AZUMI

Farillan azumi

Farillan azumi uku ne: 1. Yin niyya. 2. Yin niyya tsakanin lokacinta na farko da na ƙarshe. 3. Nisantar abubuwan da suke ɓata azumi daga alfijir na gaskiya, wato farkon wayewar gari, har zuwa faɗuwar rana [wato a cikin yinin shari’a].

Malaman mazhabobi huɗu sun sanar da haɗin baki cewa azumi yana farawa ne da wayewar farin da ake kira alfijir na gaskiya a wani wuri na layin sararin sama na zahiri (wanda ake gani). A cikin littafin “Multaƙa” an ce: “Azumi shi ne barin ci, sha da saduwar aure (jima’i) daga wayewar alfijir har zuwa faɗuwar rana. Yin niyyar azumin Ramadan da zuciya, daga faɗuwar ranar da ta gabata har zuwa lokacin Dahwa-i Kubra1 na ranar azumi, ma farilla ne. Har zuwa lokacin dahwa, idan bai ci ba, bai sha ba, yana yin niyya ya yi azumi. Bayan lokacin dahwa niyya ba ta halatta. Yayin yin niyya kafin alfijir, ana cewa: ‘Na yi niyyar yin azumi gobe.’ Yayin yin niyya bayan alfijir, ana cewa: ‘Na yi niyyar yin azumi yau.’ Lokacin niyyar azumin bakance na rana ƙayyadadda da na azumin nafila ma haka yake. Wajibi ne a yi niyya daban ga kowace rana.”

Abubuwan da suke ɓata azumi

A cikin watan Ramadan, idan mutum, yana sane da cewa yana azumi, kuma ya yi niyya kafin wayewar alfijir, ya ci ko ya sha wani abu mai amfani, wato ya shigar da abin da aka saba ci a matsayin abinci ko magani, ko wanda yake ba da daɗi da jin daɗi, ta baki zuwa ciki, ko ya yi jima’i ko aka yi masa, azumi ya ɓaci, kuma ramuwa da kaffara suka wajaba.2 Bisa wannan ma’ana, shan taba yana ɓata azumi. Ramuwa da kaffara suka wajaba. Domin ƙwayoyin da suke cikin hayaƙi, daskararru da na ruwa, suna tafiya ciki tare da yawu. Idan mutum, bayan ya yi abin da aka sani sosai cewa ba ya ɓata azumi, kamar kaho (hijama) ko gulma, ya ɗauka cewa azumi ya ɓaci, ya ci da gangan, azumi ya ɓaci, kuma ramuwa da kaffara suka wajaba. Wanda bai yi niyya ba kafin alfijir a Ramadan, idan ya yi abin da yake ɓata azumi kafin lokacin dahwa, bisa ra’ayin limamai biyu, ramuwa da kaffara suka wajaba. Domin yayin da yake da damar yin azumi ta hanyar yin niyya, ya bar wannan dama ta kuɓuce. Bisa ra’ayin Imam A’azam kuwa, ramuwa kawai take wajaba. Idan ya ci ko ya sha bayan lokacin dahwa, bisa ra’ayin limamai uku duka kaffara ba ta wajaba. Hukuncin kaffara sakamakon yaga labulen daraja da mutuncin watan Ramadan mai albarka ne. Bisa ra’ayin Imam A’azam, hukuncin ɓata azumin Ramadan da gangan ne, wanda yake ingantacce a mazhabobi huɗu duka. A mazhabar Shafi’iyya yin niyya kafin alfijir sharaɗi ne. Mabiya Hanafiyya da ba su yi niyya ba kafin alfijir, ko suka ɓata azumi bisa tilas ko da uzuri, su ma, bisa ra’ayin Imam A’azam, ba sa yin kaffara. Yayin ɓata azumin ramuwa, na bakance da na nafila ba a yin kaffara. Wanda ya ɓata azuminsa a wata rana ta Ramadan ta hanyar yin abin da ramuwa kawai take wajaba a kansa, idan a wata rana kuma ya sake yin wannan abu da gangan, kaffara ma ta wajaba.

