LOLA UHUD

Bara sadaffaa Hijraa, ji’a Shawwaal… Mushrikoonni Makkaa mo’amuu Lola Badr irratti isaan mudate irraa barumsa hin fudhanne qofa utuu hin taane, dhukkubbii isaa illee gonkumaa irraanfachuu hin dandeenye. Qurayshoonni lola kana keessatti hangafoota isaanii keessaa hedduu dhabanii turan. Kana malees karaan daldalaa Shaam to’annoo Muslimootaa jala galuun dheekkamsaan akka of hin beekne isaan godhe.

Qaafilaan daldalaa Abuu Sufyaan hogganu bu’aa dhibbantaa dhibbaatiin Makkaatti deebi’ee ture. Warri qabeenya (kaappitaala) qaafilichaa keessatti hirmaatan baay’een isaanii Lola Badr irratti waan du’aniif, bu’aan qaafilichaa gamoo Daarun-Nadwaa jedhamu, kan mushrikoonni murtoo murteessuuf itti walitti qabaman, keessatti eegamaa ture.

Warri akka Safwaan bin Umayyaa, Ikrimaa bin Abii Jahl fi Abdullaah bin Rabii’aa, kanneen abbootii, obboloota, abbootii manaa fi ilmaan isaanii Badritti dhaban, Abuu Sufyaan bira dhaqanii: “Muslimoonni hangafoota keenya ajjeesan. Nu barbadeessan. Amma yeroon haaloo isaan irraa baanu ga’eera. Bu’aa qaafilichaatiin waraana haa qopheessinu. Madiinaa haa haleellu, haaloo keenya haa baanu!” jedhan.

Kaafiroonni hamoon akka Abuu Jahl, Utbaa fi Shaybaa duraan waan ajjeefamaniif, mushrikoota kan hogganu Abuu Sufyaan, kan ammallee Muslima hin ta’in, ture. Daldala Shaam irraa warqee kuma dhibba tokko argamee ture. Walakkaan isaa qabeenya jalqabaa, walakkaan immoo bu’aa ture. Qabeenyi jalqabaa battaluma abbootii isaatiif qoodame; bu’aan immoo bakka lamatti qoodamee, walakkaa isaatiin meeshaan waraanaa bitame, walakkaa kaaniin immoo loltoonni walitti qabaman. Akkasumas walaleessotaa fi lallabdootaafis ni kenname. Lallabdoonni fi walaleessonni ummata kakaasuu fi lolaaf jajjabeessuuf walaloo fi faaruu gaddaa (marsiyaa) dubbisu turan; dubartoonni immoo dibbee fi kabaroo rukutanii isaan wajjin hirmaatu turan. Mushrikoonni, kanneen kaayyoon isaanii Muslimoota Madiinaa keessaa baasuu, Nabiyyii keenya jaalatamaa balleessuu fi Islaamummaa barbadeessuu ture, gosoota naannoo jiranis naanna’anii loltoota walitti qaban.

Dhuma irratti Makkaatti waraanni guddaan nama 3.000 qophaa’e. Isaan keessaa 700 uffata lolaa sibiilaa uffatan, 200 immoo fardaan turan; dabalataanis gaala 3.000 qabu turan. Waraana guddaa kana, kan warri meeshaa muuziqaa taphatanii fi dubartoonnis keessatti hirmaatan, Abuu Sufyaan ajaja ture. Haati manaa isaa Hind dubartoota hogganaa turte; mushrikoota lolaaf kakaasuu keessatti baay’ee fagaattee turte. Sababni isaas Lola Badr irratti abbaa ishee fi obboloota ishee lama dhabdee turte. Dhukkubbii kana irraanfachuu hin dandeenye; warra dubartoonni lola keessatti akka hin hirmaanne barbaadan: “Lola Badr yaadadhaa! Dubartoota keessanii fi ijoollee keessan bira ga’uuf Badr irraa baqattan!… Kana booda warri baqachuu barbaadan, nu fuuldura isaaniitti argatu!…” jettee callisiifti turte. Haala kanaan Qurayshoota kakaasaa, humna ishee guutuudhaan lolaaf isaan jajjabeessiti turte.1

Mushrikoota keessaa Jubayr bin Mux’im garbicha Wahshii jedhamu, kan eeboo darbachuu keessatti baay’ee ogeessa ture, qaba ture. Inni darbataa cimaa wanta itti darbate rukutu ture. Hamzaan Badritti abbaa Hind Utbaa fi adeera Jubayr Xu’aymaa waan ajjeeseef, Hind fi Jubayr ibidda haaloo sodaachisaatiin isa irratti gubachaa turan. Jubayr garbicha isaa Wahshiitiin:

“Yoo Hamzaa ajjeefte, garbummaa irraa si bilisoomsa, nama bilisaa ta’ta!” jedhe. Hindis: “Yoo isa ajjeefte, warqee fi faayaa gatii guddaa baay’ee siif nan kenna!” jettee waadaa galte.2

“Uhud nu jaallata, nutis Uhud ni jaallanna” Hadiisa shariifa

Waraanni Qurayshii, kan qophii isaa hunda xumure, alaabaawwan isaa bane: tokko Xalhaa bin Abii Xalhaatiif, tokko Ahaabiish keessaa nama tokkoof, tokko immoo Sufyaan ilma Uwayfiif kennan.

Makkaatti qophiin xumurameera. Abbaas battaluma nama amanatu tokkoon xalayaa gara Madiinaatti erge. Xalayaa sana keessatti mushrikoonni waraana nama kuma sadii ijaaruu isaanii, isaan keessaa dhibba torba uffata lolaa sibiilaa uffatanii fi dhibba lama fardaan akka ta’an, gaala kuma sadii fi meeshaa waraanaa lakkoofsa hin qabne akka qaban beeksise. Abbaas waraanni sun karaa irra ba’uuf akka jirus himee, haaluma kanaan of eeggannoon akka godhamu gaafate.

Kana irratti Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) haala sana akka qoratan hiriyyoota isaa muraasaaf hojii kenne. Sahaabonni kunneen gara Makkaatti karaa qabatan. Karaa irratti waraanni mushrikootaa dhufaa akka jiru dhaga’anii qorachuu jalqaban. Yeroo gabaabaa keessatti hojii isaanii xumuranii saffisaan gara Madiinaatti deebi’an. Wanti isaan arganii fi odeeffannoon isaan argatan xalayaa dhufe wajjin wal simu ture.

Sayyidni Aalamootaa battaluma qophii jalqabe. Kana malees haleellaa tasaa akka hin qunnamneef, naannoo Madiinaa eegdota kaa’uudhaan of eeggannoo godhe. Sahaabonni yeroo gabaabaa keessatti walitti qabamanii qophii isaanii xumuran. Warra mana hafan wajjin nagaatti wal jedhanii, walirraa dhiifama gaafatanii, naannoo Sulxaana Nabiyyootaa walitti qabaman.

Guyyaan sun Jimaata ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan Sahaabota isaatiif salaata Jumu’aa salaachise. Khuxbaa keessatti amantii Allaahu ta’aalaa babal’isuuf jihaada gochuu fi karaa Rabbii irratti wal loluun barbaachisaa akka ta’e cimsee dubbate. Warri karaa kana irratti du’an shahiida ta’anii Jannata akka seenan oduu gammachiisaa kenne. Warra diina dura jabaatanii dhaabatan, rakkoowwan dura qoma kennaniif Allaahu ta’aalaan akka gargaaru beeksise.

Rasuula Kabajamaan Sahaabota isaa wajjin lolli eessatti godhamuu akka qabu irratti mari’achuu akka barbaadu himee, abjuu halkan sana arge tokkos itti hime. Akkana jedhe: “Abjuu koo keessatti uffata lolaa sibiilaa jabaa tokko keessa of arge. Qara goraadee koo Zul-Fiqaar irratti cabni tokko akka uumame, sa’a qalame tokko, achiis korbeessi hoolaa tokko akka fidame arge.” Sahaabonni: “Yaa Ergamaa Rabbii! Abjuu kana akkamitti hiiktan?” jedhanii yommuu gaafatan, akkana jedhe: “Uffata lolaa sibiilaa jabaa uffachuun Madiinaa, Madiinaa keessa turuu agarsiisa. Achi turaa…

Qara goraadee koo irratti cabni uumamuu arguun koo, miidhaan tokko akka na mudatu agarsiisa. Sa’ni qalame Sahaabota koo keessaa gariin shahiida akka ta’an agarsiisa. Korbeessa hoolaa isa booda fidame immoo, korbeessi hoolaa garee waraanaa tokko agarsiisa; inshaa’allaah Janaab-i Haqq isaan ni ajjeesa.”

Riwaayaa biraa keessatti immoo akkana jedhe: “Abjuu koo keessatti goraadee koo lafatti rukute; qarri isaa cabe. Kun guyyaa Uhud Sahaabota koo keessaa gariin shahiida akka ta’an agarsiisa. Goraadee koo ammas lafatti rukute; akkuma duraanii sirrii ta’e. Kun immoo Allaahu ta’aalaa biraa injifannoon akka dhufu, mu’minoonnis akka walitti qabaman agarsiisa.”

Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) dhimmoota wahyiidhaan isaaf hin beeksifamne irratti Sahaabota isaa wajjin mari’atee, haaluma sanaan hojjeta ture. Diina eessatti simachuu akka qaban irratti, Sahaabota keessaa gariin: “Madiinaa keessa turree lola ittisaa haa goonu” jedhan. Yaadni kun fedhii Nabiyyii keenya kabajamaa wajjinis wal simu ture. Hangafoonni Sahaabotaa akka Abuu Bakr, Umar fi Sa’ad bin Mu’aaz (radiyallaahu anhum) akkuma Nabiyyii keenya kabajamaa yaadu turan. Haa ta’u malee Sahaabonni dargaggoota gootota ta’an, kanneen Lola Badr irratti argamuu hin dandeenye, ajrii fi sawaaba3 Sahaabonni Lola Badr irratti hirmaatan argatan, sadarkaa ol’aanaa shahiidonni Badr ga’an Nabiyyii keenya kabajamaa irraa yeroo dhaga’an hundumaa, lola sana irratti argamuu dhabuu isaaniitti baay’ee gaddaa turan. Kanaafuu diina Madiinaa alatti simachuu fi qoma qomaan wal loluu barbaadu turan. Hamzaa, Nu’maan bin Maalik fi Sa’ad bin Ubaadaa isaan keessaa turan. Khaysamaan hayyama gaafatee akkana jedhe: “Yaa Ergamaa Rabbii! Mushrikoonni Qurayshii gosoota Arabaa adda addaa irraa loltoota walitti qabaniiru. Gaala isaaniitii fi farda isaanii yaabbatanii lafa keenya seenaniiru. Manneen keenyaa fi masaraawwan keenya keessatti nu marsu; achiis deebi’anii deemu. Duuba keenyaan waa hedduu nu irratti dubbatu. Kun ija jabina isaanii dabalee, haleellaa haaraa qopheessu. Amma isaan dura yoo hin baane, gosoonni Arabaa biroos ija isaanii nurratti buusu. Allaahu ta’aalaan mushrikoota irratti injifannoo akka nuuf kennu nan abdadha.

Yoo inni lammaffaan, jechuunis shahiidummaan ta’e immoo, Badr isa irraa na dhowwe. Ani garuu baay’ee isa hawwaa ture. Ilmi koo akka ani Lola Badr irratti hirmaachuu barbaadu yommuu dhaga’u, carraa na wajjin baase. Inni ana caalaa carraa qabeessa ta’ee argame; kabaja shahiidummaa ga’e.

Yaa Ergamaa Rabbii! Shahiidummaa baay’ee hawweera. Edana abjuu keessatti ilma koo bifa bareedaa keessatti arge. Inni iddoowwan magariisaa fi lageen Jannataa gidduu naanna’aa: ‘Warra Jannataatti makamaa! Ani dhugaa Allaahu ta’aalaan waadaa gale ga’eera!’ naan jedha ture.

Yaa Ergamaa Rabbii! Wallaahi, ganama kanaa kaasee Jannata keessatti ilma kootiif hiriyyaa ta’uu baay’ee hawwuu jalqabeera. Amma umuriin koos dheerateera. Rabbii koo bira ga’uu malee hawwiin biraa natti hin hafne.

Lubbuun koo isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Shahiida ta’ee Jannata keessatti ilma kootiif hiriyyaa ta’uudhaan akkan kabajamuuf Allaahu ta’aalaa kadhadhaa!…” jedhee kadhate. Nabiyyiin keenya gaaffii isaa kana hin didne; akka inni shahiida ta’uuf du’aa godhe.

Nabiyyiin keenya jaalatamaan, baay’inni namootaa yaada kana irra akka jiru arguudhaan, diina Madiinaa alatti simachuuf murteesse. Achiis: “(Yaa Sahaabota koo!) Yoo obsitanii jabaattanii dhaabattan, ammas Janaab-i Haqq gargaarsa Isaa isiniif ni kenna. Wanti nurra jiru murannoo fi tattaaffii agarsiisuu dha!” jedhe.

Sulxaanni Uumamaa salaata Asrii erga salaachisee booda, mana isaa gammachuu qabeessa, eebbifamaa dhaqe. Abuu Bakr fi Umar isa duukaa hayyama gaafatanii seenan. Rasuula Kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) imaamaa isaa marachuu fi uffata lolaa sibiilaa isaa uffachuu irratti gargaaran. Sayyidni keenya goraadee isaa hidhatee, gaachana isaa dugda isaa irratti kaa’e.

