BUƊEWAR MAKKA
Shekara ta takwas bayan Hijira ce. Ɗaya daga cikin sharuɗɗan yarjejeniyar sulhun Hudaibiyya shi ne: “Ƙabilun Larabawa da suke wajen ɓangarorin biyu za su iya shiga ƙarƙashin kariyar ɓangaren da suka so; za su kasance da ƴanci su haɗa kai da Musulmi ko da mushrikai.” Bisa haka, ƙabilar Khuza’a, abokiyar ƙawancen Shugabanmu Annabi, ta kasance a ɓangaren Musulmi; ƙabilar Banu Bakr kuwa a ɓangaren mushrikai. Ƙabilar Khuza’a da Banu Bakr maƙiya ne tun da daɗewa, sukan kai wa juna hari duk lokacin da suka sami dama. Bisa sulhun Hudaibiyya, su ma sun dakatar da hare-harensu na wani lokaci. Amma Banu Bakr shekara biyu kaɗai suka iya kiyaye wannan. Wani daga cikin ƴaƴan Bakr ya faɗi wata waƙa da take cin mutuncin ƙaunataccen Annabinmu; wani saurayi na ƙabilar Khuza’a da ya ji ta ya kasa haƙuri, ya fasa masa kai. Ƴaƴan Bakr suka mai da wannan dama, suka kai wa ƙabilar Khuza’a hari, wadda bisa yarjejeniyar take ganin kanta a kuɓuce daga haɗari. Mushrikan Ƙuraishawa suka taimaki wannan hari da bayar da makamai da aika mutane a ɓoye, suka kashe mutane fiye da ashirin na ƙabilar Khuza’a a cikin Harami mai daraja. A lokacin faɗan, wasu Musulmi na ƙabilar Khuza’a suka nemi taimako daga wurin Shugabanmu Annabi. A waɗannan hare-haren dare da aka kai wa ƙabilar Khuza’a, akwai waɗanda suka ga mushrikan Ƙuraishawa ma a cikin ƴaƴan Bakr.
A wannan dare, ƙaunataccen Annabinmu yana Madina, a gidan uwarmu Nana Maimuna. Da ya tashi domin yin salla, yana yin alwala, sai ya ji, a matsayin mu’ujiza da izinin Allahu Ta’ala, Musulmin Makka suna neman taimako daga gare shi. A matsayin amsa a gare su ya ce: “Labbaik! Na amsa kiranku!” Da uwarmu Nana Maimuna ta ga Shugabanmu Annabi yana magana haka alhali babu kowa a wurinsa, ta tambaya: “Ya Manzon Allah! Akwai wani a wurinka ne?”
Ƙaunataccen Annabinmu ya ba ta labarin al’amarin da ya faru a Makka, da kuma cewa Ƙuraishawa sun shiga cikin wannan aiki.
Da mushrikan Ƙuraishawa suka taimaki Banu Bakr, suka far wa ƙabilar Khuza’a suka kashe su, sun saɓa wa sharuɗɗan yarjejeniyar sulhun Hudaibiyya, ta haka kuma sun warware yarjejeniyar.
Ƙaunataccen Annabinmu ya san wannan labari nan take. Ban da haka, kwana uku bayan al’amarin, Amr ɗan Salim na ƙabilar Khuza’a ya zo tare da mahaya arba’in, ya ba Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) labarin halin da ake ciki. Amma Abu Sufyan, shugaban Ƙuraishawa, wanda a lokacin ya tafi Dimashƙ don kasuwanci, bai san wannan al’amari ba. Habibullah ya ce: “Idan ban taimaki ƴaƴan Khuza’a ba, kada a taimake ni ni ma!”, sai ya sa aka rubuta wata wasiƙa. A cikin wannan wasiƙa da aka aika wa mushrikan Ƙuraishawa, ƙaunataccen Annabinmu yana cewa: “Ko dai ku bar ƙawancenku da ƴaƴan Bakr ku janye, ko kuma ku biya diyyar waɗanda aka kashe daga cikin ƴaƴan Khuza’a! Idan ba ku aikata ɗaya daga cikin waɗannan abubuwa da na faɗa ba, ina sanar da ku cewa zan yaƙe ku!…” Ƙuraishawa ba su fahimci ko wannan rahama ma ba. Suka aika da saƙo: “Ba za mu yanke ƙawancenmu ba, ba kuma za mu biya diyya ba! Yaƙi kaɗai za mu iya.” Amma suka yi nadamar yin haka sau dubu, saboda tsoro kuma suka fara jiran Abu Sufyan domin ya sabunta yarjejeniyar.
“(Ya Musulmin Makka!) Labbaik! Na amsa kiranku!” Hadisi mai daraja
Da Abu Sufyan ya dawo daga Dimashƙ, suka ba shi labarin al’amarin, suka ce: “Wannan al’amari ne da dole a gyara shi. Idan ba a gyara ba, Muhammadu zai kore mu daga Makka!” Abu Sufyan kuma ya ce: “Ko da yake ban san wannan al’amari ba, dole ne in tafi da sauri domin in sabunta sulhun, in ƙara masa wa’adi”, sai ya kama hanyar Madina nan take.1 Tun kafin Abu Sufyan ya iso Madina, ƙaunataccen Annabinmu ya sanar wa Sahabbansa masu girma cewa zai zo, ya ce: “Na fahimci cewa Abu Sufyan yana zuwa ne domin ya sabunta sulhun, ya kuma ƙara wa’adin sulhun. Amma ba zai sami abin da yake nema ba, zai koma yadda ya zo!…”
Abu Sufyan, wanda bai riga ya zama Musulmi ba, ya iso Madina al-Munawwara. Ya tafi gidan ƴarsa Ummu Habiba (radiyallahu anha), uwar muminai, matar Shugabanmu Annabi mai albarka. Ya so ya zauna a kan shimfiɗar ƙaunataccen Annabinmu. Uwarmu Nana Ummu Habiba ta riga shi, kafin ya zauna ta ɗauke shimfiɗar. Ubanta ya ji haushin haka ƙwarai, ya nuna mamakinsa, ya ce: “Ya ƴata! Wannan shimfiɗa kike hana ni?” Sai Nana Ummu Habiba, uwar muminai, wadda take ɗaukar ƙaunar Manzon Allah a sama da kome, ta amsa wa ubanta: “Wannan shimfiɗa, shimfiɗar Manzon Allahu Ta’ala ce. Mushrikai ba sa zama a kanta! Kai mushriki ne, najasa ne! Bai dace ko kaɗan ka zauna a kan wannan shimfiɗa ba!”