“Idan watan Ramadan ya zo, ƙofofin Aljanna suna buɗewa, ƙofofin Wuta suna rufewa, shaiɗanu kuma ana ɗaure su” Hadisi mai daraja

Idan azumi ya ɓaci bisa kuskure, misali, yayin yin alwala ruwa ya shiga maƙogwaronsa, ko aka tilasta masa ɓata azuminsa, ko ya yi ihtiƙani (zuba ruwa ta dubura), ko ya shigar da magani na ruwa, kolon ko hayaƙi [hayaƙin tabar da wani yake sha] a hancinsa, ko ya shaƙi hayaƙin turaren itacen ƙanshi na ud (Aquilaria) da ambar, ko ya ɗiga magani a kunnensa, ko maganin da ya sa a rauni a fata ya shiga ciki [ko ya yi allurar magani], ko ya haɗiye abin da ba magani ba ne, ba kuma abinci ba, kamar takarda, dutse, guntun ƙarfe, auduga, ciyawa, shinkafa ɗanya, ƙwayar gero ko ta adas, ko ya yi amai cike da baki da gangan, ko wanda haƙorinsa yake zubar da jini ya haɗiye jinin kaɗai, ko jinin da ya haɗu da yawu daidai da shi, ko ya ci bai san alfijir ya ƙeto ba, ko ya ɓata azumi yana zaton rana ta faɗi, ko ya manta yana azumi ya fara ci, sannan ya ɗauka cewa azuminsa ya ɓaci, ya ci gaba da ci da gangan, ko aka zuba ruwa a bakinsa yana barci, ko aka yi jima’i da ita tana barci, ko ya yi azumi ba tare da niyya ba, ko a Ramadan bai yi niyya ba har safe, sannan ko da ya yi niyya, bai yi azumi ba bayan lokacin dahwa, wato na lokacin sallar walaha – a dukkan waɗannan azumi ya ɓaci, kuma wajibi ne a rama rana ɗaya kawai a madadin kowace rana, bayan sallah. Kaffara ba ta wajaba. Idan ruwan sama ko dusar ƙanƙara ta shiga maƙogwaro, azumi da salla duka sun ɓaci. Ramuwa ta wajaba. Idan mutum ya rungume, ya manne, ya sumbata, ya zama mai janaba, azumi ya ɓaci, kuma ramuwa ta wajaba. Idan bai zama mai janaba ba, azumi bai ɓaci. Idan ya haɗiye abin da ya rage tsakanin haƙoransa tun dare da gangan, kuma ya kai girman ƙwayar wake, azumi ya ɓaci, kuma ramuwa ta wajaba. Idan ya fi ƙwayar wake ƙanƙanta, bai ɓaci.

Wanda ya manta yana azumi ya ci, idan ya sake ci ko sha yana sane da cewa azuminsa bai ɓaci da haka ba, ramuwa da kaffara suka wajaba.

A cikin littafin “Multaƙa” da dukkan littattafai an ce: “Idan maganin da aka sa a rauni a kai ko a jiki ya shiga ƙwaƙwalwa ko hanyoyin narkar da abinci, azumi ya ɓaci. Ramuwa kawai take wajaba.” A cikin sharhin “Multaƙa” a rubuce yake: “Imam A’azam yana cewa idan abinci ya shiga ciki ta rauni, yana ɓata azumi. Limamai biyu kuwa suka ce ba ya ɓatawa, domin azumi yana ɓaci ne kawai idan wani abu ya shiga ta ramukan da suke cikin halitta.” Ɗahɗawi, a cikin sharhin “Maraƙil-Falah”, ya bayyana wannan da kyau. Ya ce: “Maganin da aka sa a rauni a kai da a jiki, na ruwa ne ko daskararre, idan an san ya isa ƙwaƙwalwa da hanyar narkar da abinci, azumi ya ɓaci. Idan ba a san sosai ya shiga ciki ba, idan magani na ruwa ne, Imam A’azam ya ce azumi ya ɓaci. Limamai biyu kuwa suka ce, idan ba a san sosai ya shiga ciki ba, azumi bai ɓaci. Idan maganin da ba a san sosai ya shiga ciki ba daskararre ne, limamai uku duka suka ce azumi bai ɓaci.” Daga nan ake fahimtar cewa bisa ra’ayin limamai uku duka, maganin da aka san sosai ya shiga ciki, daskararre ne ko na ruwa, yana ɓata azumi. Daga nan kuma ake fahimtar cewa riga-kafi da allurar magani da ake yi da sirinji a ƙarƙashin fata ko a tsoka, ta hannu, ta ƙafa, ta ko’ina, suna ɓata azumi.