Yeroo kana Sahaabonni ala walitti qabamanii Nabiyyii keenya kabajamaa eegaa turan. Warri Madiinaa keessa turanii lola ittisaa gochuu barbaadan warra kaaniin: “Ergamaan Rabbii Madiinaa keessaa ba’uuf yaada hin qabu ture. Cichuu keessaniin itti walii gale. Garuu Ergamaan Rabbii ajaja isaa Allaahu ta’aalaa irraa fudhata. Dhimma kana isatti dhiisaa. Waan inni ajaje godhaa” jedhan. Warri kaanis waan godhanitti gaabbanii: “Rasuula Kabajamaa hin mormine haa ta’u” jechuun yaada isaanii irraa deebi’an. Nabiyyiin keenya jaalatamaan yommuu mana isaa keessaa ba’u, gara isaa dhaqanii dhiifama gaafatan: “Lubbuun keenya isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Akkuma barbaaddan godhaa. Yoo Madiinaa keessa turuu barbaaddan, haa turru. Ajaja keessan mormuu irraa Janaab-i Haqqiitti maganfanna.”

“Sahaabota koo hin arrabsinaa! Utuu hamma tulluu Uhud warqee sadaqaa gootanii illee, sawaaba sadaqaa garbuu harka guutuu isaanii hin ga’u!” Hadiisa shariifa

Jaalalleen Kabajamaan akkana jedhe: “Nabiyyiin tokko uffata lolaa sibiilaa uffate utuu hin lolin hin baafatu – hanga Rabbiin isa fi diina isaa gidduutti murteessutti. Gorsi ani isiniif kennu kana: waan ani isin ajaje yoo raawwattanii, maqaa Allaahu ta’aalaa yaadachaa obsitanii jabaattan, Allaahu ta’aalaan isin ni gargaara…”

Yeroo kana Amr bin Jamuuh mana isaatti ilmaan isaa afraniin: “Ijoollee koo! Duula kanaaf anas of wajjin fudhadhaa!” jedhaa ture. Ilmaan isaas: “Abbaa! Sababa miilli keessan miidhameef Allaahu ta’aalaan dhiifama isiniif godheera. Ergamaan Rabbii dhiifama isiniif godheera. Jihaadaaf ba’uun isin irratti dirqama miti. Bakka keessan nuti deemna!” jechuun abbaa isaanii amansiisuu yaalaa turan. Amr garuu: “Ijoollee akka keessanii wayyoo! Lola Badr irrattis jecha kanaan Jannata argachuu irraa na dhowwitan. Duula kana irraas na hambisuu barbaadduu?…” jedhe. Achiis Nabiyyii keenya jaalatamaa bira dhaqee: “Lubbuun koo isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Ilmaan koo sababa tokko tokko dhiheessuun duula kana irraa na dhowwuu barbaadu. Wallaahi, ani isin wajjin duulaaf ba’ee Jannata seenuudhaan kabajamuu nan barbaada. Yaa Ergamaa Rabbii! Ani karaa Rabbii irratti lolee shahiida ta’uudhaan, miilla koo okkolaa kanaan Jannata keessa deddeebi’uu koo sirrii hin jettanii?” jedhe. Boonsi Aalamaa: “Eeyyee, sirrii nan jedha” jedhe. Amr bin Jamuuh kanatti baay’ee gammadee, qophaa’ee waraanatti makame.4

Madiinaatti salaata salaachisuuf Abdullaah bin Ummu Maktuum ni hambifame.5

Sulxaanni Rasuulotaa alaabaa sadii hidhe. Tokko Hubaab bin Munziriif, tokko Usayd bin Hudayriif, kan sadaffaa immoo Mus’ab bin Umayriif kenne. Waraana gara nama kuma tokkoo ta’e keessa, loltoota fardaa lama fi nama dhibba tokko uffata lolaa sibiilaa uffate turan.6

Guyyaa Jimaataa Asrii booda, Nabiyyiin keenya jaalatamaan sagalee takbiiraa “Allaahu akbar!” gidduutti, akka waan gara iidaatti deemuu, gara Uhud ka’e. Sa’ad bin Ubaadaa fi Sa’ad bin Mu’aaz uffata lolaa sibiilaa uffatanii fuuldura, Muhaajiroonni gara mirgaa, Ansaar immoo gara bitaa turan.

Karaa irratti garee waraanaa nama dhibba jahaa, kan Yahuudota irraa ijaarame, qunnaman. Isaan michoota Abdullaah bin Ubayy bin Saluul, hogganaa munaafiqootaa, turan; waraana Islaamaatti makamuu barbaadu turan. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Isaan Muslima ta’aniiruu?” jedhee gaafate. “Lakki, yaa Ergamaa Rabbii” jedhanii deebisan. Sayyidni keenya ammas: “Isaan bira dhaqaatii akka deebi’an itti himaa. Sababni isaas nuti mushrikoota irratti gargaarsa kaafirootaa hin barbaannu” jedhe. Nabiyyiin Ulfaataan (sallallaahu alayhi wa sallam) bakka Shaykhayn jedhamu, Madiinaa fi Uhud gidduu jiru ga’e. Achitti halkan dabarsuuf qubatan. Aduun ammallee hin dhiine ture. Waraana keessa Sahaabonni umurii ijoollummaa irra jiran, kanneen diina wajjin lolanii sadarkaa shahiidummaa ga’uu barbaadan, ni turan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan achitti waraana yommuu sakatta’u, ijoollee gara kudha torbaa akka jiran arge.

Isaan keessaa tokko, Raafi’ bin Khadiij, dheeraa fakkaachuuf quba miilla isaa irra dhaabbata ture. Zuhayr: “Yaa Ergamaa Rabbii! Raafi’ xiyya gaarii darbata” yommuu jedhu, waraanatti isa galchan. Kana kan arge Samuraa bin Jundub: “Ani wal qabuu irratti Raafi’ mo’uu nan danda’a. Kanaafuu anis duula kana irratti argamuu nan barbaada” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan seeqatee isaan lamaan wal qabsiise. Samuraan yommuu Raafi’ mo’u, innis mujaahidoota keessa galfame. Ijoolleen kaan warra Madiinaa jiran eeguuf gara Madiinaatti deebifaman.7

Azaana Maghribii fi Ishaa’ii Bilaal Habashii sagalee isaa onnee tuquun waame. Nabiyyiin keenya jaalatamaan erga salaata salaachisee booda, Muhammad bin Maslamaa garee nama shantamaa irratti hogganaa godhee, hanga ganamaatti akka eegan ajaje. Sahaabonni aara galfachuuf gad galan. Halkan sana, mataa Nabiyyii keenya kabajamaa bira eeguu kabajni Zakwaaniif kenname.

Yeroo kana waraanni diinaa, waraanni Islaamaa Shaykhayn keessatti aara galfachuuf akka qubate beekee, garee loltoota fardaa Ikrimaan ajaju tokko eegumsa naannawaa godhee ramade. Ikrimaan, kan ammallee Muslima hin ta’in, garee isaa wajjin hanga bakka Harraa jedhamuutti waraana Islaamaatti dhihaatus, eegdota mujaahidootaa sodaatee duubatti deebi’e. Barii booda Sayyidni Aalamootaa Sahaabota isaa dammaqse. Tulluu Uhud ga’an. Asitti waraanni lamaan wal arguu danda’u ture. Bilaal Habashii sagalee isaa onnee tuquun, kan lubbuu gammachiisuu fi garaa baqsuun, azaana salaata Subhii waame. Mujaahidoonni meeshaa waraanaa isaanii qabatanii Nabiyyii keenya jaalatamaa duuba salaata isaanii salaatanii du’aa isaanii godhan. Sulxaanni Uumamaa uffata lolaa sibiilaa lammaffaa uffatee, mataa isaa eebbifamaa irra gonfoo sibiilaa kaa’ate.

Yeroo kana Abdullaah bin Ubayy, hogganaan munaafiqootaa: “Nuti asitti of ajjeefachiisuuf dhufnee? Kana jalqabumaa maaliif hubachuu hin dandeenye?” jechuun, munaafiqoota gara 300 wajjin waraana Islaamaa dhiisee gara Madiinaatti deebi’e.

Warri amanan, onneen tokko ta’an, lubbuu fi mataa isaanii karaa kana irratti kaa’anii ija hin libsine, sadarkaa shahiidummaa ga’uuf hawwiin gubatan gara nama dhibba torbaa turan. Hundi isaanii hanga copha dhiiga isaanii isa dhumaatti Nabiyyii keenya jaalatamaa eeguuf waadaa galan.

Sayyidni Nabiyyootaa (sallallaahu alayhi wa sallam) mujaahidoota tartiibaan dhaabe. Waraana sana akka dugdi isaa tulluu Uhud, fuulli isaa immoo Madiinaa ilaalu godhee qubachiise.

“Nabiyyiin tokko uffata lolaa sibiilaa uffate utuu hin lolin hin baafatu – hanga Rabbiin isa fi diina isaa gidduutti murteessutti” Hadiisa shariifa

Lola Uhud

Qarqara mirgaa irratti Ukkaashaa bin Mihsan, qarqara bitaa irratti immoo Abuu Salamaa bin Abdulasad ajajaa godhee ramade. Sa’ad bin Abii Waqqaas fi Abuu Ubaydaa bin Jarraah fuuldura, gareewwan xiyyattootaa irratti iddoo isaanii qabatan. Humnoota uffata lolaa sibiilaa uffatan irratti Zubayr bin Awwaam, humnoota uffata sibiilaa hin qabne kanneen fuuldura deeman irratti immoo Hamzaan hogganaa ta’an. Miqdaad bin Amriif humnoota duubaa hogganuun hojiin kenname.

Rabbiif qofa namoota jaallata, Rabbiif qofa ni jibba ture;
Ofii isaatiif michuu yookaan diina hin turre, madda arjummaa sun.
Gonkumaa kolfa iyyaa hin kolfine, wanta tokkollee hin arrabsine;
Yeroo hunda dubbiin isaa gaarii, fuulli isaa gammachiisaa ture, madda arjummaa sun.
Saalfiidhaa fi obsaan, gaarummaa fi kabajaanis faayame;
Nama kadhachaa dhufe gonkumaa boo’aa hin dhiifne, madda arjummaa sun.

Gama bitaa waraana Islaamaa irratti gaarri Aynayn ture. Gaara kana irratti karaan dhiphaan tokko ture. Rasuula Kabajamaan karaa dhiphaa kana irratti, Abdullaah bin Jubayr ajajaa godhee, xiyyattoota shantama kaa’e. Xiyyattoonni karaa dhiphaa sana irratti iddoo isaanii qabatan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan isaan bira dhufee ajaja cimaa kana kenne:

“Duuba keenyaan nu eegaa. Iddoo keessan irra dhaabadhaa; as irraa gonkumaa hin sochoo’inaa. Akka nuti diina mo’annu yoo argitanis, hanga oduu isinitti hin ergineetti, hanga nama isinitti hin ergineetti iddoo keessan gonkumaa hin dhiisinaa. Akka diinni nu ajjeesuuf jiru yookaan nu ajjeese yoo argitanis, dhuftanii nu hin gargaarinaa.

Isaan irraa nu eeguuf hin yaalinaa. Yeroo loltoonni fardaa diinaa gara keessanitti garagalan hundaa xiyyaan isaan rukutaa; sababni isaas loltoonni fardaa gara xiyya isaanitti darbatamuu dhufuu hin danda’an. Yaa Rabbii! Kana isaanitti akkan dhaqqabsiise Si ragaa godhadha!” Nabiyyiin keenya jaalatamaan ajaja kana yeroo muraasa erga irra deddeebi’ee booda: “Simbirroonni reeffa keenya yommuu waliin saaman yoo argitan illee, hanga ani nama isinitti hin ergineetti iddoo keessan gonkumaa hin dhiisinaa.8 Akka nuti kaafiroota cabsinee miilla keenya jalatti dhidhiitnu yoo argitan illee, hanga ani oduu isinitti hin ergineetti iddoo keessan gonkumaa hin dhiisinaa!…” jedhe. Achiis achii deemee waraana dura dhaabate.

Alaabaa Mus’ab bin Umayriif kenne. Mus’ab alaabaa harkatti qabatee Nabiyyii keenya kabajamaa dura iddoo isaa qabate.9 Yeroo kana Hanzalaan, inni haaraa fuudhe, Madiinaa irraa saffisaan Uhud dhufee hiriira mujaahidootaatti makame.

Waraanni mushrikootaa, kan guyyaa sadii dura Uhud ga’e, Abuu Sufyaaniin ajajama ture. Isaan akka dugdi isaanii Madiinaa ta’utti qubatan. Loltoota fardaa qarqara mirgaa Khaalid bin Waliid, kanneen qarqara bitaa immoo Ikrimaan ajajuuf ture. Safwaan bin Umayyaanis gareewwan loltoota fardaa hogganuu keessatti hojii akka fudhate ni himama. Alaabaa mushrikootaa Xalhaa bin Abii Xalhaatu baata ture.

Madaalli humnaa waraanota lamaan gidduu baay’ee adda ture. Waraanni Qurayshii lakkoofsaan, meeshaa waraanaatiin fi qophiidhaan waraana Islaamaa harka afur ol caala ture.