Da ubanta ya ce: “Ya ƴata! Tun da kika bar gidana, wani abu ya same ki!”, sai ta ce: “Alhamdulillahi, Allahu Ta’ala Ya ba ni Musulunci. Kai kuwa har yanzu kana bauta wa gumaka da aka yi da dutse, waɗanda ba sa ji, ba sa gani! Ya baba! Yaya mutum kamarka, babba kuma dattijon Ƙuraishawa, zai yi nesa da Musulunci?…” Ubanta ya yi fushi ƙwarai, ya ce: “Kina yi mini rashin kunya haka, kina zargina da jahilci! Ashe sai na bar abin da kakannina suka bauta wa shekaru da yawa, in shiga addinin Muhammadu?!”, sai ya fice daga wurin.2
Shugaban Ƙuraishawa ya zo gaban ƙaunataccen Annabinmu, ya ce: “Na zo ne domin in sabunta yarjejeniyar sulhun Hudaibiyya, in kuma ƙara mata wa’adi. Zo mu sabunta wannan yarjejeniya da take tsakaninmu da rubutu!” Habibi Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) ya ce: “Mu ba ma aikata abin da ya saɓa wa yarjejeniyar sulhun Hudaibiyya, ba kuma ma canza ta!” Ko da yake shugaban Ƙuraishawa ya riƙa maimaitawa: “Mu canza yarjejeniyar! Mu sabunta ta!…”, ƙaunataccen Annabinmu bai ba shi wata amsa ba. Da shugaban Ƙuraishawa ya ga dukkan ƙoƙarin da ya yi bai haifar da wani amfani ba, ya koma Makka, ya ba mushrikai labarin halin da ake ciki. Mushrikai suka zarge shi, suka ce: “Ashe ka dawo ba tare da ka yi kome ba, ko?!…” Yanzu babu abin da ya rage musu sai jira.
Wanda ya nemi mafaka a Masallacin Harami
Da Abu Sufyan ya bar Madina, ƙaunataccen Annabinmu ya yanke shawarar buɗe Makka, domin Ƙuraishawa ba su cika alkawarinsu ba, sun warware yarjejeniyar. Amma yana ɓoye wannan sirri sosai; yana son ya karɓi Makka ba tare da ya ba mushrikai damar shiri ba, ba tare da an zubar da jini a Harami mai daraja ba. Wannan dabara ce ta yaƙi. Domin da an buɗe Makka, wa ya sani mutane nawa za su sami darajar zama Musulmi! Ya sanar da wannan al’amari ga Sayyidina Abubakar da wasu ƴan kaɗan daga cikin manyan Sahabbansa. Ya umarci Sahabbansa su yi shirin tafiyar yaƙi, bai sanar da inda za a tafi ba. Sahabbai masu girma suka fara shirin jihadi. Shugabanmu Annabi ya kuma aika da saƙo ga ƙabilun Musulmi na kewaye – Aslam, Ashja’, Juhaina, Husain, Ghifar, Muzaina, Sulaim, Damra – da kuma ƴaƴan Khuza’a. A cikin saƙon an ce: “Waɗanda suka yi imani da Allahu Ta’ala da Ranar Lahira su kasance a Madina a farkon watan Ramadan mai albarka”, aka gayyace su zuwa yaƙin.
A matsayin dabara, Habibullah (sallallahu alaihi wa sallam) ya ba Sayyidina Umar aikin riƙe hanyoyin da suke zuwa Makka da yanke sadarwa. Sayyidina Umar nan take ya sa masu gadi a hanyoyin tsaunuka, mashigai da sauran bakin hanyoyi, ya ba su umarni: “Duk wanda ya so zuwa Makka, za ku mayar da shi!”
Domin a gudanar da wannan aiki a ɓoye, ƙaunataccen Annabinmu yana addu’a ga Allahu Ta’ala yana cewa: “Ya Ubangijina! Har mu isa ƙasarsu ba zato ba tsammani, Ka riƙe ƴan leƙen asiri da masu kai labari na Ƙuraishawa, Ka sa su zama marasa gani, marasa ji. Su gan mu, su ji mu ba zato ba tsammani!”
Domin ya sa a yi zaton cewa za a tafi kan mushrikan arewa ko kuma Rumawa, Shugabanmu Annabi ya aika Sayyidina Abu Ƙatada tare da wata runduna zuwa arewa, wajen kwarin Izam. A wannan lokaci kuma ƙaunataccen Annabinmu ya sanar, a matsayin mu’ujiza, da wata wasiƙa da aka aika domin sanar wa mushrikan Makka shirye-shiryen da ake yi a Madina. Ya aika Sayyidina Aliyu, ya sa aka kama ta.