Abubuwan da ba sa ɓata azumi

A cikin Ramadan mai albarka, ko a azumin ramuwa, na kaffara, na bakance da na nafila, idan mutum ya manta yana azumi ya ci, ya sha, ya yi jima’i, ko yana azumi ya zama mai janaba a barci, ko a farke ya zama mai janaba ta hanyar kallo, ko ya shafa tanturdiyod ko mai, ko ya sa kwalli [ko da launinsu da ƙanshinsu sun bayyana a yawu da fitsari], ko ya sumbata da sha’awa, ko ya yi gulma, ko ya yi kaho (hijama), ko ya yi amai cike da baki ba da son ransa ba, ko ya yi amai kaɗan da gangan, ko ruwa ya shiga kunnensa, ko ƙura, hayaƙi ko ƙuda ya shiga maƙogwaronsa ta baki ko ta hanci [ko aka ba shi iska ta wucin gadi da silindar iskar oksijin, ko bai iya kauce wa shigar hayaƙin tabar da wasu suke sha a bakinsa da hancinsa ba], ko bayan ya kurkure baki ya haɗiye danshin da ya rage a bakinsa tare da yawu, ko ya sa magani a idonsa ko a ramin haƙori, ko da ya ji ɗanɗanonsa a maƙogwaronsa – babu ɗaya daga cikin waɗannan da yake ɓata azumi.

[Mawallafin littafin “Bahrur-Ra’iƙ” (rahmatullahi ta’ala alaihi) ya ce: “Baki wani lokaci ana ɗaukarsa cikin jiki. Saboda haka, idan mai azumi ya haɗiye yawunsa, azuminsa bai ɓaci. Wannan yana zama kamar ƙaurar najasar da take cikin mutum daga ciki zuwa hanji. Fitowar jini zuwa baki daga rauni a baki, ko daga cire haƙori, ko daga wurin da aka yi allura, ko daga ciki, ba ya ɓata alwala da azumi. Yayin tofar da wannan jini ko haɗiye shi, idan yawu ya fi jini yawa, wato yana rawaya, su ma ba sa ɓaci. Sauran abubuwan da suke zuwa daga ciki, idan suka zo baki ma haka yake: alwala da azumi ba sa ɓaci. Idan ya cika baki, ya fita waje daga baki, duka biyun sun ɓaci. Cikin baki wani lokaci kuma yana zama kamar wajen jiki. Idan an sa ruwa a baki, azumi bai ɓaci.” A cikin littafin “Jauhara” ma haka aka rubuta. Kamar yadda ake gani, idan jini mai yawa yake zuwa bayan an cire haƙori, yayin tofar da shi azumi bai ɓaci. Idan ba ya azumi, ya haɗiye shi, alwalarsa ba ta ɓaci. Idan jini ya fi yawu ƙaranci, duka biyun ba sa ɓaci ko kaɗan.