Waraana Qurayshii keessatti iyyi fi wacni hin dhaabbanne; dubartoonni, kanneen hawwii haaloo ba’uutiin iji isaanii jaame, dibbee fi kabaroo rukutaa, sirba sirbanii loltoota lolaaf kakaasaa, taabota isaan gabbaran irraa gargaarsa gaafachaa turan.

Gama mujaahidootaa immoo du’aan godhama, takbiirri “Allaahu akbar! Allaahu akbar!…” jedhamee waamama, akka amantiin Islaamaa eegamuu fi babal’atuuf Allaahu ta’aalaa irraa gargaarsi gaafatama ture.

Nabiyyiin keenya jaalatamaan Sahaabota isaa gootota jihaadaaf, karaa Janaab-i Haqq irratti loluuf jajjabeessaa, sawaaba karaa kana irratti argatan itti himaa akkana jedha ture: “Yaa Sahaabota koo! Namoota lakkoofsi isaanii xiqqaa ta’eef diina wajjin loluun ni rakkisa. Yoo isaan jabaatanii tattaaffii agarsiisan, Allaahu ta’aalaan bal’ina isaaniif kenna. Sababni isaas Allaahu ta’aalaan warra Isaaf ajajaman wajjin jira… Mindaa Allaahu ta’aalaan isiniif waadaa gale gaafadhaa…” Aayatoota kabajamoo Lola Uhud ilaallatan keessattis hiikaan akkana jedhame: “(Yaa mu’minoota!) Akka rahmatni isinii godhamuuf, Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaatiif (waan isaan ajajan irratti) ajajamaa.

Rabbii keessan irraa dhiifama gaafachuu fi Jannata, kan bal’inni ishee hamma samiiwwanii fi dachii ta’e, warra Allaahu ta’aalaa sodaataniif qophaa’etti ariifadhaa (kanaaf akka waan wal dorgommanii). (Warri Rabbii sodaatan kunneen) yeroo bal’inaa fi yeroo dhiphinaa qabeenya isaanii karaa Rabbii irratti kennu. Aarii isaanii liqimsuu ni beeku, namootaafis dhiifama godhu. Allaahu ta’aalaan warra ihsaana (gaarii) hojjetan ni jaallata.”10

“Mindaan isaanii dhiifama Rabbii isaanii irraa fi Jannatoota mukkeen isaanii jala lageen yaa’an dha. Isaan achi keessatti bara baraan jiraatu. Mindaan warra akkas godhanii, warra Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaatiif ajajamanii akkam bareedaa dha!”11

“Akka nuti kaafiroota cabsinee miilla keenya jalatti dhidhiitnu yoo argitan illee, hanga ani oduu isinitti hin ergineetti iddoo keessan gonkumaa hin dhiisinaa!…” Hadiisa shariifa

Sahaabonni, kanneen onneen isaanii iimaanaan guutamte, ija isaanii keessaa qaanqeen ija jabinaa utaalu, hawwii shahiida ta’uutiin gubatan, iddoo isaanii irra dhaabachuu dadhabanii, diinatti haleeluuf ajaja eegaa turan. Akkuma Lola Badr irratti, Aliyyi imaamaa adii, Zubayr bin Awwaam imaamaa keelloo, Abuu Dujaanaan immoo imaamaa diimaa mataa isaanii irratti maran. Hamzaanis mallattoo isaa, kan baallee guchii irraa hojjetame, mataatti kaa’ate. Waraanni lamaan sirriitti walitti dhihaatan. Amma raafamni sadarkaa isa dhumaa ga’ee ture.

Yeroo muraasa booda, gama tokkoon mujaahidoota Islaamaa, kanneen amantii Allaahu ta’aalaa babal’isuuf firoota isaanii dhihoo wajjin loluuf gonkumaa hin shakkine, gama kaaniin immoo diinota Islaamaa, kanneen karaa isaanii sobaa irratti cichan, gidduutti lolli dirree guddaan jalqabuuf ture.

Yommuu walitti dhihaatanii hamma xiyyi tokko ga’u ta’an, hiriira diinaa keessaa mushrikni uffata lolaa sibiilaa uffate tokko gaala isaa fuulduratti oofee, mujaahidoota keessaa nama isa wajjin wal lolu gaafate. Namni hundi isa akka sodaatu yaadee, gaaffii isaa yeroo sadii irra deddeebi’e. Kana irratti waraana Islaamaa keessaa mujaahidni gootichi, dheeraan, imaamaa keelloo mare tokko miilaan gara dirree lolaatti deemuun mul’ate. Inni Zubayr bin Awwaam (radiyallaahu anhu), ilma adaadaa Nabiyyii keenya kabajamaa ture. Waraana Islaamaa keessaa iyyi “Allaahu akbar!…” ol ka’e; akka Zubayr injifatuuf du’aan godhame. Zubayr bin Awwaam akkuma mushrikitti dhihaateen gaala isaa irratti utaaluun isaa mul’ate. Gaala irratti qabsoon sodaachisaan tokko jalqabe. Yeroo kana Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Lafatti isa gad buusi!” jechuun isaa dhaga’ame. Zubayr akkuma ajaja kana fudhateen morkataa isaa gadi dhiibe. Achiis ofii isaatiis duukaa utaalee, goraadee isaatiin morma isaa rukute. Mataan mushrikichaa gonfoo sibiilaa qabu qaama isaa uffata sibiilaa uffate irraa adda ba’e. Sayyidni keenya Zubayriif du’aa godhe.

Sana booda alaabaa baataan mushrikootaa Xalhaa bin Abii Xalhaa gara dirree lolaatti utaalee: “Isin keessaa namni na dura ba’u jiraa?” jedhee iyye. Isa dura leenca Allaahu ta’aalaa, Aliyyi ba’e. Rukuttaa tokkoon mataa alaabaa baataa mushrikootaa, kan mataa hanga miillaatti uffata sibiilaatiin haguugame, hanga areeda isaatti baqaqse. Nabiyyiin keenya jaalatamaan kana yommuu arge: “Allaahu akbar!… Allaahu akbar!…” jedhee takbiira jedhe. Sahaabonnis yommuu itti makaman, sagaleen takbiiraa dachii fi samii kirkirsiise.12

Usmaan bin Abii Xalhaa, obboleessi Xalhaa, alaabaan mushrikootaa lafa bu’uu yommuu arge, gara dirree lolaatti fiige. Alaabaa ol kaasee nama isa wajjin wal lolu gaafate. Isa dura Hamzaan ba’e. “Yaa Rabbii!” jedhee goraadee isaa akkasitti jabinaan gatiittii Usmaan irratti buuse, kan mushrikichi, harki isaa alaabaa qabate kutamee, lafatti kufee lubbuun isaa ba’e.13

Ammas Abuu Sa’ad bin Abii Xalhaa, alaabaan mushrikootaa irra deebi’ee lafa bu’uu yommuu arge, miilaan dirree lolaatti ba’e. Innis mataa hanga miillaatti uffata sibiilaa uffatee ture. Alaabaa kufrii lafa irraa kaasee, gara waraana Islaamaatti garagalee: “Ani abbaa Qusam. Eenyutu na dura ba’uu danda’a?” jedhee iyyuu jalqabe. Nabiyyiin keenya kabajamaan ammas Aliyyi isatti erge. Aliyyi mushrika kanas ajjeesee, alaabaa isaa lafatti darbatee, achiis hiriira mujaahidootaa keessatti iddoo isaatti deebi’e.

Kana booda mushrikoonni hedduun tokko tokkoon dirree lolaatti ba’an; alaabaa isaanii kufe ol kaasanii, mujaahidoota irraa gootaa isaan wajjin wal lolu gaafatan. Garuu yeroo hunda Sahaabonni gootonni hayyama Allaahu ta’aalaatiin injifatan. Yeroo alaabaa baataan tokko ajjeefame hundumaa, waraana Islaamaa keessaa sagaleen takbiiraa ol ka’e; hiriira diinaa irratti immoo gaddi guddaa fi abdii kutannaan bu’e. Dubartoonni mushrikootaa, kanneen wacni isaanii samii ga’e, illee loltoota isaanii: “Qaanii isinitti haa ta’u!…” jechuun arrabsaa, gama biraatiin immoo: “Ammas maal eegdu?…” jechuun lolaaf isaan kakaasu turan.

Mirga goraadee kanaa eenyutu kenna?

Yeroo gareen lamaanuu iddoo isaanii irra dhaabachuu dadhaban tokkotti, Nabiyyiin keenya jaalatamaan goraadee harka isaatti qabate agarsiise. Goraadee sana irratti walaloon kun barreeffamee ture:

Sodaachuu keessa qaanii, fuulduratti tarkaanfachuu keessa immoo ulfinaa fi kabajatu jira;
Namni sodaachuudhaan qadara jalaa hin ba’u.

Akkana jechuun isaas dhaga’ame: “Goraadee kana ana irraa eenyutu fudhata?” Kana kan dhaga’an Sahaabota keessaa hedduun yeroo tokkotti fudhachuuf harka isaanii diriirsan. Nabiyyiin keenya ammas: “Mirga isaa kennuuf eenyutu fudhata?” yommuu jedhu, Sahaabonni callisanii of qusatan. Warra goraadee sana jabinaan gaafatan keessaa tokko, Zubayr bin Awwaam: “Ani nan fudhadha, yaa Ergamaa Rabbii” jedhe. Nabiyyiin keenya goraadee sana Zubayriif hin kennine. Gaaffiin Abuu Bakr, Umar fi Aliyyi (radiyallaahu anhum) illee Nabiyyii keenyaan hin fudhatamne.

Abuu Dujaanaan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Mirgi goraadee kanaa maali?” jedhee gaafate. Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Mirgi isaa hanga inni jallatee goobamutti diina ittiin rukutuu dha. Mirgi isaa Muslima ittiin ajjeesuu dhiisuu fi kaafiroota duraa ittiin baqachuu dhiisuu dha; hanga Allaahu ta’aalaan injifannoo yookaan shahiidummaa siif kennutti karaa Rabbii irratti ittiin loluu dha” yommuu jedhu, Abuu Dujaanaan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Ani mirga isaa kennuuf nan fudhadha” jedhe. Nabiyyiin keenya goraadee harka isaa jiru isaaf kenne.14

Abuu Dujaanaan (radiyallaahu anhu) ija jabeessaa fi gootaa guddaa ta’uu qofa utuu hin taane, dirree lolaa irratti baay’ee haxxummaadhaan socho’a ture; hadiisa shariifa “Lolli haxxummaa dha”15 jedhu guutummaatti eega ture. Abuu Dujaanaan yommuu goraadee fudhate, boonaa, ulfinaa fi of tuulummaadhaan, walaloo dubbachaa gara dirree lolaatti deemuu jalqabe. Qaama isaa irra qamiisa tokkoo fi mataa isaa irra imaamaa isaa diimaa malee waan biraa hin qabu ture.

Deemsi Abuu Dujaanaa kun Sahaabota biratti gaarii hin fakkaanne. Kana irratti Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Kun deemsa bakkeewwan kanneen (dirree lolaa) alatti dheekkamsa Allaahu ta’aalaatiif sababa ta’u dha” jechuun, akka deemsi boonaa diina qofa duratti hayyamamaa ta’e beeksise.

Khaalid bin Waliid, kan caalaatti eeguu hin dandeenye, hiriira mushrikootaa keessaa humnoota ajaja isaa jala jiran wajjin haleellaa jalqabe. Nabiyyiin keenya jaalatamaanis Sahaabota iddoo isaanii irra dhaabachuu dadhabaniif ajaja haleellaa kenne. Battaluma dirreen lolaa sagalee “Allaahu akbar!” guutame. Fuuldura hundumaa, humnoota uffata sibiilaa hin qabne hogganaa, Hamzaan goraadee harka isaa jiraniin kaafira dhufe hunda rukutuu jalqabe. Humnoonni Khaalid bin Waliid, kanneen hawwii guddaadhaan dhufan, battaluma duubatti deebifaman. Kana irratti Khaalid bin Waliid, duubaan rukutuuf karaa dhiphaa gaaraa naannawee geengoo bal’aa tolchee, gaara Aynayn ga’e. Garuu Abdullaah bin Jubayr fi gootonni shantamni ajaja isaa jala turan xiyya jabaadhaan isaan deebisan.

Amma lolli hoo’ee ture. Gareen lamaanuu humna isaanii guutuudhaan wal lolaa turan. Sahaabaan tokko yoo xiqqaate mushrikoota afur wajjin wal lolaa, fuulduratti tarkaanfachuu yaala ture.

“Yaa Sahaabota koo! Namoota lakkoofsi isaanii xiqqaa ta’eef diina wajjin loluun ni rakkisa. Yoo isaan jabaatanii tattaaffii agarsiisan, Allaahu ta’aalaan bal’ina isaaniif kenna” Hadiisa shariifa

Hamzaan gama tokkoon: “Allaahu akbar! Allaahu akbar!” jedhee iyyaa, gama kaaniin immoo: “Ani leenca Allaahu ta’aalaa ti!” jedhaa, diina cabsaa fuulduratti tarkaanfate. Safwaan bin Umayyaan warra naannoo isaa jiraniin: “Hamzaan eessa jira? Natti agarsiisaa” jedhee dirree lolaa barbaadaa ture. Yeroo tokko iji isaa nama goraadee lamaan wal rukutu tokko arge; “Namni lolu kun eenyu?” jedhee gaafate. Warri naannoo isaa jiran: “Namicha ati barbaaddu! Hamzaa!” jedhan. Safwaan: “Hanga har’aatti nama akka isaa, ummata isaa ajjeesuuf haleelu, hawwii jabaa qabuu fi ija jabeessa ta’e biraa hin argine” jedhe.