Har zuwa rana ta biyu ga watan Ramadan taimako ya zo daga ƙabilun kewaye, aka taru a sansanin da yake bakin rijiyar Abu Inaba. Adadin Sahabbai masu girma ya kai dubu goma sha biyu. Daga cikinsu dubu huɗu Ansar ne, ɗari bakwai Muhajirun, sauran kuma daga ƙabilun Musulmi na kewaye suke.3
Ƙaunataccen Annabinmu ya bar Sayyidina Abdullahi ɗan Ummu Maktum a matsayin wakilinsa a Madina.4 Ya kuma aika Sayyidina Zubair ɗan Awwam gaba a matsayin ƙungiyar leƙen asiri, a kan rundunar mahaya ɗari biyu. A shekara ta takwas bayan Hijira, a ranar goma ga watan Ramadan mai albarka, ranar Laraba, Shugaban Talikai ya tashi daga Madina da sunan Allahu Ta’ala, a gaban babbar rundunarsa ta mutum dubu goma sha biyu, waɗanda zukatansu suke cike da ƙaunar Allahu Ta’ala da ManzonSa. Suna tafiya ne zuwa Makka, ƙasarsu, wadda shekara takwas kafin wannan aka tilasta musu yin hijira daga gare ta da azabtarwa da zalunci. Suna tafiya ne su tsarkake Ka’aba mai girma daga gumaka, wadda aka mayar da ita gidan gumaka…
Suna tafiya ne su nuna wa mushrikai, waɗanda ba sa son barin taurin kansu ko kaɗan, gaskiya, adalci da rahama… Suna tafiya ne su yaɗa addinin Allahu Ta’ala, su zama sanadin kuɓutar waɗanda suke can daga azabar Wuta ta har abada. Ya Ubangijina! Wannan rahama ce ta ƙaƙa!… Lokacin da rundunar Musulunci ta iso Zulhulaifa, ta haɗu da Sayyidina Abbas, baffan Shugabanmu Annabi, wanda yake yin hijira daga Makka tare da iyalansa. Ƙaunataccen Annabinmu ya yi farin ciki ƙwarai da zuwan baffansa, ya faranta masa rai da cewa: “Ya Abbas! Kamar yadda ni ne na ƙarshen annabawa, kai ma kai ne na ƙarshen Muhajirun.” Ya aika kayan Sayyidina Abbas zuwa Madina. Sayyidina Abbas ya zauna tare da Shugabanmu Annabi, ya shiga Buɗewar Makka.5 Lokacin da Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) ya iso Ƙudaid, da yake kusa da Makka, ya sa Sahabbansa masu ɗaukaka suka shiga tsarin yaƙi. Ya ba kowace ƙabila tutoci daban-daban. Ya miƙa su ga mai riƙe da tutar kowace ƙabila. Tutar Muhajirun Sayyidina Aliyu, Zubair ɗan Awwam da Sa’ad ɗan Abu Waƙƙas (radiyallahu anhum) suke ɗauke da ita. Ansar suna da masu riƙe da tuta goma sha biyu; Ashja’ da Sulaim mai riƙe da tuta ɗaya-ɗaya; Muzaina uku; Aslam biyu; ƴaƴan Khuza’a uku; Juhaina huɗu.6 Kwana goma ke nan da suka bar Madina. Da yamma sun kusanci Makka sosai, a lokacin sallar isha’i kuma suka iso Marruz-Zahran. Shugabanmu Annabi ya umarci Sahabbansa su tsaya a nan. Ya kuma ba Sayyidina Umar aiki, ya umarci kowane mujahidi ya hura wuta.7 Da aka hura wuta fiye da dubu goma a lokaci guda, Makka ta nutse cikin haske. Mushrikan Makka, waɗanda ba su san kome ba, suka yi mamaki ƙwarai. Domin su gane abin da ke faruwa, suka ba Abu Sufyan aiki. Shi kuma ya ɗauki wasu mutane tare da shi, ya kusanci rundunar Musulunci a ɓoye-ɓoye. A wannan lokaci ƙaunataccen Annabinmu ya ce wa wasu daga cikin Sahabbansa: “Ku sa ido da kunne a kan Abu Sufyan. Lalle za ku same shi!” Yayin da Ƙuraishawa suke ci gaba, mamakinsu yana ƙaruwa, suna faɗawa cikin tsoro. Sojoji nawa ne suka taru a kewayen Makka, wuta nawa ce kuma suka hura!… Suna magana a kan waɗannan abubuwa, suka iso wurin da ake kira Arak.