A cikin littafin “Fatawa-i Hindiyya” an ce: “Yin ihtiƙani (zuba ruwa ta dubura), ɗiga mai a kunne, ko da yake suna ɓata azumi, kaffara ba ta wajaba. Idan namiji ya zuba ruwa ko mai a azzakarinsa, ko da ya kai mafitsara, azumi bai ɓaci. Idan ya zuba a farjin mace, ya ɓaci. Idan ya shigar da yatsa jiƙaƙƙe ko mai mai a dubura, ko a farjin mace, ya ɓaci. Idan yatsa busasshe ne, bai ɓaci. Idan ruwa ya shiga dubura yayin tsarkakewa bayan an yi bayan gida, ya ɓaci.”] Ɗanɗanar abinci ba tare da haɗiyewa ba, tauna cingam marar haɗi, wato na halitta, sumbata yayin da ake shakkar zama mai janaba, yin wanka domin sanyaya jiki – waɗannan duka, ko da yake ba sa ɓata azumi, makaruhi tanzihi ne. Sa kwalli, shafa mai a gashin baki, da shaƙar fure, miski da kolon ba sa ɓata azumi, ba kuma makaruhi ba ne. Kamar yadda kwalli da man gashin baki suke zama makaruhi idan don ado ne, haka nan riƙe fure a hannu ko a wuyan riga ma makaruhi ne. Shaƙar abu mai ƙura, mai hayaƙi, da tauna cingam mai haɗi kamar sukari da sauransu suna ɓata azumi. Asuwaki da kaho (hijama) ba makaruhi ba ne.

A cikin Ramadan mai albarka, idan mutum ya ɓata azumin da ya yi niyyarsa kafin lokacin imsaki da gangan, kaffara da ramuwa duka suka wajaba.

A azumin nafila da na ramuwa babu kaffara.

Domin kaffara, ana yin azumi kwana sittin a jere ba tare da yankewa ba, a kwanakin da ba na Ramadan ba, ba kuma kwanaki biyar da yin azumi a cikinsu haram ne ba. Bayan haka kuma, ƙari a kan wannan, ana yin azumin ramuwa gwargwadon adadin kwanakin azumin da aka ɓata. [Yin azumi a rana ta farko ta Ƙaramar Sallah da kwanaki huɗu na Babbar Sallah haram ne.] Idan ƙarfinsa bai isa wannan ba, yana ciyar da talakawa sittin yini ɗaya, ko talaka ɗaya kwana sittin, sau biyu a rana. Ko kuma ya ba kowane ɗayansu dukiya gwargwadon zakkar fidda kai. Domin azumin ramuwa na rana ɗaya ana yin azumin rana ɗaya. Idan mutum ya ce: “Idan Ramadan ne, na yi niyya; idan ba shi ba ne, ba ni da niyya”, yin azumi da irin wannan niyya bai halatta ba ko kaɗan. Waɗanda suka fara Ramadan ba ta hanyar ganin jinjirin wata a sama ba, sai dai bisa kalandar da aka shirya tun da wuri, wajibi ne su yi azumin kwana biyu da niyyar ramuwa bayan sallah. Lissafin ranar da Ramadan mai albarka yake farawa an rubuta shi dalla-dalla a cikin littafin “Se’âdet-i Ebediyye”.

Ibn Abidin (rahimahullahu ta’ala) ya ce: “A lokacin da sama ta rufe da gizagizai, ko da an yi kiran salla, ya kamata kada a buɗe baki (a yi buɗa baki) har sai an tabbatar da cewa rana ta faɗi. Idan an buɗe baki kafin mafi yawan taurari su bayyana, an yi mustahabbin da ake kira ‘ta’ajil’ (gaggauta buɗa baki). Yayin da ake buɗa baki a wani wuri da aka ga faɗuwar rana, wanda yake a wuri mai tsawo, misali a hasumiya, ba ya buɗa baki har sai ya tabbatar da cewa rana ta faɗi gare shi ma. Sallar asuba da sahur ma haka suke.”

“Azumi garkuwa ce mai kare mumini daga Wuta” Hadisi mai daraja

Ya Jagoran annabawa,
ya jagoran waliyyai,
annabin talikai,
Ahlan wa sahlan marhaba.
Kai ne ƙaunataccen rayuka,
kai ne umarnin zukata,
kai ne sarkin duniya da Lahira,
Ahlan wa sahlan marhaba.
Kai ne mahbubin Allah,
kada ka hana mu ceto,
Ahmad, Muhammadu, Mustafa,
Ahlan wa sahlan marhaba.
Yunus yana faɗar magana ta gaskiya,
yana shafa fuskarsa a bakin ƙofarka,
a Ranar Mahshar yana jiranmu,
Ahlan wa sahlan marhaba.