Yeroo lolli sirriitti hoo’e, Muhaajiroota keessaa Zubayr bin Awwaam, goraadeen isaaf kennamuu dhabuu isaatiin gaddaa waan tureef, of keessatti: “Ani Ergamaa Rabbii irraa goraadee gaafadhe, inni garuu Abuu Dujaanaaf kenne. Ani immoo ilma adaadaa isaa Safiyyaa ti. Kana malees ani Qurayshii dha. Akkasumas ani dursee gaafadheen ture. Mee dhaqee haan ilaalu, Abuu Dujaanaan ana caalaa maal hojjeta?” jedhe. Achiis Abuu Dujaanaa hordofuu jalqabe. Abuu Dujaanaan “Allaahu akbar!” jedhee takbiira jedhaa, mushrikoota keessaa nama itti dhufe hunda rukutee ajjeesaa ture. Mushrikoota warra caalaatti hamoo keessaa tokko, qaama guddaa qabu, qaamni isaa hundi uffata sibiilaatiin haguugamee ija isaa qofatu mul’atu, Abuu Dujaanaa wajjin wal qunname. Jalqaba ofii isaatu Abuu Dujaanaa haleele. Abuu Dujaanaan rukuttaa isaa gaachana isaatiin of eege. Goraadeen mushrikichaa gaachana Abuu Dujaanaa keessa seenee hafe; goraadee isaa harkise, garuu baasuu hin dandeenye. Dabareen Abuu Dujaanaa ga’e. Rukuttaa goraadee tokkoon morkataa isaa ajjeese.

Kana booda Abuu Dujaanaan nama iimaana hin qabne fuuldura isaatti dhufe hunda kuffisaa, hanga dubartoota miila tulluu irratti dibbee isaaniitiin mushrikoota kakaasaa turan bira ga’utti dhufe. Haa ta’u malee goraadee isaa ol kaasee utuu jiruu, Hind, haadha manaa Abuu Sufyaan, ajjeesuu dhiise.16 Zubayr bin Awwaam kana yommuu arge, of keessatti: “Goraadeen eenyuuf akka kennamu qabu Rabbiin fi Rasuulli Isaa ana caalaa beeku” jedhe. Akkasumas: “Wallaahi, nama isa caalaa lolu, isa caalaa rukutu hin argine” jedhe.

Miqdaad bin Aswad, Zubayr bin Awwaam, Aliyyi, Umar, Xalhaa bin Ubaydullaah, Mus’ab bin Umayr – hundi isaanii akka masaraa hin cabneetti turan. Sahaabonni ulfaatoon, Nabiyyiin keenya kabajamaan diinatti baay’ee dhihaatee akka lolu, irra deddeebi’ee akka haleelu arganii, iddoo isaanii irra dhaabachuu hin dandeenye. Ergamaa Rabbiitti miidhaan akka hin geenyeef jechuun naannoo isaa walitti qabamanii, diina uffata sibiilaatiin haguugame yeroo tokkoof illee aara akka galfatu hin eeyyamne. Yeroo kana Abdullaah bin Amr shahiida ta’uun isaa mul’ate. Inni shahiida Uhud isa jalqabaa ture. Hiriyyoonni isaa shahiida ta’uu isaa yommuu argan, akka leencaa ta’anii, jaalala Allaahu ta’aalaa argachuuf jecha gidduu diinaatti seenan.

Yeroo lolli baay’ee hoo’e tokkotti, mallattoon gootummaa Abdullaah bin Jahsh fi abbaan xiyyattootaa Sa’ad bin Abii Waqqaas wal qunnaman. Lamaanuu bakka adda addaatti madaa’anii turan. Sa’ad bin Abii Waqqaas akkana jedha: “Uhud irratti, yeroo lolli cimaa ture tokko, Abdullaah bin Jahsh tasa bira koo dhufee, harka koo qabee jala dhagaa guddaa tokkootti na harkise. Akkana naan jedhe: ‘Amma as keessatti ati du’aa godhi, ani “Aamiin” nan jedha. Ani du’aa nan godha, atis “Aamiin” jedhi!’ Anis: ‘Tole’ jedhe. Ani du’aa kana godhe: ‘Yaa Rabbii! Diinota baay’ee jajjaboo fi cimoo natti ergi. Isaan wajjin cimsee haan lolu. Hunda isaanii haan ajjeesu. Injifataa ta’ee haan deebi’u.’ Du’aa ani godhe kanaaf onnee isaa guutuudhaan: ‘Aamiin’ jedhe.

Achiis ofii isaatii du’aa gochuu jalqabe: ‘Yaa Rabbii! Diinota jajjaboo natti ergi, isaan wajjin cimsee haan lolu. Mirga jihaadaa haan kennu. Hunda isaanii haan ajjeesu. Dhuma irratti isaan keessaa tokko shahiida na haa godhu. Achiis hidhii koo, funyaan koo fi gurra koo haa kutu. Dhiigaan haguugamee fuuldura Keetti haan dhufu. Ati: “Yaa Abdullaah! Hidhii kee, funyaan kee fi gurra kee maal goote?” jettee yommuu na gaafattu, ani: “Yaa Rabbii! Isaaniin dogoggora hedduu raawwadhe; akka malutti itti hin fayyadamne. Fuuldura Keetti fiduu qaana’e. Lola Nabiyyiin koo jaalatamaan keessa ture keessatti awwaara fi biyyeedhaan faalameen akkasitti dhufe” haan jedhu.’ Onneen koo du’aa akkanaatiif “Aamiin” jechuu hin barbaanne. Garuu inni waan barbaadeef, anis dursee waadaa waan galeef, utuu hin barbaadin “Aamiin” jedhe.

Achiis goraadee keenya luqqifannee lola itti fufne. Lamaan keenya nama fuuldura keenyatti dhufe ajjeesaa turre. Inni gootummaa addaatiin haleelee hiriira diinaa guutummaatti bittinneesse. Irra deddeebi’ee diina rukutee, hawwii shahiidummaa dhuma hin qabneen ammas haleele. ‘Allaahu akbar! Allaahu akbar!…’ jedhee utuu lolaa jiruu goraadeen isaa cabe. Yeroo sana Nabiyyiin keenya jaalatamaan damee muka timiraa tokko isatti kennee akka lola itti fufu ajaje. Dameen kun mu’jizaa ta’ee goraadee ta’e; innis nama fuuldura isaatti dhufe wajjin wal rukutuu itti fufe. Diina baay’ee ajjeese. Dhuma lolaatti xiyya mushrika Abul-Hakam jedhamu tokko darbateen shahiidummaa hawwaa ture ga’e. Yommuu shahiida ta’u, kaafiroonni reeffa isaa haleelanii funyaan, hidhii fi gurra isaa kutan. Qaamni isaa hundi dhiigaan cuuphame.”

Hiriira mujaahidootaa keessa nama Quzmaan jedhamu tokkotu ture. Inni qola goraadee isaa cabsee: “Du’uun baqachuu caalaa baay’ee gaarii dha!” jedhee, goraadee luqqifateen gidduu mushrikootaatti seene. Quzmaan gootummaa fi jabina baay’ee agarsiise. Kophaa isaatii kaafiroota torba yookaan saddeet ajjeese. Dhuma irratti madaa’ee lafatti kufe. Sahaabonni gootummaa isaa kanatti dinqisiifatanii Nabiyyii keenya kabajamaatti yommuu himan: “Inni nama Jahannamii ti” jedhe. Qataadaa bin Nu’maan Quzmaan bira dhaqee: “Yaa Quzmaan! Shahiidummaan siif haa eebbifamtu!” yommuu jedhu, Quzmaan: “Ani hinaaffaa amantiitiif utuu hin taane, akka Qurayshoonni Madiinaa dhufanii lafa timiraa koo hin balleessineef lole!” jedhe. Achiis xiyyaan hidda cinqaa harka isaa uree of ajjeese. Akkasiin hikmanni jecha Nabiyyii keenya kabajamaa: “Inni nama Jahannamii ti!” jedhu hubatame.

Jalqaba lolaa irraa kaasee, Sayyida Aalamootaa Nabiyyii keenya jaalatamaa irraa jalqabee, Sahaabonni hundi qabsoo guddaa godhan. Haleellaa jabaadhaan waraana mushrikootaa duubatti deebisan. Gareen mushrikootaa, kan taabota dhagaa fi muka irraa tolchanii: “Laat, Uzzaa, Hubal!” jedhanii gabbaran irraa bu’aa fi gargaarsa gaafachaa ture, gootummaa mujaahidootaa kana duratti diigamee baqachuu jalqabe. Dubartoonni lolaaf isaan kakaasuuf dhufan iyyaa fi wawwaachaa loltoota baqataa jiran ga’uuf yaalaa turan.

Mushrikoonni Qurayshii dirree lolaa dhiisanii, qabeenya of wajjin fidan gatanii gara Makkaatti baqachuu yommuu jalqaban, loltoonni Islaamaa injifannoo Allaahu ta’aalaan isaaniif waadaa gale waan ga’aniif gammadanii Isa faarsan. Lakkoofsaa fi humnaan harka hedduun caalaa ta’anis, mushrikoonni Muslimoota duratti barbadaa’an. Utuu wal dhidhiitanii baqataa jiranii, Sahaabonni ulfaatoon isaan ari’aa, warra ga’an rukutanii ajjeesaa turan. Waca kana keessatti Hanzalaa bin Abii Aamir, inni haaraa fuudhe, Abuu Sufyaan, ajajaa olaanaa waraana mushrikootaa, kan farda isaatiin baqachuu yaalaa ture, ga’e. Miilla fardaa goraadeedhaan rukutee fardicha kuffise. Abuu Sufyaan lafatti kufee humna isaa guutuudhaan: “Yaa Qurayshoota!… Na ga’aa!… Ani Abuu Sufyaan! Hanzalaan goraadeedhaan na ciccirachuu barbaada!…” jedhee iyyuu jalqabe. Mushrikoonni, kanneen isa wajjin baqachuu yaalaa turan, haala kana arganis, lubbuu ofii baraaruu qofa yaadanii ajajaa isaanii hin ilaalle.

“Lolli haxxummaa dha” Hadiisa shariifa

Haa ta’u malee yeroo sana mushrikni Shaddaad bin Aswad, inni Hanzalaa duuba dhihoo ture, eeboo isaa dugda Hanzalaa keessa dhidhiibe. Hanzalaan “Allaahu akbar!” jedhee ammas haleeluu barbaadus, lafatti kufee shahiida ta’e; lubbuun isaa eebbifamtuun gara Jannataatti balali’e. Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam): “Maleykonni Hanzalaa samii fi dachii gidduutti, saafana meetii keessatti bishaan roobaatiin akka dhiqan arge” jedhe. Abuu Usayd akkana jedhe: “Jecha Ergamaa Rabbii kana yommuu dhaga’u, Hanzalaa bira dhaqe. Mataa isaa irraa bishaan roobaa coccobaa ture. Deebi’ee kana Rasuula Kabajamaatti hime.” Hanzalaan “Ghasiil al-Malaa’ikaa”, jechuunis nama maleykonni dhiqan jedhame.17

Xiyyattoota karaa dhiphaa Aynayn keessaa gariin, mushrikoonni baqachuu yommuu argan, lolli xumurame jedhanii yaadanii iddoo isaanii dhiisan. Ajajaan isaanii Abdullaah bin Jubayr fi namoonni kudha lama iddoo isaanii irra hafan.18

Gootummaa Aliyyi

Yeroo kana Khaalid bin Waliid, ajajaan garee xiyyattootaa Qurayshii, kan of eeggannoon eegaa carraa hunda itti fayyadamuu yaalu, mujaahidoonni karaa dhiphaa keessa jiran hir’achuu yommuu arge, loltoota fardaa ajaja isaa jala jiran sochoose.

Ikrimaa bin Abii Jahl wajjin Khaalid battaluma karaa dhiphaa Aynayn ga’e. Abdullaah bin Jubayr fi hiriyyoonni isaa amanamoo fi waadaa eegan hiriira ta’anii wal irraa fagaatanii dhaabatan. Hanga xiyyi qola xiyyaa isaanii keessa jiru dhumutti diinatti xiyya roobsan. Achiis eeboo isaaniitiin, qoma qomaan yommuu wal qunnaman immoo “Allaahu akbar! Allaahu akbar!” jechaa goraadee isaaniitiin gootummaa hedduu agarsiisan. Warra iimaana qabanii fi warra iimaana hin qabne gidduu madaalli baay’ee wal hin madaalle – tokko digdamii shanitti – ture. Sahaabonni ulfaatoon ajaja Nabiyyii isaanii raawwachuuf hanga copha dhiiga isaanii isa dhumaatti lolan. Tokko tokkoon dhugaatii shahiidummaa dhuganii, qaamni isaanii eebbifamaan lafatti kufe; lubbuun isaanii immoo gara Jannataatti balali’e (radiyallaahu anhum).

Mushrikoonni jibba isaaniitiin uffata Abdullaah irraa baasanii qaama isaa eebbifamaa eeboodhaan qaawwa qaawwa godhan. Garaa isaa baqaqsanii qaamota garaa keessaa baasan.