“Ya Ubangijina! Har mu isa ƙasarsu ba zato ba tsammani, Ka riƙe ƴan leƙen asiri da masu kai labari na Ƙuraishawa, Ka sa su zama marasa gani, marasa ji. Su gan mu, su ji mu ba zato ba tsammani!” Hadisi mai daraja
Daidai a wannan lokaci Shugabanmu Annabi ya ce: “Abu Sufyan yanzu yana Arak.” Sayyidina Abbas kuma nan take ya nufi wajen Arak. Yana cewa a ransa: “Lalle zan sami wani a can in aika shi Makka, domin ya sanar musu cewa rundunar Musulunci tana zuwa a kansu, mutanen Makka kuma su zo wurin Manzo alaihis-salam, su nemi aman kafin a shiga yaƙi.” Yana neman wani a waɗannan wurare, sai ya gane Abu Sufyan ta muryarsa, ya kira: “Ya Abu Hanzala!” Abu Sufyan ma ya gane shi, ya ce: “Ya Abul-Fadl! Kai ne fa! Uwata da ubana su zama fansa a gare ka!” Sannan suka kama hanyar sansanin Musulunci tare…
A hanya Abu Sufyan ya tambayi Sayyidina Abbas: “Yaya labari?” Shi kuma ya ce: “Ya Abu Sufyan! Kaitonka! Manzo alaihis-salam yana zuwa a kanku da runduna wadda ba za ku iya tunkara ba. Na rantse, halin Ƙuraishawa zai zama mai muni. Kaiton abin da zai same su!” Abu Sufyan da waɗanda suke tare da shi, cike da babban fata, suka wuce ta tsakanin mujahidai, suka iso gaba mai daraja ta ƙaunataccen Annabinmu (sallallahu alaihi wa sallam). Sarkin Halittu ya tarbe su da kyau. Ya tambaye su labarin mutanen Makka. Bayan sun yi magana har dare ya yi nisa, ya gayyace su zuwa Musulunci. Hakim ɗan Hizam da Budail nan take suka faɗi kalmar shahada, suka zama Musulmi, radiyallahu anhuma. Amma Abu Sufyan har yanzu yana cikin shakka. Da safiya ta yi, ƙaunataccen Annabinmu, tekun rahama, ya ce: “Ya Abu Sufyan! Kaitonka! Shin lokacin da za ka sani cewa babu abin bautawa sai Allahu Ta’ala bai zo ba har yanzu?” Shi kuma ya ce: “Uwata da ubana su zama fansa a gare ka! A tausasan hali, a daraja da kuma kiyaye haƙƙin dangi babu wanda ya fi ka. Bayan dukkan wannan wahala da muka yi maka, har yanzu kana kiranmu zuwa tafarkin shiriya. Kai mai karamci ne ƙwarai! Na yi imani cewa babu abin bautawa sai Allah… Da akwai wani, da ya amfane ni. Kai kuma Manzon Allah ne”, sai ya sami darajar zama daga cikin Sahabbai masu girma, radiyallahu anhu.8
Sayyidina Abbas ya ce: “Ya Manzon Allah! Ba za ka ba Abu Sufyan wani abu da zai ba shi daraja a wurin mutanen Makka ba?” Shugabanmu Annabi ya amince da haka, ya ce: “Wanda ya shiga gidan Abu Sufyan, ya nemi mafaka a ciki, an ba shi aman, ya kuɓuta daga kisa.” Da Sayyidina Abu Sufyan ya roƙa: “Ya Manzon Allah! Ba za ka ɗan ƙara faɗaɗawa ba?”, sai ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “Wanda ya shiga Masallacin Harami, ya nemi mafaka a ciki, an ba shi aman! Wanda ya rufe ƙofarsa, ya zauna a gidansa, an ba shi aman.” Domin Abu Sufyan ya ga girma da yawan rundunar Musulunci, ya ba mushrikan Makka labarinsa, Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) ya ce wa Sayyidina Abbas: “Ka kai shi mashigin tsaunin da kwarin yake matsewa, inda dawakai suke wucewa a matse-matse. Ya ga ɗaukakar Musulmi, rundunar Allahu Ta’ala.”
Dole ne Abu Sufyan ya gani, domin ya ba mushrikai labarin abin da ya shaida, kada kuma wani ya yi tsayayya… Ta haka kada a zubar da jini a Harami mai daraja… Yayin da Sayyidina Abbas yake tafiya mashigin tsaunin tare da Abu Sufyan, mujahidai suka shiga tsarin yaƙi. Kowace ƙabila, da tutocinta a buɗe, ta fara wucewa ta mashigin. Kowannensu yana sanye da sulke da makamai. Kowace ƙungiya tana kabbara yayin wucewa. Sayyidina Abu Sufyan yana tambaya: “Su wane ne waɗannan?”, Sayyidina Abbas kuma yana amsawa: “Waɗannan ƴaƴan Sulaim ne! Kwamandansu Khalid ɗan Walid ne!”, “Waɗannan ƴaƴan Ghifar ne!”, “Waɗannan ƴaƴan Ka’ab ne!…” Sautukan “Allahu akbar! Allahu akbar!” suna cika ƙasa da sama, yawan mujahidai da walƙiyar makamai suna ɗaukar ido. Abin da Sayyidina Abu Sufyan ya fi sha’awar gani shi ne Abin Alfaharin Talikai (sallallahu alaihi wa sallam). Yana matuƙar sha’awar ganin wucewar sojojin da suke kewaye da shi, yana zaton za su bambanta da sauran. Saboda haka ya kasa hana kansa tambaya akai-akai: “Waɗannan rundunar Manzon Allah ce?”… A ƙarshe Sarkin Annabawa, Shugaban Talikai, ya bayyana a kan raƙumarsa Ƙaswa, yana yaɗa nuri kamar rana. A kewayensa Muhajirun da Ansar suke. Kowannensu ya zo sanye da sulkunan Dawuda tun daga kai har ƙafa, ɗauke da takuban Indiya, a kan dawakai na gari da raƙuma.
Da Sayyidina Abu Sufyan ya gan su, ya tambaya cike da sha’awa: “Su wane ne waɗannan, ya Abbas?” Shi kuma ya ce: “Wanda yake tsakiya Manzo alaihis-salam ne. Waɗanda suke kewaye da shi kuma Ansar da Muhajirun ne, waɗanda suke ƙonewa da shauƙin yin shahada!…” Yayin da ƙaunataccen Annabinmu (sallallahu alaihi wa sallam) yake wucewa kusa da su, ya ce wa Sayyidina Abu Sufyan: “Yau rana ce da Allahu Ta’ala Zai ɗaukaka darajar Ka’aba. Yau rana ce da za a rufe Ɗakin Allah (Baitullahi) da mayafi! Yau ranar rahama ce… Yau rana ce da Allahu Ta’ala Zai ɗaukaka Ƙuraishawa (da Musulunci).”
