magana ita ce: kada ku shiga yaƙi da Musulmi ko kaɗan sai kun karɓi wasu daga manyan Ƙuraishawa da Ghaɗafan a matsayin jingina! Muddin jinginar suna wurinku, ba za su iya gudu daga yaƙin su tafi ba!” Yahudawa, waɗanda suka yarda cewa wannan ma mataki ne mai kyau ƙwarai, suka gode masa, suka girmama shi suka yi masa karimci. Sayyidina Nu’aim ya rabu da Yahudawa ya tafi kai tsaye zuwa sansanin Ƙuraishawa. Ya ce wa kwamandojinsu: “Kun san ƙiyayyata ga Muhammadu da kuma yadda nake son ku ƙwarai. Na ji wani abu; bisa abin da abokantakarmu ta ɗora mini, na ɗauki isar da shi gare ku a matsayin babban aiki. Sai dai, dole ne ku yi mini alkawari ku kuma rantse cewa ba za ku bar kowa ya ji abin da zan faɗa ba!” Su ma suka yi rantsuwa, suka ce cikin sha’awa: “Faɗa, muna sauraronka.” Ya ce: “Ku sani cewa Yahudawan Ƙuraiza sun yi nadamar haɗa kai da ku, sun kuma aika wa Muhammadu saƙo: ‘Za mu karɓi jingina daga manyan Ƙuraishawa da Ghaɗafan domin a sare musu kai, mu miƙa maka su. Sannan mu haɗa kai da kai mu yi yaƙi har sai mun tumɓuke mushrikai daga tushe! Sai dai, dole ne ka yafe wa ƴan’uwanmu ƴaƴan Nadir, ka mayar musu da ƙasashensu!’ Muhammadu kuma ya karɓi waɗannan buƙatu na Yahudawa! Idan Yahudawa suka nemi jingina daga gare ku, kada ku karɓa ko kaɗan; za su kashe su duka! Kada kowa ya ji abin da na faɗa muku!…” Ƙuraishawa suka gode wa Sayyidina Nu’aim ƙwarai saboda wannan labari mai muhimmanci, suka nuna masa girmamawa.

“Na rantse da Allahu Ta’ala, wanda rayuwata take a hannun ikonSa, cewa wahalolin da muka fuskanta lalle za a ɗauke su daga kanku, kuma za a fitar da ku zuwa ga sauƙi” Hadisi mai daraja

Nu’aim ɗan Mas’ud (radiyallahu anhu) ya tashi daga nan ya zo wurin Ghaɗafanawa. Abin da ya faɗa wa Ƙuraishawa, ya faɗa musu su ma.

Bayan kwana ɗaya, kwamandan Ƙuraishawa ya aika wa ƴaƴan Ƙuraiza saƙo: “Zama a nan ya yi mana wuya ƙwarai yanzu. Domin ana sanyi, dabbobinmu kuma suna mutuwa saboda yunwa. Mu yi shiri mai kyau a daren yau, gobe kuma mu kai hari mai tsanani gaba ɗaya.” Yahudawa kuma suka ce: “Mu, ba ma yin yaƙi ranar Asabar; haka kuma, domin mu iya shiga yaƙi tare da ku, dole ne ku ba mu mutane da yawa daga manyanku a matsayin jingina. Idan lokacin kewaye ya tsawaita, ku kuma kuka kasa kuka koma ƙasarku, kun miƙa mu ga Muhammadu ke nan. Idan kuwa kuka ba da jingina, ba za ku bar mu ku tafi ba!…” Lokacin da wannan labari ya isa ga kwamandan Ƙuraishawa, ya ce: “Ashe maganar Nu’aim ɗan Mas’ud gaskiya ce!” Suka sake aika wa Yahudawa saƙo suna cewa: “Mu ba za mu ba ku ko mutuminmu ɗaya a matsayin jingina ba. Idan gobe kuka zo kuka yi yaƙi tare da mu, madalla; in ba haka ba, za mu koma ƙasarmu, ku kuma ku kasance ido-da-ido da Muhammadu da Sahabbansa!…”

Yahudawan Ƙuraiza, da suka ji haka, suka yi tunanin cewa maganar Nu’aim ta tabbata gaskiya, suka ce: “Idan haka ne, mu ma ba za mu haɗa kai da ku mu yi yaƙi da Musulmi ba…” Ta haka tsoro ya shiga zukatan ɓangarorin biyu.13 Jibrilu alaihis-salam ya zo wurin Shugabanmu Annabi, ya yi masa bushara cewa Allahu Ta’ala Zai wargaza mushrikai da guguwa. Bisa haka Shugaban Talikai ya durƙusa a kan gwiwoyinsa masu albarka, ya miƙa hannuwansa masu albarka, ya gabatar da godiyarsa ga Allahu Ta’ala yana cewa: “Ya Allah! Ina gode maKa saboda Ka ji ƙan ni da Sahabbaina.” Sannan ya sanar wa jaruman Sahabbansa busharar. Daren nan daren Asabar ne. Wani mummunan duhu ya rufe ko’ina; ido ba ya ganin ido. Sai ga wani sanyi mai tsanani, a bayansa kuma wata iska mai ƙarfi ƙwarai ta fara kaɗawa.