Khaalid bin Waliid fi Ikrimaan mujaahidoota karaa dhiphaa keessa turan erga shahiida godhanii booda, saffisaan waraana Islaamaa duubaan haleelan. Sahaabonni tasa diina duuba isaanii irratti mul’atu yommuu argan, walitti qabamuuf carraa hin arganne; sababni isaas baay’een isaanii meeshaa waraanaa isaanii illee gad kaa’anii turan. Wanti hundi tasa jijjiirame. Mushrikoonni Qurayshii, kanneen fuulduratti baqachaa turan, Khaalid bin Waliid duubaan haleeluu isaa yommuu argan, deebi’an. Mujaahidoonni ibidda lamaan gidduu galan. Diinni fuulduraa fi duubaan haleelee mujaahidoota dhiphisuu jalqabe. Walqunnamtiin Sahaabotaa ni cite. Bittinnaa’uuf dirqaman.19

Aliyyi akkana jedhe: “Garee mushrikootaa, kan Ikrimaa bin Abii Jahl illee isaan keessa jiru, gidduu seene. Na marsan; baay’ee isaanii goraadeedhaan ajjeese. Garee biraa keessa seenee isaan keessaas baay’ee balleesse. Ajalli koo waan hin geenyeef wanti tokkollee na hin tuqne. Yeroo tokko Ergamaa Rabbii arguu dadhabe. Of keessatti: ‘Nan kakadha, inni nama dirree lolaa dhiisee deemu miti. Allaahu ta’aalaan sababa hojii keenya hin malleef gidduu keenyaa isa fudhatee ol kaasee ta’uu qaba! Amma anaaf lolaa lolaa du’uu malee karaan biraa hin hafne’ jedhee qola goraadee koo cabse. Mushrikoota haleelee yommuu isaan bittinneessu, Ergamaan Rabbii gidduu isaanii hafee akka jiru arge. Achiis Allaahu ta’aalaan maleykota Isaatiin Ergamaa Rabbii akka eegaa ture hubadhe.”

Loltoonni diinaa hanga Rasuula Kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) bira ga’utti dhihaatanii turan. Haalli baay’ee sodaachisaa ture. Nabiyyiin keenya jaalatamaan akkuma gaara cimaa tokkootti dhaabatee, jabaatee, iddoo isaa hin dhiifne. Gama tokkoon diina wajjin wal lolaa, gama kaaniin immoo Sahaabota isaa bittinnaa’an walitti qabuuf yaalaa akkana jedhaa ture: “Yaa nama akkanaa, gara koo kottu! Yaa nama akkanaa, gara koo kottu! Ani Ergamaa Rabbii ti.

Nama gara koo deebi’ee dhufeef Jannata jira!” Abuu Bakr, Umar, Abdurrahmaan bin Awf, Xalhaa bin Ubaydullaah, Aliyyi bin Abii Xaalib, Zubayr bin Awwaam, Abuu Dujaanaa, Abuu Ubaydaa bin Jarraah, Sa’ad bin Mu’aaz, Sa’ad bin Abii Waqqaas, Hubaab bin Munzir, Usayd bin Hudayr, Sahl bin Hunayf, Aasim bin Saabit fi Haaris bin Simmaa (radiyallaahu anhum) battaluma naannoo Nabiyyii keenya jaalatamaa marsanii, isa eeguuf dallaa masaraa lubbuu qabu ijaaran.

Yeroo kana Abbaas bin Ubaadaan, Sahaabonni bittinnaa’an akka walitti qabamaniif: “Yaa obboloota koo! Balaan nu mudate kun ajaja Nabiyyii keenyaa raawwachuu dhabuu keenya irraa kan dhufe dha. Hin bittinnaa’inaa! Naannoo Nabiyyii keenyaatti kottaa! Yoo nuti warra isa eegan keessatti iddoo hin qabanne, Ergamaa Rabbiitti miidhaan akka ga’uuf sababa taane, Rabbii keenya biratti sababni nuti dhiheessinu tokkollee hin jiru!” jedhee iyyuun isaa dhaga’ame. Abbaas bin Ubaadaan Khaarijaa bin Zayd fi Aws bin Arqam, kanneen isa bira turan, wajjin sagalee “Allaahu akbar!” jedhuun goraadee luqqifataniin gidduu diinaatti seenan. Ergamaa Rabbiif jecha, isa eeguuf gootummaadhaan lolan. Khaarijaa bin Zayd bakka kudha sagaliitti madaa’ee ture. Kan warra kaanii illee kana gad hin turre. Kanaafuu sadan isaaniiyyuu sadarkaa shahiidummaa baay’ee hawwan ga’an.

Yeroo baay’ee sodaachisaa kana keessatti Sahaabonni suuta suutaan naannoo Nabiyyii keenya kabajamaatti walitti qabamuu jalqaban. Mushrikoonni Nabiyyii keenya jaalatamaa fi Sahaabota isaa ulfaatoo, kanneen qaama isaanii isaaf gaachana godhan, geengoo keessa galchan. Gara hundaan garee garee ta’anii fuulduratti tarkaanfachaa geengoo sana dhiphisaa turan. Sayyidni Aalamootaa, garee Qurayshii keessaa tokko fuulduratti utaaluu yommuu arge, Sahaabota isaa, kanneen bira isaa jiranii lubbuu isaanii wareeguuf qophaa’aniin: “Garee kana eenyutu dura dhaabata?” yommuu jedhu, Wahb bin Qaabuus: “Lubbuun koo isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Ani dura nan dhaabadha!” jedhee fuulduratti utaaluun isaa mul’ate. Gootichi kun, inni maqaa ulfaataa Allaahu ta’aalaa arraba isaa irraa hin dhiifne, goraadee luqqifateen gidduu mushrikootaatti seene. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Jannataan oduu gammachiisaa siif nan kenna” jedhe. Jabaatee dhaabachuu fi tattaaffii inni diina duratti agarsiise yommuu argu immoo: “Yaa Rabbii! Isaaf rahmata godhi! Isaaf gara laafi!” jedhe.

Sa’ad bin Abii Waqqaas, mushrikoonni Wahb gidduutti galchanii eeboodhaan shahiida akka godhan yommuu arge, isa gargaaruuf fuulduratti utaalee, gidduu diinaa seenee gootummaa hin argamin agarsiise. Kaafiroota hedduu balleesse. Warra kaanis duubatti deebisee, Nabiyyii isaa jaalatamaa bira deebi’e. Rasuula Kabajamaan Wahbiin: “Ani si irraa jaalladheera. Allaahu ta’aalaanis si irraa haa jaallatu” jedhe. Jaalalleen Kabajamaan, gareen mushrikootaa tokko geengoo mujaahidootaa cabsee gara isaa dhufaa akka jiru yommuu arge, Aliyyiin: “Isaan haleeli!” jedhe. Aliyyi haleelee Amr bin Abdullaah ajjeesee warra kaan baqachiise. Goraadeen isaa yommuu cabu, Nabiyyiin keenya Zul-Fiqaar isaaf kenne. Gareen biraa yommuu dhufu, Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yaa Aliyyi! Hamina isaanii kanneenii ana irraa ittisi!” jedhe. Leenci Allaahu ta’aalaa, inni lubbuu isaa Ergamaa Rabbiif wareegu, battaluma haleellaa jalqabe. Shaybaa bin Maalik ajjeesee warra kaan duubatti deebise. Yeroo sana Jibriil alayhis-salaam dhufee Nabiyyii keenya kabajamaatiin: “Yaa Ergamaa Rabbii! Wanti Aliyyi irraa mul’ate kun gootummaa addaa dha” jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Inni ana irraa ti, anis isa irraa ti” jedhe.

“Maleykonni Hanzalaa samii fi dachii gidduutti, saafana meetii keessatti bishaan roobaatiin akka dhiqan arge” Hadiisa shariifa

Jibriil alayhis-salaam: “Anis isin lamaan irraa ti” jedhe. Yeroo sana sagaleen tokko: “Goota akka Aliyyi, goraadee akka Zul-Fiqaar hin jiru” jedhaa ture.

Mushrikoonni Nabiyyii keenya jaalatamaatti dhihaachuu akka hin dandeenye yommuu hubatan, xiyya darbachuu jalqaban. Xiyyi darbatame yookaan isa irra darba, yookaan fuuldura isaa, mirga isaa yookaan bitaa isaa bu’a ture.

Sahaabonni, kanneen diina deebisuuf humna isaanii guutuudhaan, lubbuu isaanii utuu hin qusatin lolaa turan, haala kana akkuma arganiin naannoo Sayyida Aalamootaa walitti qabamanii, qaama isaanii eebbifamaa xiyya dhufuuf gaachana gochuu jalqaban. Nabiyyiin keenya kabajamaan Sahaabota isaa xiyyaan akka deebisan yommuu ajaju, Sahaabonnis diinatti xiyya darbachuu jalqaban. Nabiyyiin keenya jaalatamaan Sa’ad bin Abii Waqqaas fuuldura isaa taa’isiise. Sa’ad, darbataa baay’ee cimaa ta’e, saffisaan tokko tokkoon diinatti xiyya roobsuu jalqabe. Yeroo xiyya qola xiyyaa, jechuunis korojoo xiyyaa isaa keessaa baasu hundumaa: “Yaa Rabbii koo! Kun xiyya Kee ti. Isaan diina rukuti!” jedhaa ture; Nabiyyiin keenya kabajamaanis: “Yaa Rabbii! Du’aa Sa’ad fudhadhu! Yaa Rabbii! Xiyya Sa’ad sirreessi!… Itti fufi, yaa Sa’ad! Itti fufi! Abbaan koo fi haati koo siif haa wareegaman!” jedhaa ture. Haala kanaan xiyya darbatame hundaaf Nabiyyiin keenya kabajamaan du’aa sana irra deddeebi’aa ture.

Xiyyi Sa’ad yommuu dhumu, Nabiyyiin keenya jaalatamaan xiyya ofii isaa isaaf kennee akka darbatu godhe. Xiyyi Sa’ad bin Abii Waqqaas hundi yookaan diina tokko, yookaan horii inni yaabbate rukuta ture.

Mushrikoonni xiyya yommuu darbatan, Abuu Xalhaan fuuldura Nabiyyii keenya jaalatamaa cufee, xiyya dhufu hundaaf qaama isaatii fi gaachana isaatiin gaachana ta’aa ture; yeroo yerootti immoo iyya diina burjaajessu iyya ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Waraana keessatti sagaleen Abuu Xalhaa nama dhibba tokko caalaa gaarii dha” jedhe. Abuu Xalhaan yeroo carraa argate hundumaa mushrikootatti xiyya darbachuu hin dhiifne; jabinaa fi saffisa guddaan darbata ture, xiyyi isaa tokkollee hin badu ture. Yeroo Rasuula Kabajamaan xiyya inni darbatu ilaaluuf mataa isaa eebbifamaa ol kaasu hundumaa, Abuu Xalhaan xiyyi tokko Ergamaa Rabbii akka hin rukanneef sodaatee: “Abbaan koo, haati koo fi lubbuun koo isiniif haa wareegaman, yaa Ergamaa Rabbii! Akka xiyyi diinaa isin rukutee isin hin miineef, mataa keessan eebbifamaa ol hin kaasinaa! Qaamni koo qaama keessan eebbifamaaf gaachana, isiniif wareegama! Hanga na hin qalinetti isin bira hin ga’an! Hanga ani hin duunetti wanti tokkollee isin hin tuqu!…” jechuun Nabiyyii keenya jaalatamaa lubbuu isaa caalaa dursa ture.

Dirree Uhud guutuu irratti lolli gara-jabeessaa fi sodaachisaan humna isaa guutuudhaan itti fufaa ture; gariin fardaan, gariin miilaan, qabsoo iimaanaa fi kufrii itti fufan. Sahaabonni ammallee walitti qabamuu hin dandeenye. Naannoo Nabiyyii keenya kabajamaa Sahaabota gara soddomaa qofatu akka billaachaa ibsaa naanna’aa ture. Xiyya, eeboo fi rukuttaa goraadee isaanitti dhufaniif qaama isaanii gaachana godhan. Hawwiin isaanii tokkichi ajaja Nabiyyii keenya kabajamaa raawwachuu fi miidhaa gosa hundaa isa irraa fageessuu ture. Hogganaan goototaa Hamzaan waca sana keessatti Nabiyyii keenya kabajamaa irraa adda ba’ee ture. Gidduu tuuta namaa tokkoo keessatti harka isaa lamaaniin goraadee lama qabatee lolaa, “Allaahu akbar!…” jechuun onnee diinaa keessatti sodaa buusaa ture. Hanga yeroo sanaatti kophaa isaatii mushrikoota soddomii tokko guutuu ajjeesee, hedduu immoo harka yookaan miilla isaanii dhabsiisee ture. Yeroo tuuta mushrikootaa inni gidduu isaanii seene bittinneessaa turetti, Sibaa’ bin Ummu Anmaar: “Goota na dura dhaabachuu danda’u jiraa?” jechuun Hamzaa morkate. Hamzaan: “Kottu, yaa ilma dubartii kittaantuu! Egaa ati Rabbii fi Rasuula Isaa morkattaa?” jedhee, ija isaa libsuuf yeroo utuu hin kennin miilla isaa qabatee lafatti isa darbate.20 Isa irra taa’ee mataa isaa qaama isaa irraa erga adda baasee booda, Wahshii, inni ammallee Muslima hin ta’in, dhagaa guddaa fuuldura jiru duubaa eeboo harkatti qabatee isa xiyyeeffachaa akka jiru arge. Battaluma gara isaatti deeme; garuu boolla dhangala’aan qote tokko bira yommuu ga’u, miilli isaa mucucaatee dugdaan kufe. Yeroo sana uffanni lolaa sibiilaa isaa gara garaa isaatiin banamee ture. Wahshiin carraa kana qabatee eeboo isaa darbate!… Eeboon balali’ee qaama eebbifamaa Hamzaa keessa seenee gama kaaniin ba’e. Gootota keessaa inni guddaan: “Yaa Rabbii!” jedhee achitti kufe. Shahiida ta’ee, sadarkaa hawwaa ture ga’e. Karaa Allaahu ta’aalaa irratti, Nabiyyii isaa jaalatamaaf jecha lubbuu isaa wareege (radiyallaahu anhu).