Sayyidina Abu Sufyan ya ga abin da zai gani, ya ji abin da zai ji. Ya ce: “Na ga mulkin Ƙaisar da na Kisra. Amma ban taɓa ganin mai ɗaukaka irin wannan ba. Ban taɓa haɗuwa da runduna da jama’a irin ta yau ba. Babu wanda zai iya tunkarar runduna irin wannan. Babu mai ƙarfin yin faɗa da su”, sai ya kama hanyar Makka…
“Wanda ya shiga gidan Abu Sufyan, ya nemi mafaka a ciki, an ba shi aman, ya kuɓuta daga kisa… Wanda ya shiga Masallacin Harami, ya nemi mafaka a ciki, an ba shi aman! Wanda ya rufe ƙofarsa, ya zauna a gidansa, an ba shi aman” Hadisi mai daraja
Abu Sufyan ya iso Makka, ya sanar wa mushrikai, waɗanda suke jiransa cike da sha’awa, cewa ya zama Musulmi. Sannan ya ce: “Ya jama’ar Ƙuraishawa! Muhammadu alaihis-salam ya zo kusa da ku da runduna mai girma wadda ba za ku iya tunkara ba. Kada ku yaudari kanku a banza. Ku zama Musulmi domin ku tsira. Na ga abin da ba ku gani ba. Na ga jarumawa, dawakai da makamai marasa adadi. Babu wanda yake da ƙarfin yin faɗa da su. Wanda ya shiga gidan Abu Sufyan, an ba shi aman, ya kuɓuta daga kisa. Wanda ya nemi mafaka a Ɗakin Allah, an ba shi aman. Wanda ya shiga gidansa, ya rufe ƙofarsa, shi ma an ba shi aman.”9
Sai wasu daga cikin mugayen mushrikai suka tasar wa Sayyidina Abu Sufyan, suka zage shi. Har ma suka fara shiri da gaggawa domin su tunkari rundunar Musulunci. Amma adadinsu kaɗan ne ƙwarai. Sauran ba su kula da su ba, suka ruga zuwa gidajensu. Wasu kuma suka nemi mafaka a Masallacin Harami.
Jagoran Talikai (sallallahu alaihi wa sallam) da Sahabbai masu ɗaukaka (radiyallahu anhum) suka iso kwarin Zi Ɗuwa, suka taru a nan. Da Shugaban Talikai ya kalli Sahabbansa masu girma da idanunsa masu albarka, sai ya tuna da fitarsa daga Makka shekara takwas kafin wannan, hijirarsa. Ya tuna yadda a lokacin mushrikai suka kewaye gidansa mai albarka, yadda ya fita yana karanta ayoyi masu girma na Suratu Yasin, yadda ya shiga kogon Saur tare da Sayyidina Abubakar ba tare da kowa ya gan su ba, yadda kafin ya bar iyakokin Makka ya kalle ta a karo na ƙarshe, ya ce:
“(Ya Makka!) Wallahi, na sani cewa ke ce mafi alherin wurare da Allahu Ta’ala Ya halitta. A wurin Ubangijina da kuma a wurina ke ce mafi soyuwa a cikinsu. Da ba a fitar da ni daga gare ki da ƙarfi ba, da ban fita daga gare ki ba, ban rabu da ke ba.” Ya tuna yadda, a gaban wannan baƙin cikinsa, Jibrilu alaihis-salam ya karanta masa aya ta tamanin da biyar mai girma ta Suratul Ƙasas, ya sanyaya zuciyarsa mai albarka, ya yi masa bushara cewa zai koma Makka al-Mukarrama; yadda kuma ya ci nasara a kan maƙiya a Badar, a Uhud, a Khandaƙ, a Khaibar da a Mu’uta da ƙungiyar Sahabbansa kaɗan. Yanzu, Sahabbai dubu goma sha biyu suna kewaye da shi kamar asu a kewayen fitila, suna jiran umarni ɗaya daga gare shi domin su shiga Makka. Jagoran Talikai, cike da zurfin godiya da jin daɗi, ya gode wa Allahu Ta’ala, wanda Ya ba shi dukkan waɗannan. Cikin tawali’u ya sunkuyar da kansa mai albarka. Abin Alfaharin Halittu ya raba Sahabbansa jarumai gida huɗu. Ya naɗa Sayyidina Khalid ɗan Walid kwamandan reshen dama, Sayyidina Zubair ɗan Awwam kwamandan reshen hagu; ya sa Sayyidina Abu Ubaida ɗan Jarrah a kan masu tafiya da ƙafa, Sayyidina Sa’ad ɗan Ubada kuma a kan ɗayan ƙungiyar. Sayyidina Khalid zai shiga Makka ta kudu, ya ba duk mushrikin da ya yi tsayayya horon da ya dace, ya haɗu da Abin Alfaharin Halittu a tsaunin Safa. Sayyidina Zubair zai shiga Makka ta arewa, ya kafa tutarsa a wurin da ake kira Hajun, ya jira Jagoran Talikai a nan. Ta yamma kuma Sayyidina Sa’ad ɗan Ubada zai ci gaba.10
“Yau rana ce da Allahu Ta’ala Zai ɗaukaka darajar Ka’aba. Yau rana ce da za a rufe Ɗakin Allah (Baitullahi) da mayafi! Yau ranar rahama ce… Yau rana ce da Allahu Ta’ala Zai ɗaukaka Ƙuraishawa (da Musulunci)” Hadisi mai daraja
Manzo Mafi Daraja ya ce wa kwamandojin rundunar: “Matuƙar ba a kai muku hari ba, kada ku shiga faɗa da kowa ko kaɗan. Kada ku kashe kowa.” Sai dai duk wanda aka ambaci sunansa, a duk inda aka kama shi, ko da ya ɓuya ƙarƙashin mayafin Ka’aba ne, za a fille masa kai.11
Gaskiya ta zo, ƙarya ta gushe
Ikrima ɗan Abu Jahal, Safwan ɗan Umayya da Suhail ɗan Amr, tare da wasu mutane daga Banu Bakr da Banu Haris, da suka ji labarin cewa Khalid ɗan Walid yana zuwa, suka riƙe bakin hanya, suka fara jira. Na farko da ya fara aiki daga cikin mujahidai shi ne Sayyidina Khalid ɗan Walid. Lokacin da suka iso gindin dutsen Khandama, a kudancin Makka, ya ga mugayen mushrikan Ƙuraishawa suna zuba musu ruwan kibiyoyi. Mujahidai biyu suka yi shahada: ɗaya Kurz ɗan Jabir, ɗaya kuma Habash ɗan Ash’ar. Sayyidina Khalid ya ba sojojinsa, waɗanda suke a tsarin yaƙi, umarni: “Waɗanda suka sha kashi suka gudu kaɗai ba za a kashe ba”, sannan suka yi gaba. Nan take suka mayar da mushrikai baya, suka ci gaba har zuwa Masallacin Harami. A lokacin faɗan an kashe mushrikai saba’in.12 Wasu daga cikin mushrikai suka gudu zuwa kan tsaunuka, wasu kuma zuwa gidajensu.