Sayyidina Huzaifa ɗan Yaman ya ba da labarin wannan dare kamar haka: “Muna cikin wani irin dare da har zuwa lokacin nan ba mu taɓa ganin dare mafi duhu daga gare shi ba. Tare da wannan duhu mai tsanani, wata iska mai ban tsoro ma ta fara kaɗawa da wata ƙara mai kama da aradu. A wannan lokaci, Shugabanmu Annabi ya sanar da mu cewa rundunar mushrikai ta faɗa cikin tashin hankali da tsoro, sun kuma faɗa cikin saɓani a tsakaninsu. Mu, saboda sanyi mai tsanani, yunwa da firgicin daren, ba ma iya tashi tsaye; muna jira a inda muke, muna rufe kanmu da wani abu. Manzon Allah ya tsaya salla, ya shafe wani sashe na daren yana salla.

Sannan ya juya gare mu ya ce: ‘Akwai wani daga cikinku da zai je wurin rundunar mushrikai, ya bincika halinsu, ya kawo mini labari? Zan roƙi Allahu Ta’ala cewa wanda ya kawo wannan labari ya zama abokina a Aljanna.’ Waɗanda suke wurin ba su iya tashi tsaye ba saboda tsananin yunwa da sanyi. Sannan Shugabanmu Manzon Allah ya zo wurina. Ina zaune a kan gwiwoyina biyu, na taƙure saboda sanyi da yunwa. Shugabanmu Manzon Allah ya taɓa ni ya ce: ‘Wane ne kai?’ Na ce: ‘Ni Huzaifa ne, ya Manzon Allah.’ Shugabanmu Manzon Allah ya ce: ‘Je ka ga abin da mutanen nan suke yi! Har sai ka dawo wurina, kada ka harba musu kibiya ko dutse, kada ka buge su da mashi ko takobi. Har sai ka dawo wurina, ba za ka sami cuta daga sanyi ko zafi ba, ba za a kama ka a yi maka azaba ba.’

Na ɗauki takobina da bakana, na shirya tafiya. Shugabanmu Manzon Allah ya yi mini addu’a: ‘Ya Allah, Ka kiyaye shi daga gabansa da bayansa, daga damansa da hagunsa, daga samansa da ƙasansa.’

Na fara tafiya zuwa ga mushrikai. Kamar ina tafiya ne a cikin gidan wanka mai ɗumi. Wallahi babu tsoro a cikina, babu sanyi, babu kuma rawar jiki. A ƙarshe na isa sansanin mushrikai. Kwamandojinsu da manyansu sun hura wuta a wata mafaka, suna jin ɗumi. Abu Sufyan yana cewa: ‘Dole ne a bar nan a tafi.’ Nan take ya zo raina in kashe shi a wurin. Na zare kibiya daga kwarina, na ɗora ta a bakana. Na so in harbe shi ina amfani da hasken wutar. A daidai lokacin da zan harba, sai na tuna cewa Manzon Allah ya ce: ‘Har sai ka dawo wurina, kada ka tayar da wani al’amari’, sai na fasa kashe shi. Bayan haka na sami wani babban ƙarfin hali a cikina. Na shiga tsakanin mushrikai, na zauna a bakin wutar. Iskar nan mai tsanani da ba a taɓa ganin irinta ba, da kuma rundunar Allahu Ta’ala da ba a gani (mala’iku), suna yi musu abin da za su yi. Saboda iskar, tukwanensu suna kifewa, wutocinsu da fitilunsu suna mutuwa, tantunansu suna rushewa a kansu. A wani lokaci, Abu Sufyan, kwamandan rundunar mushrikai, ya tashi tsaye ya ce: ‘A cikinku ana iya samun ƴan leƙen asiri da masu bincike; ku yi hattara! Kowa ya duba ko wane ne wanda ke gefensa! Kowa ya riƙe hannun wanda ke zaune kusa da shi!’ Abu Sufyan kamar ya ji cewa wani baƙo ya shiga tsakaninsu. Nan take na miƙa hannuwana, na riƙe hannuwan mutane biyu da suke a damana da haguna, na tambaye su sunayensu kafin su tambaye ni. Ta haka na hana a gane ni. A ƙarshe Abu Sufyan ya yi wa rundunarsa jawabi kamar haka: ’Ya Ƙuraishawa! Ba kwa cikin wurin da za a iya zama. Dawakai da raƙuma sun fara mutuwa. Ƙarancin abinci ya kewaye ko’ina.