“Yaa Sa’ad! Abbaan koo fi haati koo siif haa wareegaman! Yaa Rabbii koo! Xiyya isaa gara xiyyeeffannaa isaatti ga’i, du’aa isaas fudhadhu!” Hadiisa shariifa

Yeroo kana hiriira diinaa keessaa namni tokko mushrikoota akka Sayyida Uumamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) haleelan kakaasaa ture: “Yaa garee Qurayshii! Muhammad, kan mirga firummaa hin eegnee fi ummata keessan qoqqoode, wajjin loluu hin dhiisinaa. Yoo Muhammad baraarame, ani haan hin baraaramin!…” Sagaleen kun kan Aasim bin Abii Awf ture. Abuu Dujaanaan sagalee kana dhaga’ee ture. Lolaa lolaa Aasim bin Abii Awf argatee battaluma ajjeese. Garuu mushrikni Ma’bad, inni duuba isaa ture, humna isaa guutuudhaan goraadee isaa Abuu Dujaanaatti sochoose. Tola Allaahu ta’aalaatiin, Abuu Dujaanaan tasa fi saffisa guddaadhaan lafatti gad taa’ee rukuttaa ajjeesaa jalaa ba’e. Battaluma ka’ee goraadee isaatiin Ma’bad rukutee ajjeese.

Kaayyoon mushrikoota Qurayshii Sayyida Aalamootaa ture. Isatti dhihaachuuf humna isaanii hunda itti fayyadamaa turan. Garuu Sahaabota isaa ulfaatoo fi kabaja qaban, kanneen akka billaachaa isa naanna’anii, miidhaan akka isa hin tuqneef lubbuu isaanii wareeguu irraa xiqqoo illee duubatti hin deebine, gonkumaa darbuu hin dandeenye. Gootonni soddomman kunneen Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitiin: “Yaa Ergamaa Rabbii! Akka bira keessanii gonkumaa adda hin baaneef, fuulli keenya fuula keessan eebbifamaaf eegumsaa fi gaachana; qaamni keenya qaama keessan eebbifamaaf wareegama – isin qofa nagaan jiraadhaa!” jedhan.

Mushrikoonni garee garee ta’anii haleelaa turan. Boonsi Aalamaa, Sahaabota isaa gootota bira isaa jiranii qaama isaanii isaaf gaachana godhan, garee tokko agarsiisee: “Karaa Allaahu ta’aalaa irratti eenyutu qaama isaa nuuf wareega?” yommuu jedhu, Sahaabonni Madiinaa shan fuulduratti utaalan. Billaachonni gootonni kunneen fuuldura ija eebbifamaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii, takbiira jechaa naanna’aa naanna’aa lolan. Dhuma irratti isaan keessaa afur achumatti shahiida ta’an. Inni shanaffaan bakka kudha afuritti madaa’ee yommuu lafatti kufu, Sayyidni Aalamootaa: “Isa natti dhiheessaa” jedhe. Qaama isaa bakka hundaa dhiigni yaa’aa ture. Nabiyyiin keenya jaalatamaan taa’ee miilla isaa eebbifamaa mataa isaatiif boraatii godhe. Sahaabaan carraa qabeessi, haala kanaan kabaja shahiidummaa ga’e kun, Umaaraa bin Yaziid ture.

Gootummaa Xalhaa bin Ubaydullaah

Yeroo mushrikoonni sirriitti dhihaatan tokkotti, Nabiyyiin keenya: “Isaan kanneen eenyutu dura dhaabata, eenyutu dhowwa?” jedhe. Xalhaa bin Ubaydullaah: “Ani! Yaa Ergamaa Rabbii!” jedhee fuulduratti utaaluu barbaade. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Kan akka kee eenyutu jira?” jedhe. Sahaabota Madiinaa keessaa tokko: “Yaa Ergamaa Rabbii! Ani!” jedhee hayyama gaafate. Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Deemi, ati isaan dura dhaabadhu” yommuu jedhu, fuulduratti utaalee mushrikootatti of darbate.

Gootummaa fakkaataa hin qabne agarsiise. Kaafiroota muraasa erga ajjeesee booda dhugaatii shahiidummaa dhuge.21 Rasuula Kabajamaan ammas: “Isaan kanneen eenyutu dura dhaabata?” jedhe. Ammas nama hunda dura Xalhaan ba’e. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Kan akka kee eenyutu jira?” jedhee yommuu gaafatu, Ansaar keessaa namni eebbifamaan tokko: “Ani isaan dura nan dhaabadha, yaa Ergamaa Rabbii” jedhe. Nabiyyiin keenya: “Deemi, ati isaan dura dhaabadhu” jedhe. Innis mushrikoota wajjin lolaa lolaa shahiida ta’e. Haala kanaan Sahaabonni yeroo sana Nabiyyii keenya kabajamaa bira turan hundi lolaa lolaa shahiidummaa ga’an.

Sulxaana Uumamaa bira yeroo sana Xalhaa bin Ubaydullaah malee namni tokkollee hin hafne. Xalhaan Ergamaa Rabbiitti miidhaan akka ga’u sodaachaa, gara afraniinuu fiigaa, kaafiroota wajjin cimsee lolaa ture. Saffisni inni ittiin goraadee sochoosu, yeroo battalaa keessatti diina gama hundaan Ergamaa Rabbii jiru deebisuun isaa, xiyya, eeboo fi rukuttaa goraadeef qaama isaa gaachana gochuun isaa wanta fakkaataa hin qabne ture. Xalhaan akka billaachaa naanna’aa, goraadee isa tuqan illee hin ilaalu ture. Hawwiin isaa Sulxaana Uumamaa eeguu fi karaa kana irratti akkuma obboloota isaa kaanii shahiida ta’uu ture. Qaama isaa irratti bakki madaa’uu dhabe hin hafne; uffata isaa irratti dhiiga malee wanti mul’atu hin turre. Ta’us inni gara afraniinuu yeroo tokkotti ga’aa ture. Yeroo sana Abuu Bakr fi Sa’ad bin Abii Waqqaas Rasuula Kabajamaa bira ga’an.

Yeroo kana gidduutti hangafni goototaa Xalhaan, dhiiga dhabuu irraa kan ka’e, biyyee ho’aa irratti kufee of wallaale. Bakki isaa hundi rukuttaa goraadee, eeboo fi xiyyaatiin qaawwa qaawwa ta’ee ture. Madaa gurguddaa jaatamii jaha fi madaa xixiqqaa lakkaa’amuu hin dandeenye qaba ture. Nabiyyiin keenya jaalatamaan Abuu Bakr akka battaluma Xalhaa gargaaruuf fiigu ajaje. Abuu Bakr as-Siddiiq akka Xalhaan of beekuuf fuula isaa eebbifamaa irratti bishaan facaase. Xalhaa bin Ubaydullaah akkuma of beekeen: “Yaa Abuu Bakr! Ergamaan Rabbii nagaa dhaa?” jechuun jaalalaa fi walitti hidhamiinsa isa caalaatti bareedaa agarsiise. Rasuula Kabajamaa jaallachuu fi lubbuu ofii qaama isaa eebbifamaaf wareeguun kana caalaa ta’uu hin danda’u. Abuu Bakr: “Ergamaan Rabbii nagaa dha. Inni ana erge” yommuu jedhu, Xalhaan hafuura nagaa baafatee: “Allaahu ta’aalaaf galanni dhuma hin qabne haa ta’u. Erga inni lubbuun jiraatee, balaan hundi homaa miti” jedhe. Yeroo sana Sahaabonni muraasni biroos ga’an.

Sayyidni Aalamootaa, Muhammad Musxafaa (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam), Xalhaa bira dhufe. Mujaahidni madaa’e sun Ergamaa Rabbii lubbuun jiraachuu isaa yommuu argu, gammachuudhaan boo’e. Nabiyyiin keenya kabajamaan qaama isaa harkaan erga haxaawee booda, harka isaa ol diriirsee: “Yaa Rabbii! Fayyaa isaaf kenni, humnas isaaf kenni” jedhee du’aa godhe. Mu’jizaa Rasuula Kabajamaatiin Xalhaan guutummaatti fayyee ka’ee ammas diina wajjin loluu jalqabe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan waa’ee isaa akkana jedhe: “Guyyaa Uhud, dachii irratti mirga koo irratti Jibriil, bitaa koo irratti immoo Xalhaa bin Ubaydullaah malee namni natti dhihoo jiru akka hin jirre arge.”22 “Namni nama Jannataa dachii irra deemu ilaaluu barbaadu, Xalhaa bin Ubaydullaah haa ilaalu.”

“Xalhaa fi Zubayr Jannata keessatti ollaa koo ti” Hadiisa shariifa

Dirree lolaa guutuu irratti lolli humna isaa guutuudhaan itti fufaa ture. Naannoo Nabiyyii keenya kabajamaa Abuu Dujaanaa, alaabaa baataan Mus’ab bin Umayr, Xalhaa bin Ubaydullaah, Giiftii Nasiibaa – ishee Nabiyyii keenya eeguuf hiriira duubaa irraa fiigdee dhufte – fi Sahaabonni muraasni turan. Sayyida keenya Ergamaa Rabbii wajjin mushrikoota lolaa turan. Mushrikni hamaan Abdullaah bin Hunayd, mataa hanga miillaatti meeshaa waraanaa qabatee, uffata sibiilaa uffatee, gonfoo sibiilaa kaa’ate, Nabiyyii keenya jaalatamaa yommuu arge farda isaa kakaase. “Ani ilma Zuhayr ti. Muhammad natti agarsiisaa. Yookaan ani isa ajjeesa, yookaan bira isaatti nan du’a!” jedhee iyye. Farda isaa gara Nabiyyii keenya kabajamaatti oofaa utuu jiruu, Abuu Dujaanaan fuuldura isaa dhaabatee: “Kottu mee! Ani nama qaama kootiin qaama eebbifamaa Muhammad alayhis-salaam eegu dha. Hanga ana hin dhidhiitinitti isa bira hin geessu!” jedhe. Miilla fardaa goraadee isaatiin rukutee Abdullaah bin Hunayd lafatti kuffise; goraadee isaa ol kaasee: “Fudhu, kun immoo ilma Kharashaa irraa ti!” jedhee rukuttaa tokkoon lafatti diriirse. Sayyidni Aalamootaa, inni taatee sana ilaalaa ture, akkana jedhee du’aa godhe: “Yaa Rabbii! Akkuma ani ilma Kharashaa (Abuu Dujaanaa) irraa jaalladhe, Atis akkasuma isa irraa jaalladhu!”

Mushrikoota keessaa Maalik bin Zuhayr, darbataa baay’ee cimaa fi xiyyattuu waan itti darbate rukutu, carraa argateen xiyyaan rukutuuf Nabiyyii keenya kabajamaa bakka hundatti barbaadaa ture. Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitti dhihaatee, xiyya isaa harkisee, mataa eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa xiyyeeffatee darbate. Yeroon ija banaa cufuuf illee hin turre. Xalhaan battaluma harka isaa banee xiyyeeffannaa ta’e. Xiyyi harka Xalhaa keessa seenee harka isaa caccabse. Hiddi quba isaa hundi ciccite, lafeen harka isaa cabe. Boonsi Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) waan ta’e argee baay’ee gaddee akkana jedhe: “Utuu (yeroo na eeguuf harka kee gara xiyyaatti diriirsitu) ‘Bismillaahir-rahmaanir-rahiim’ jettee, utuu namoonni si ilaalanii, maleykonni gara samiiwwaniitti ol si fudhatu turan.”23

Mushrikoota Makkaa keessaa afur, Abdullaah bin Qamii’aa, Ubayy bin Khalaf, Utbaa bin Abii Waqqaas fi Abdullaah bin Shihaab Zuhrii, lubbuu Rasuula Kabajamaa balleessuuf waliigalanii kakatanii turan. Yeroo dhiphaa kana keessatti Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Sahaabota muraasa bira isaa jiran wajjin diina cimsee lolaa ture. Nabiyyii keenya kabajamaa fuuldura alaabaa baataan Mus’ab bin Umayr ture. Mus’ab uffata lolaa sibiilaa uffateen Nabiyyii keenya jaalatamaa baay’ee fakkaata ture. Innis harka isaa mirgaatiin alaabaa Islaamaa qabatee mushrikoota wajjin lola sodaachisaa keessa ture. Yeroo kana Ibn Qamii’aan uffata sibiilaa uffatee fardaan achitti dhihaate. Sagalee isaa guutuudhaan: “Muhammad natti agarsiisaa! Yoo inni baraarame, ani haan hin baraaramin!” jedhee iyyaa, gara Nabiyyii keenya kabajamaatti farda isaa kakaase. Mus’ab fi Giiftii Nasiibaan isa dura dhaabatanii, qaama isaanii Nabiyyii keenya kabajamaaf gaachana godhanii loluu jalqaban. Kaafira kana hammam goraadeen rukutanis, uffata sibiilaa isaatiin kan ka’e homaa isa hin goone. Ibn Qamii’aan Giiftii Nasiibaa goraadeen rukutee gatiittii ishee caccabse. Achiis harka mirgaa Mus’ab, kan ittiin alaabaa qabate, irratti goraadee isaa buuse. Mus’ab bin Umayr, harki isaa mirgaa kutamee, alaabaa Islaamaa eebbifamaa, kan lubbuu isaa caalaa jaallatu, lafa utuu hin buusin harka isaa bitaatti fudhate.