Buɗewar Makka al-Mukarrama
Sahabbai masu ɗaukaka da suka shiga Makka mai tsarki ta sauran ɓangarori ba su haɗu da wata tsayayya ba. Daga cikin waɗanda aka umarta a kashe, biyar aka kama, aka yi musu hukuncinsu nan take. Sauran suka gudu daga Makka. A ranar ashirin ga watan Ramadan, ranar Alhamis, mujahidai suna shiga Makka cikin babban motsin rai, ƙungiya-ƙungiya kamar raƙuman ruwa, a tsakanin kabbarori na “Allahu akbar! Allahu akbar!”. Jagoran Talikai (sallallahu alaihi wa sallam), a kan raƙumarsa Ƙaswa, da Usama ɗan Zaid a bayansa, yana shiga Makka mai tsarki, garin da aka haife shi, cikin babban tawali’u. Yana gode wa Allahu Ta’ala, wanda Ya nuna masa waɗannan kwanaki, yana kuma karanta Suratul Fat’hi, wadda ta yi busharar Buɗewar Makka.
Abin Alfaharin Halittu, cikin babban farin ciki, ya nufi Ka’aba mai girma a tsakanin Sahabbansa masu nasara. Da Sayyidina Abubakar a damansa, Sayyidina Usaid ɗan Hudair a hagunsa, ya kusanci Ka’aba mai girma. Bayan ya ziyarci Hajarul-Aswad, ya yi talbiya da kabbara. Sahabbai suka bi shi, sararin samaniyar Makka al-Mukarrama ya fara amsawa da sautukan “Allahu akbar! Allahu akbar!”. A gaban wannan yanayi maɗaukaki Musulmi suna zubar da hawayen farin ciki, mushrikai kuwa, waɗanda suka nemi mafaka a Harami mai daraja ko suka kulle kansu a gidajensu, suna jira cike da tsoro.
Sannan Shugaban Talikai da Sahabbansa masu ɗaukaka suka fara ɗawafi. Bayan ya gama ɗawafi na bakwai, ƙaunataccen Annabinmu ya sauka daga raƙumarsa, ya yi salla raka’a biyu a Maƙamu Ibrahim. Sannan ya sha ruwan Zamzam da Sayyidina Abbas ya ɗebo daga rijiyar. Ya so ya yi alwala da ruwan Zamzam. Yayin da Abin Alfaharin Halittu yake yin alwala, Sahabbai masu girma suka fara fafatawa a iska a kan ruwan alwalar da ya taɓa jiki mai albarka na ƙaunataccen Annabinmu, ba tare da sun bar shi ya faɗi ƙasa ba. Mushrikan da suka ga wannan hali suka yi mamaki, suka ce: “A rayuwarmu ba mu taɓa gani ko jin sarki irin wannan ba.” Jagoran Talikai (sallallahu alaihi wa sallam) ya so a rushe dukkan gumakan da aka yi da dutse da itace da suke kewayen Ka’aba. Yana karanta aya mai girma wadda ma’anarta: “Idan gaskiya ta zo, ƙarya takan gushe; ƙarya a koyaushe mai gushewa ce”13, ya miƙa sandar da take hannunsa mai albarka zuwa ga gumakan. Kowane gunki da sandar ta taɓa ya faɗi rub da ciki, ɗaya bayan ɗaya. Gumaka ɗari uku da sittin aka rusa ƙaf.14 Da lokacin azahar ya shiga, Manzo Mafi Daraja ya umarci Sayyidina Bilalu ya yi kiran salla (azan-i Muhammadi) a kan Ka’aba. Shi kuma nan take ya aiwatar da wannan aiki mai tsarki. Yayin da ake kiran salla, babban farin ciki yana bayyana a zukatan muminai, mushrikai kuwa zukatansu suna ƙuna da matuƙar baƙin ciki da damuwa.15
Ƙaunataccen Annabinmu ya nemi mabuɗin Ka’aba. Suka kawo. Bayan ya sa aka kawar da hotunan da suke ciki da dukkan gumakan da aka rushe, ya shiga Ka’aba.
Tare da shi akwai Sayyidina Usama ɗan Zaid, Sayyidina Bilalu da Sayyidina Usman ɗan Ɗalha. A ciki, Shugabanmu Annabi ya yi salla raka’a biyu, ya ba ƙofar baya. A kowace kusurwa ya yi kabbara, ya yi addu’a. Sayyidina Khalid ɗan Walid yana tsaye a gaban ƙofar, yana ƙoƙarin hana mutane taruwa a wurin.