Kuna ganin abin da iska ta yi mana. Ku tashi nan take ku tafi! Ga shi ni ina tafiya!’ – ya hau raƙuminsa. Rundunar mushrikai ta taru cikin mummunan hali, ta tashi zuwa Makka. Yashi da tsakuwa suna sauka a kansu kamar ruwa.14 Da rundunar mushrikai ta tafi, ni ma na yi tafiya zuwa wurin Shugabanmu Manzon Allah. Da na kai rabin hanya, sai mahaya dawakai kusan ashirin masu farin rawani (mala’iku) suka fito gabana. Suka ce mini: ‘Sanar wa Manzon Allah: Allahu Ta’ala Ya wargaza abokan gaba…’ Da na dawo wurin Shugabanmu Manzon Allah, yana salla a kan wata shimfiɗa. Amma da zarar na dawo, sanyi da rawar jiki da nake ji kafin in tafi suka sake farawa. Shugabanmu Manzon Allah, bayan salla, ya tambaye ni wane labari na kawo. Ni kuma na ba shi labarin mummunan halin da mushrikai suka faɗa ciki da kuma cewa sun tafi. Manzon Allah ya yi farin ciki ƙwarai da wannan labari, ya yi murmushi. Kwanaki da yawa ba mu yi barci ba. Annabinmu ya ɗauke ni kusa da shi, ya rufe ni da gefen shimfiɗar da ke jikinsa. Daren nan haka muka wayi gari. A lokacin sahur Manzon Allah ya tashe ni. Da gari ya waye, babu sauran alamar rundunar mushrikai.” Har sai da suka kusanci Makka, wata iska mai ƙarfi tana kaɗawa a bayansu, kuma a bayansu suna jin sautukan kabbara koyaushe.

Da mushrikan Ƙuraishawa suka bar sansaninsu suka gudu, sauran ƙabilun mushrikai da suka zo suna bin su ma suka bar Madina. Suka nutse cikin baƙin ciki da damuwar wani babban shan kashi da ba za su taɓa mantawa da shi ba. Yayin da suke shan wannan kashi, Shugaban Halittu (sallallahu alaihi wa sallam) da Sahabbansa masu ɗaukaka (radiyallahu anhum) suna faɗuwa cikin sujadar godiya ga Allahu Ta’ala, suna yabonSa, suna gabatar da godiyarsu.

“Ya Allah! Ina gode maKa saboda Ka ji ƙan ni da Sahabbaina” Hadisi mai daraja

Mujahidai, a tsakanin sautukan “Allahu akbar!.. Allahu akbar!..”, suka bi hanyar Madina mai haske. Titunan Madina, a cikin ƙanƙanin lokaci, yara suka mamaye su; sun fito ne domin tarbar Sarkin Halittu da ubanninsu masu albarka, baffanninsu, kawunansu da yayyensu. Shugabanmu Annabi ma yana amsa musu da murmushi… A Yaƙin Khandaƙ an ba da shahidai shida… Game da wannan yaƙi Allahu Ta’ala Yana cewa, a ma’ana, a cikin ayoyi masu girma: “Allahu Ta’ala Ya mayar da waɗancan kafirai (na Yaƙin Khandaƙ) da fushinsu, ba tare da sun sami wani alheri ko nasara ba. Ta haka Allahu Ta’ala, (da mala’iku da iska) Ya isar wa muminai a yaƙi (domin su yi nasara). Allahu Ta’ala Mai iko ne a kan kowane abu. Shi Aziz ne, Mai rinjaye a kan kowane abu.”15

“Ya ku waɗanda suka yi imani! Ku tuna ni’imomin Allahu Ta’ala a kanku. A lokacin da (a Yaƙin Khandaƙ) rundunoni suka kawo muku hari, Mun aika a kansu wata iska da rundunoni (na mala’iku) da ba ku gani ba…”16

Bayan wannan yaƙi ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “Yanzu lokacinku ne. Daga yanzu Ƙuraishawa ba za su iya zuwa a kanku ba.”

Yaƙin Banu Ƙuraiza