Yeroo sana aayata kabajamaa hiikni isaa “Muhammad alayhis-salaam rasuula dha. Isa duras rasuulonni dhufaniiru”24 ta’e dubbisaa ture. Ibn Qamii’aan ammas harka bitaa Mus’ab irratti goraadee isaa buuse. Alaabaa baataan ulfaataan, harki isaa bitaas kutamee, alaabaa Islaamaa lafa hin buusne. Sahaabaan gootichi alaabaa irree isaatiin qabatee qaama isaatti cinqisee, raasuu itti fufe. Achiis Ibn Qamii’aan eeboo isaa qaama Sahaabaa ulfaataa sanaa keessa dhidhiibe. Innis akkuma hiriyyoota isaa kaanii shahiida ta’ee gara Aakhiraatti godaane.

Mus’ab yommuu kufu, alaabaan Islaamaa ulfaataan lafa hin buune; maleykaan bifa Mus’ab fudhate tokko battaluma qabate. Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Fuulduratti, yaa Mus’ab! Fuulduratti!” yommuu jedhu, maleykaan alaabaa qabate sun: “Ani Mus’ab miti” jedhe. Yeroo sana Sulxaanni Uumamaa akka inni maleykaa ta’e hubatee, alaabaa Aliyyiif kenne.25

Ibn Qamii’aan garuu Mus’ab Nabiyyii keenya kabajamaa itti fakkaatee, ariitiin gidduu mushrikootaa dhaqee: “Muhammad ajjeeseera!” jedhee iyyuu jalqabe. Mushrikoonni kana dhaga’an, mi’aa kaayyoo isaanii ga’uutiin ammas caalaatti of wallaalan. Sahaabonni garuu, dhugaa waan ta’e hin beekne, harkii fi miilli isaanii hojii dhaabe. Bakka hundatti haalli boo’ichaa ture. Umar illee harki isaa lamaan cinaatti gad bu’ee, hiriyyoota isaa wajjin bakka turanitti taa’anii hafan. Anas bin Nadr haala sanaan yommuu isaan arge: “Maaliif teessu?” jedhee gaafate.

Isaanis: “Ergamaan Rabbii shahiida ta’e!…” jedhanii deebisan. Anas: “Ergamaan Rabbii yoo shahiida ta’e, Rabbiin isaa (Allaahu ta’aalaa) bara baraan jiraataa dha. Ergamaa Rabbii booda nuti lubbuun jiraannee maal goona! Kottaa, ka’aa! Wanta Nabiyyiin keenya lolaa lubbuu isaa eebbifamtuu itti wareege sanaaf, nutis lubbuu keenya haa wareegnu” jedhe. Anas qola goraadee isaa cabsee26 sagalee “Allaahu akbar!…” jedhuun goraadee luqqifateen gidduu diinaatti seene. Kaafiroota hedduu kuffisee shahiida ta’e. Fuula isaa qofa irratti madaa torbaatamatu ture. Qaama isaa irratti madaan lakkoofsa hin qabne waan tureef, obboleettii isaa malee namni tokkollee isa beekuu hin dandeenye.

Sahaabota keessaa baay’een bittinnaa’anii, gariin isaanii immoo shahiidummaa ga’anii turan. Mushrikoonni bittinnaa’uu kana itti fayyadamanii naannoo Rasuula Kabajamaa walitti qabaman. Dhagaa fi goraadeedhaan Sulxaana Aalamota Lamaanii shahiida gochuu yaalaa turan. Uffata lolaa sibiilaa lama waan uffateef, rukuttaan homaa hin goone. Dhagaawwan Utbaa bin Abii Waqqaas darbate fuula eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa tuqanii hidhii isaa isa gadii madeessan. Ilkaan isaa eebbifamaan raba’iyyaa mirgaa kan gadii, jechuunis ilkaan kutu, cabe. Yeroo sana mushrikni Ibn Qamii’aa jedhamus dhufee, goraadee isaa mataa eebbifamaa Sayyida Aalamootaa irratti rukute. Gonfoon sibiilaa Nabiyyii keenya jaalatamaa caccabe; marsaawwan isaa keessaa lama cinaa mataa isaa eebbifamaa keessa seenan.

Ammas rukuttaa goraadee Ibn Qamii’aatiin gatiittii isaa eebbifamaa irraa madaa’ee, boolla gadi fagoo Abuu Aamir Muslimoota itti kuffisuuf qote keessatti cinaa isaatiin kufe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan gantuu Ibn Qamii’aa irratti akkana jedhee du’aa godhe: “Allaahu ta’aalaan si haa salphisu, si haa barbadeessu!” Ibn Qamii’aan baay’ee gammadee: “Muhammad ajjeeseera! Muhammad ajjeeseera!…” jedhee iyyaa Abuu Sufyaan bira dhaqe. Mushrikoonni kaayyoo isaanii ga’anii turan! Kana booda Nabiyyii keenyaaf dhimma hin qabatan. Naannoo boolla Nabiyyiin keenya kabajamaan keessa jiru irraa deebi’anii Sahaabota wajjin loluu jalqaban.27

“Namni nama Jannataa dachii irra deemu ilaaluu barbaadu, Xalhaa bin Ubaydullaah haa ilaalu” Hadiisa shariifa

Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) yommuu boolla keessa kufu, maddiin isaa eebbifamaan dhiigaa ture. Harka isaa eebbifamaa fuula isaa irra yommuu haxaawu, harki isaa fi areedni isaa eebbifamaan dhiigaan akka halluu jijjiirate arge. Utuu copha tokkollee lafa hin bu’in, Jibriil alayhis-salaam ga’ee dhiiga eebbifamaa sana qabatee akkana jedhe: “Yaa Habiiballaah! Haqa Allaahu ta’aalaatiin, utuu dhiiga kana irraa copha tokko lafa bu’ee, hanga Qiyaamaatti lafa irratti margi hin biqilu ture.” Boonsi Aalamaa: “Utuu dhiiga koo irraa copha tokko lafa bu’ee, samii irraa adabbiin ni bu’a. Yaa Rabbii koo! Ummata koof dhiifama godhi; sababni isaas isaan hin beekan” jedhee, warra isa ajjeesuuf ka’an, qaama isaa eebbifamaa goraadeen rukutan, ilkaan isaa eebbifamaa cabsanii fi fuula isaa eebbifamaa dhiigaan halluu jijjiiran akka karaa qajeelaa argataniif du’aa godhe.

Yeroo kana Ka’ab bin Maalik sagalee ol’aanaan: “Yaa Muslimootaa! Oduu gammachiisaa! Kunoo Ergamaan Rabbii as jira!…” jedhee iyyaa ture. Sahaabonni ulfaatoon sagalee kana yommuu dhaga’an, akka waan irra deebi’anii lubbuu argataniitti gammachuudhaan achitti fiigan. Aliyyii fi Xalhaa bin Ubaydullaah battaluma achi dhufanii boolla keessaa isa baasan. Abuu Ubaydaa bin Jarraah marsaawwan gonfoo sibiilaa, kanneen cinaa mataa eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa keessa seenan, ilkaan isaatiin harkisee baase. Yommuu caccabaa sibiilaa kanneen baasu ilkaan isaa fuulduraa lamaanis ba’an. Sahaabota keessaa Maalik bin Sinaan dhiiga fuula eebbifamaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii irraa dhangala’u xuuxe. Kana irratti Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Namni dhiigni isaa dhiiga koo wajjin makame, ibiddi Jahannam isa hin tuqu” jedhe.

Mushrikoonni ammas gara isaaniitti dhufuu jalqaban. Sahaabonni, Nabiyyii keenya kabajamaa irra deebi’anii argachuu isaaniitiin gammadanii, battaluma naannoo Sayyida keenya Ergamaa Rabbii geengoo ta’anii, mushrika tokkollee isatti hin dhiheessine. Mushrikoonni Nabiyyii keenya kabajamaa irratti kana booda homaa gochuu akka hin dandeenye hubatanii, gara fiixee tulluutti ba’uu jalqaban. Sulxaanni Aalamota Lamaanii Sa’ad bin Abii Waqqaas, isa bira jiruun: “Isaan deebisi” jedhe. Sa’ad: “Yaa Ergamaa Rabbii! Xiyya tokko qofatu bira koo jira. Isaan kanaan akkamitti deebisa?” jedhee yommuu gaafatu, Rasuula Kabajamaan ajajuma sana irra deebi’ee kenne. Kana irratti abbaan xiyyattootaa Sa’ad bin Abii Waqqaas harka isaa qola xiyyaa isaatti galchee xiyya isaa darbate. Xiyyi xiyyeeffannaa isaa argatee mushrika tokko kuffise. Harka isaa ammas qola xiyyaatti yommuu diriirsu, xiyyi biraan akka keessa jiru arge. Sirriitti ilaale: xiyyi kun xiyya yeroo muraasa dura darbate sana ture. Mushrikni biraanis ammas du’e. Haalli kun yeroo hedduu itti fufe. Mu’jizaa Nabiyyii keenya jaalatamaatiin Sa’ad yeroo hunda xiyya duraan darbate qola xiyyaa isaa keessatti argataa ture. Qurayshoonni namoonni isaanii tokko tokkoon ajjeefamuu yommuu argan, tulluu irratti ba’uu dhiisan. Gad bu’anii duubatti deebi’an.

Isaan keessaa Ubayy bin Khalaf farda isaa gara Nabiyyii keenya kabajamaatti oofee: “Namichi nabiyyii ta’uu isaa himatu sun eessa jira? Na dura ba’ee na wajjin haa lolu!” jedhee iyyuu jalqabe. Sahaabonni isa dura ba’uu barbaadanis, Nabiyyiin keenya jaalatamaan hin hayyamne. Eeboo Haaris bin Simmaa fudhatee ofii isaatii fuulduratti ba’e. Ubayy gadi aanaan sun farda isaa kakaasee: “Yaa Muhammad! Yoo ati baraaramte, ani haan hin baraaramin!” jedhee itti dhihaate. Mataa hanga miillaatti uffata sibiilaatiin haguugamee ture. Sayyidni Aalamootaa eeboo harka isaa jiru morma Ubayyitti darbate. Eeboon balali’ee gonfoo sibiilaa isaa fi morma uffata sibiilaa isaa gidduutti morma isaa keessa seene. Ubayy akka sa’aa iyyee farda isaa irraa lafatti gangalate. Lafeen cinaachaa isaa cabe. Mushrikoonni ol isa kaasanii fudhatanii deeman. Karaa irratti: “Muhammad na ajjeese!…” jedhee iyyaa iyyaa lubbuun isaa baate. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Sahaabota bira isaa jiran wajjin gara kattaawwan Uhud ba’uu jalqabe. Kattaawwan bira yommuu ga’u, ol ba’uu barbaade. Garuu baay’ee waan dadhabeef, uffata lolaa sibiilaa lama wal irra waan uffateef, qaama isaa eebbifamaa irrattis rukuttaan goraadee torbaatamaa ol waan bu’eef, humna hin qabne. Kana irratti Xalhaan Nabiyyii keenya kabajamaa dugda isaa irratti baatee kattaawwan irratti ol baase. Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Xalhaan yeroo Ergamaa Rabbii gargaare, Jannanni isaaf waajiba ta’e” jedhe. Humni isaa waan hin hafneef, salaata Zuhrii taa’ee salaate.

Jala tulluu irratti Sahaabonni, tokkoon tokkoon isaanii akka leencaa ta’anii, mushrikootatti of darbatan. Warra Nabiyyii keenyatti goraadee rukutaniif addunyaa mana hidhaa itti godhan. Yeroo tokko Haaxib bin Abii Balta’aa Nabiyyii keenya jaalatamaa bira dhufee: “Lubbuun koo isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Kana eenyutu isin irratti raawwate?” jedhee gaafate. Sayyidni keenya akkana jedhe:

“Utbaa bin Abii Waqqaas dhagaa natti darbatee fuula koo rukutee ilkaan koo raba’iyyaa cabse.” Kana irratti Haaxib ammas: “Yaa Ergamaa Rabbii! Inni gara kamiin deeme?” jedhee gaafate. Nabiyyiin keenya kabajamaan gara inni deeme mallattoon agarsiise. Haaxib battaluma gara sanaatti fiige. Erga baay’ee barbaadee booda Utbaa argate. Farda isaa irraa kuffisee, rukuttaa tokkoon mataa isaa kutee, Ergamaa Rabbii bira fidee oduu gammachiisaa itti hime. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Allaahu ta’aalaan si irraa haa jaallatu. Allaahu ta’aalaan si irraa haa jaallatu” jechuun isaaf du’aa godhe. Mushrikoonni Sahaabota, kanneen walitti qabamanii ammas haleellaa jalqaban, duratti dhaabachuu hin dandeenye. Namoota gara soddomaa du’aan dhabanii, dirree lolaa dhiisanii gara Makkaatti karaa qabatan. Oduun Nabiyyiin keenya kabajamaan shahiida ta’e jedhu Madiinaa ga’ee ture. Dubartoonni akka Faaximaa, Aa’ishaa, Ummu Sulaym, Ummu Ayman, Hamnaa bint Jahsh fi Ku’aybaa gara Uhud fiigan. Faaximaan, abbaa ishee Nabiyyii keenya kabajamaa madaa’ee yommuu argitu boosse. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii ishee jajjabeesse. Aliyyi gaachana isaatiin bishaan fide. Haati teenya Faaximaan bishaan sanaan fuula eebbifamaa Nabiyyii keenya kabajamaa fi dhiiga isaa dhiqxe. Garuu dhiigni fuula isaa hin dhaabbanne. Faaximaan kutaa afataa tokko gubdee daaraa isaa madaa irra yommuu dhiibdu, dhiigni dhaabbate.28

Kana booda gara dirree lolaatti gad bu’an. Jalqaba warri madaa’an barbaadamanii madaan isaanii hidhame. Mushrikoonni shahiidota tokko tokko akka hin beekamne godhanii turan.