“Idan gaskiya ta zo, ƙarya takan gushe; ƙarya a koyaushe mai gushewa ce” Isra’i: 81
Sarkin Halittu ya riƙe ƙyamare biyu na ƙofar Ka’aba da hannuwansa biyu masu albarka. Dukkan Ƙuraishawa sun cika Masallacin Harami, suna kallon ƙaunataccen Annabinmu da fata gauraye da tsoro. Domin sun ci mutuncin Shugabanmu Annabi, sun yi ƙoƙarin dukansa, sun yi ƙoƙarin kashe shi!… Sun yi wa Sahabbansa kowace irin azaba. Sun ɗaura igiya a wuyoyinsu, sun ja su a ƙasa. Sun jefa su a wuta, sun yi ƙoƙarin ƙona su. Sun ɗora musu duwatsu masu zafi a ƙirji, sun azabtar da su har suka suma. Sun soka musu tsinken ƙarfe da aka gasa a wuta a jiki. Shekara uku sun tsare su a wata unguwa, da yunwa da ƙishirwa, sun hana su kome. Sun ɗaura su ga raƙuma ta ƙafafunsu, sun ja su wajaje daban-daban, sun yayyaga su. Fiye da duka, sun fitar da su daga ƙasarsu. Kamar wannan bai isa ba, sau nawa sun yi yaƙi domin su shafe su gaba ɗaya! Amma duk da waɗannan abubuwa, suna da fata. Domin a gabansu akwai tekun rahama, wanda aka aiko shi rahama ga talikai. Bayan ya kalle su na ɗan lokaci, ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “Ya jama’ar Ƙuraishawa! Yanzu me kuke zaton zan yi da ku?” Su kuma suka ce: “Muna fatan alheri daga gare ka, muna tsammanin alheri. Domin kai ɗan’uwa ne mai karamci. Ɗan wani ɗan’uwanmu mai karamci da kyautatawa ne. Ka ci nasara a kanmu. Muna sa ran alheri daga gare ka.” Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) ya yi musu murmushi, ya ce: “Halina da halinku zai kasance kamar yadda Yusufu (alaihis-salam) ya ce wa ƴan’uwansa. Kamar shi, ni ma ina cewa: ’A yau ba zan ƙara tambayar ku hisabi a kan abin da kuka aikata ba (ba zan tuna muku kurakuranku ba). Allahu Ta’ala Ya gafarta muku.’16 Ku tafi. Ku ƴantattu ne, ku sakakku ne.”
Wannan babbar rahama ta tausasa zukata masu tauri, ta mayar da ƙiyayya ƙauna. Da Shugaban Talikai ya gayyace su zuwa Musulunci, suka taru domin su zama Musulmi.
Ƙaunataccen Annabinmu ya hau tsaunin Safa, inda a baya ya sanar wa Ƙuraishawa annabtarsa, ya kuma fara kiransu zuwa Musulunci. A nan ya sake karɓar mubaya’a (bai’a) ta dukkan mutanen Makka, babba da ƙarami, mace da namiji. Ta haka Ƙuraishawa suka zama Musulmi, suka sami darajar shiga cikin Sahabbai masu girma. Bayan an ɗauki alkawari da maza, an kuma ɗauki alkawari da mata a kan wasu abubuwa.17 Rashin yin shirka da Allahu Ta’ala, rashin saɓa wa Shugabanmu Annabi, rashin yin sata, kiyaye kamun kai da mutunci, rashin yin ƙazafi (ƙage), rashin kashe ƴaƴa mata – waɗannan suna daga cikinsu. Matan da suke a gaban Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam) suka yarda da dukkan waɗannan, suka yi alkawari da magana kaɗai. Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) ya yi musu addu’ar alheri, ya nemi musu gafara.
Hindu (radiyallahu anha), matar Abu Sufyan kuma uwar Mu’awiya (radiyallahu anhuma), tana cikinsu, har ma ita ce shugabarsu. A wannan mubaya’ar mata (bai’atun-nisa’i), ita ce ta yi magana a madadin mata. (Saboda wannan alkawari nata da samun wannan addu’ar neman gafara (istigfari), ana sa rai ƙwarai cewa ta rabauta. Duk wata mace Musulma da ta yarda da waɗannan sharuɗɗa, ta bi su, ana ɗaukarta a cikin wannan alkawari, tana kuma amfana da wannan addu’a.) Duk wanda ya zama Musulmi ya farfasa dukkan gumakan da suke gidansa. An aika rundunoni zuwa ƙabilun kewaye, aka rusa gumakan can ma ƙaf. Ta haka, da zuwan gaskiya, aka tumɓuke ƙarya daga tushe.
Waɗanda aka yanke wa hukunci
Akwai waɗanda aka yanke musu hukuncin kisa saboda laifuka daban-daban da suka aikata tun daga kwanakin farko na Musulunci har zuwa shekara ta takwas bayan Hijira. Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) ya faɗi sunayensu (maza goma sha ɗaya, mata kuma shida), ya umarta: “Duk inda kuka ga waɗannan mutane, ku kashe su a nan.” Mazan da aka yanke wa hukunci su ne: Ikrima ɗan Abu Jahal, Wahshi ɗan Harb Habashi, Abdullahi ɗan Abu Sarh, Habbar ɗan Aswad, Safwan ɗan Umayya, Ka’ab ɗan Zuhair, Abdullahi ɗan Zabari, Abduluzza ɗan Khaɗal, Huwairis ɗan Mu’az, Maƙis ɗan Sababa da Haris ɗan Ɗula. Mata kuwa: Hindu ƴar Utba, Ƙarita, Ƙarite, wata kuyangar Ibn Hanzala, Sara, kuyangar Banu Abdulmuɗɗalib, da Ummu Sa’ad.
Waɗanda suka sami rahama
Hindu ƴar Utba: a cikin matan da suka zama Musulmi akwai Hindu, matar Sayyidina Abu Sufyan, wadda sunanta yake cikin jerin waɗanda za a kashe. Amma ƙaunataccen Annabinmu, wanda yake rahama ga talikai, ya yafe mata ita ma. Ita takan cutar da Musulmi, ta wahalar da su. Azabar da aka yi wa Sayyidina Hamza da sauran shahidan Uhud da faɗinta aka yi ta. A ranar Makka, Abin Alfaharin Talikai (sallallahu alaihi wa sallam) ya hau tsaunin Safa, ya zauna. Sayyidina Umar al-Faruƙ kuma ya zauna a ƙasa da shi kaɗan. Da farko maza, sannan mata suka zo, suka zama Musulmi ɗaya bayan ɗaya. A cikin mata akwai Ummu Hani, ƴar’uwar Sayyidina Aliyu, da Hindu, uwar Sayyidina Mu’awiya. Ta yi wa Manzon Allah mubaya’a. Ta yi alkawari da Manzon Allah a madadin mata. Ta sami addu’ar alheri.
Ikrima ɗan Abu Jahal: ɗan Abu Jahal ne. Daga cikin mazan da suka sami rahama shi ma yana nan. A ranar buɗewar ya kashe wani Sahabi, ya yi masa shahada, ya gudu zuwa Yaman. Da wannan labari ya zo wa Manzon Allah, ya yi murmushi. Da Sahabbai suka tambayi dalilin wannan hali, ya ce: “Ikrima da wanda ya yi wa shahada suna yawo a Aljanna hannu da hannu.” Matarsa Ummu Hakim ƴar Haris ɗan Hisham ta zama Musulma a mubaya’ar mata, ta kuma nemi aman ga Ikrima daga wurin Manzon Allah. Ya koma Makka tare da Ummu Hakim. Ya zo gaban Manzon Allah, ya nemi afuwa. Manzon Allah kuma ya buɗe hannuwansa, ya nemi masa gafara. Ikrima (radiyallahu anhu) kuma, bayan ya yi imani, ya yi ƙoƙari da himma ƙwarai. Ya zama daga cikin jarumawan Sahabbai masu girma. Ya yi jihadi a Umman da Yaman, ya yi shahada a Yaƙin Yarmuk.
Wahshi ɗan Harb Habashi: a Yaƙin Uhud ya yi wa Sayyidina Hamza (radiyallahu anhu) shahada. Musulmi suna matuƙar son kashe shi. A Uhud, Manzon Allah ya tsine wa wasu kafirai. Da suka ce masa: “Don me ba ka la’antar Wahshi?”, ya ce: “A daren Mi’iraji na ga Hamza da Wahshi suna shiga Aljanna tare, hannu a hannu.” A ranar Buɗewar Makka Wahshi ya gudu. Ya yi nadama, ya zo masallaci a Madina tare da mutanen Ɗa’if, ya yi sallama. Manzon Allah ya amsa sallamarsa. Ya yi imani. Ya sami afuwa. Amma aka umarce shi ya tafi wajen Yamama. Ya rayu cike da kunya a gaban Manzon Allah, da kansa a ƙasa. Bai ƙara zuwa Madina ba. Da ya yi imani, ya zama tsarkakakke sarai. Ya zama mafi ɗaukaka a kan dukkan waliyyai.
“Halina da halinku zai kasance kamar yadda Yusufu (alaihis-salam) ya ce wa ƴan’uwansa. Kamar shi, ni ma ina cewa: ‘A yau ba zan ƙara tambayar ku hisabi a kan abin da kuka aikata ba (ba zan tuna muku kurakuranku ba). Allahu Ta’ala Ya gafarta muku’ (Suratu Yusuf: 92). Ku tafi. Ku ƴantattu ne, ku sakakku ne” Hadisi mai daraja
A shekara ta goma sha ɗaya bayan Hijira an yi yaƙi mai tsanani ƙwarai da murtaddai a Yamama. Daga rundunar Musailima mutum dubu ashirin suka mutu, daga sojojin Khalid ɗan Walid kuma dubu biyu. Da farko Musulmi suka ja da baya. Sannan Sayyidina Wahshi ya kai hari cikin jaruntaka, da mashin da ya yi wa Sayyidina Hamza shahada da shi ya kashe Musailima Maƙaryaci (al-Kazzab).18 Musulman da suka ga haka suka kai hari, aka sami nasara. Ta haka ya bayyana cewa aikawar da Manzon Allah ya yi da Wahshi zuwa wajen Yamama tun a lokacin babbar mu’ujiza ce. Ya kuma halarci Yaƙin Yarmuk da aka yi a shekara ta goma sha biyu bayan Hijira, aka ga jaruntakarsa mai yawa a kan Rumawa. Ya zauna a Hims. Ya rasu a can a zamanin Sayyidina Usman.
Yakan karɓi uzurin masu laifi da afuwa da falala,
Mai ɗabi’a mai girma, mai tausayi, mai ƙauna, wancan ma’adanin karamci.
Ba ya son dukiya, yana son talauci, yana alfahari da shi,
Yakan mai da miskinai ƴan’uwansa, wancan ma’adanin karamci.
Yakan ɗinka faci a tufafinsa, ya sa takalma,
Yakan je wurin kowane mara lafiya ya ba shi magani, wancan ma’adanin karamci.
Ayyukan iyalan gidansa da kansa yake yi, da kyau,
Yakan sauƙaƙa dukkan matsaloli, wancan ma’adanin karamci.
Ko da gurasar sha’ir da miyar adas kaɗai ne za a ci,
Idan aka gayyace shi, yakan zama baƙo, wancan ma’adanin karamci.
Wani lokaci yakan hau raƙumi, wani lokaci doki, wani lokaci alfadari, wani lokaci jaki,
Wani lokaci yakan yi tafiya ƙafa-ƙafa, wancan sarki, wancan ma’adanin karamci.