Gurra, funyaan fi qaamota isaanii biroo kutanii, garaa isaanii baqaqsanii turan. Abdullaah bin Jahsh isaan keessaa tokko ture. Nabiyyiin keenya jaalatamaan fi Sahaabonni isaa kana yommuu argan baay’ee gaddan. Sahaabonni isaa warri caalaatti filatamoon dhugaatii shahiidummaa dhuganii, lafa Uhud dhiiga isaaniitiin obaasanii gara Jannataatti balali’anii turan. Garuu wanti shahiidota irratti raawwatame kun kan obsaan dandamatamu hin turre. Nabiyyii keenya kabajamaa qofa utuu hin taane, Sahaabonni hundi gaddaan onneen isaanii dhiphatte. Haala kana duratti Sayyidni Aalamootaa boo’e. Utuu imimmaan ija isaa eebbifamaa irraa yaa’uu akkana jedhe: “Shahiidonni kunneen karaa Allaahu ta’aalaa irratti lubbuu isaanii akka wareegan Guyyaa Qiyaamaa ragaa nan ba’a. Dhiiga isaaniitiin isaan awwaalaa. Wallaahi, Guyyaa Qiyaamaa madaan isaanii dhiigaa gara Mahsharaatti29 dhufu. Halluun dhiiga isaanii halluu dhiigaa, urgaan isaa immoo urgaa miskii ta’a.”

Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Hamzaa hin argu. Haalli isaa maal ta’e?” jedhe. Aliyyi barbaadee argate. Nabiyyiin keenya achi dhaqee haala sammuutti hin dhufne yommuu argu, dandamachuu hin dandeenye. Gurri, funyaanii fi qaamonni Hamzaa biroo kutamanii, fuulli isaa akka hin beekamne godhamee, garaan isaa baqaqfamee, tiruun isaa baafamee ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan, utuu imimmaan ija isaa eebbifamaa irraa yaa’uu, Hamzaatti garagalee akkana jedhe: “Yaa Hamzaa! Yeroo tokkollee namni tokkollee akka keetti balaan isa hin mudanne, isa hin mudatus. Yaa adeera Ergamaa Rabbii! Yaa Hamzaa, leenca Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaa! Yaa Hamzaa, isa waan gaarii hojjetu! Yaa Hamzaa, eegduu Ergamaa Rabbii! Allaahu ta’aalaan rahmata siif haa godhu!…”

“Xalhaan yeroo Ergamaa Rabbii gargaare, Jannanni isaaf waajiba ta’e” Hadiisa shariifa

Yeroo kana dubartiin tokko ariitii fi yaaddoon dhufaa jirtu mul’atte. Isheen haadha teenya Safiyyaa, adaadaa Nabiyyii keenya jaalatamaa turte. Isheenis akkuma dubartoota kaanii oduu Sayyida keenya Ergamaan Rabbii shahiida ta’e jedhu dhageessee, waan hunda irraanfattee fiigaa Uhud dhufte. Rasuula Kabajamaan adaadaa isaa yommuu argu, haala shahiidotaa dandamachuu akka hin dandeenye yaadee, ilma ishee Zubayr bin Awwaamiin: “Haadha kee deebisi, akka reeffa obboleessa ishee hin argineef” jedhe. Zubayr fiigee haadha isaa bira dhaqe. Giiftiin eebbifamtuun raafamaan: “Ilma koo! Waa’ee Ergamaa Rabbii natti himi!…” jette. Aliyyis bira isaanii dhufee ture. Inni: “Alhamdulillaah30, Ergamaan Rabbii nagaa dha” yommuu jedhu, aara galfatte; garuu: “Isa natti agarsiisaa” jechuu irraa of qabachuu hin dandeenye. Aliyyi Sayyida Aalamootaa mallattoon agarsiise. Haati teenya Safiyyaan aduu aalamota lamaanii lubbuun jiraachuu yommuu argitu, baay’ee gammaddee Allaahu ta’aalaa faarsite. Achiis haala obboleessa ishee Hamzaa arguuf fuulduratti deemuu barbaadde. Ilmi ishee Zubayr: “Haadha koo! Ergamaan Rabbii akka deebitan ajaja” yommuu jedhu, Safiyyaan akkana jette: “Yoo akka waan isa irratti raawwatame hin argineef deebi’uu qabaadhe, ani duraanuu reeffi obboleessa koo akka ciccirame beekeera. Inni haala kana karaa Allaahu ta’aalaa irratti qunname. Nuti karaa kana irratti kan kana caalaa hamaa ta’es ni fudhanna. Sawaaba isaa Allaahu ta’aalaa irraa eegna. Inshaa’allaah obsinee ni dandamanna.” Zubayr bin Awwaam dhufee kana yommuu himu, Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Egaa dhiisi, haa ilaaltu” jedhe.

Safiyyaan reeffa Hamzaa bira teessee callisaan boosse. Safiyyaan yommuu dhufte, uffata lama of wajjin fidde turte. Isaan baaftee: “Kanneen obboleessa koo Hamzaaf fide; isaaniin isa haguugaa” jette. Hamzaan, “Sayyid ash-Shuhadaa”, jechuunis sayyida shahiidotaa, uffata kana keessaa tokkoon kafanfame.31 Habiibullaah gara mataa alaabaa baataa Mus’ab bin Umayr dhufe. Harki Mus’ab kutamee, bakka hedduutti madaa’ee ture. Naannoon isaa haroo dhiigaa ture. Asittis Nabiyyiin keenya kabajamaan baay’ee gaddee, shahiidota ulfaatoo kanneenitti garagalee aayata 23ffaa Suuraa al-Ahzaab, kan hiikni isaa “Mu’minoota keessaa dhiironni waadaa Allaahu ta’aalaaf galanitti dhugaa ta’an jiru. Isaan keessaa gariin waadaa hanga shahiida ta’anitti loluuf galan raawwatan (shahiida ta’an). Gariin immoo shahiida ta’uu eegaa jiru. Isaan waadaa galan gonkumaa hin jijjiirre” ta’e dubbise. Achiis Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Ergamaan Allaahu ta’aalaas ragaa dha, isin Guyyaa Qiyaamaa fuuldura Allaahu ta’aalaatti shahiidota taatanii ni walitti qabamtu” jedhe.

Achiis warra bira isaa jiranitti garagalee: “Isaan daawwadhaa. Nagaa isaanitti kennaa. Allaahu ta’aalaan kakadha: namni addunyaa kana keessatti nagaa isaanitti kenne, Qiyaamaa irratti shahiidonni ulfaatoon kunneen nagaa isaaf ni deebisu” jedhe.

Mus’ab bin Umayriif waan kafana ta’u hin arganne. Uffanni isaa dheeraan qaama isaa eebbifamaa guutummaatti hin haguugne. Yoo mataa isaa haguugan miillonni isaa, yoo miilla isaa haguugan immoo mataan isaa qullaa hafa ture. Jaalalleen Kabajamaan: “Mataa isaa uffata isaatiin, miilla isaa immoo marga izkhiriitiin haguugaa” jedhe.32

Sahaabaan carraa qabeessi kun, jireenya isaa Islaamummaa tajaajiluun dabarsee karaa kanaan sadarkaa shahiidummaa ga’e, kafana walakkaatiin addunyaa irraa adda ba’e.33

Shahiidonni kaan erga salaanni isaanii salaatamee booda, uffata isaanii dhiigaa wajjin lama lamaa fi sadii sadiin qabrii tokko keessa kaa’amanii awwaalaman (radiyallaahu anhum). Lola Uhud irratti shahiidonni torbaatama kennamanii turan. Isaan keessaa jaatamii afur Ansaar irraa, jahan immoo Muhaajiroota irraa turan.

Sahaabota keessaa baay’ee isaanii irraa firoonni isaanii shahiida ta’anii turan. Kanaafuu onneen isaanii madaa’ee ture. Warra hafan jajjabeessuuf Jaalalleen Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) akkana jedhe: “Wallaahi, anis Sahaabota koo wajjin shahiida ta’ee laphee tulluu Uhud keessatti buluu hammam nan hawwa ture! Obboloonni keessan yommuu shahiida ta’an, Allaahu ta’aalaan lubbuu isaanii garaa simbirroota magariisaa keessa kaa’e.

Isaan lageen Jannataa dhufanii bishaan isaa dhugu. Firii isaa nyaatu. Golee Jannataa hunda daawwatu. Bustaanota wardii isaa keessa balali’u. Achiis ibsaawwan warqee, kanneen Arshii a’laa jala fannifaman keessa seenanii achitti galgaleeffatu. Mi’aa fi bareedina nyaataa fi dhugaatii akkanaa yommuu argan: ‘Utuu obboloonni keenya waan Allaahu ta’aalaan nuuf kenne beekanii, jihaada irraa duubatti hin deebi’an, sodaa lolaatiin diinatti dugda hin galchan ture’ jedhu. Allaahu ta’aalaanis: ‘Haala keessan Ani isaanitti nan beeksisa’ jedhe.” (Janaab-i Haqqis aayata kabajamaa buusee hiikaan akkana jedhe:) “Warra karaa Allaahu ta’aalaa irratti shahiida ta’an du’oota hin yaadinaa! Dhugumaan isaan jiraataa dha; Rabbii isaanii biratti soorataman. Waan Allaahu ta’aalaan isaaniif kenneen (sadarkaa shahiidummaa) ni gammadu. Warra isaan booda (shahiidummaadhaan) ammallee isaanitti hin makamin irratti: ‘Isaan irratti sodaan hin jiru, isaanis hin gaddan’ jedhanii oduu gammachiisaa kennuu barbaadu. Qananii fi tola Allaahu ta’aalaa irraa dhufeen, akkasumas oduu gammachiisaa Allaahu ta’aalaan mindaa mu’minootaa akka hin balleessine jedhuun ni gammadu.”34 “Allaahu ta’aalaan isaanitti mul’atee: ‘Yaa garboota Koo! Waan lubbuun keessan hawwitu natti himaa, Ani baay’isee isin nan dhandhamsiisa’ jedha. Isaanis: ‘Yaa Rabbii keenya! Qananii Ati nuuf kennite caalaa qananiin ol’aanaan nuti gaafannu hin jiru. Nuti Jannata keessatti waan barbaanne hunda nyaachaa jirra. Garuu yoo gaafanne, akka lubbuun keenya gara qaama keenyaatti deebifamtu, gara addunyaatti deebifamnee karaa Kee irratti lolaa irra deebinee ajjeefamnu gaafanna’ jedhu.”

Asitti wanti godhamu hin hafne. Walitti qabamanii deemuuf qophaa’an. Uhud, iddoo isaan jihaada fii sabiilillaah, jechuunis amantii Allaahu ta’aalaa babal’isuuf dhufanitti, lolli seenaa keessatti fakkaataa hin qabne raawwatame. Gootummaan Sahaabotaa hedduun, kan iji tokkollee hin argine, kan yaada namaa darbu, argame; kaafiroottis barumsi biraan kenname.

“Yaa Hamzaa! Yeroo tokkollee namni tokkollee akka keetti balaan isa hin mudanne, isa hin mudatus. Yaa adeera Ergamaa Rabbii! Yaa Hamzaa, leenca Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaa! Yaa Hamzaa, isa waan gaarii hojjetu! Yaa Hamzaa, eegduu Ergamaa Rabbii! Allaahu ta’aalaan rahmata siif haa godhu!…” Hadiisa shariifa

Sayyidni Aalamootaa (sallallaahu alayhi wa sallam) Sahaabota isaa eebbifamoo wajjin gara Madiinaa nuura qabeettii ka’e. Bakka Harraa jedhamu yommuu ga’an, Sahaabota isaa safa godhee dhaabee, harka isaa eebbifamaa ol kaasee Allaahu ta’aalaa kadhachuu fi akkana jedhee du’aa gochuu jalqabe: “Yaa Rabbii! Faaruu fi jajuun hundi caalaatti Keef ta’a. Yaa Rabbii! Nama Ati karaa irraa jallisite kan qajeelchu, nama Ati qajeelchites kan jallisu hin jiru… Yaa Rabbii! Iimaana nutti jaallachiisi. Onnee keenya iimaanaan miidhagsi. Kufrii, diddaa fi daangaa darbuu nutti jibbisiisi. Warra waan amantii fi addunyaa keenyaaf miidhaa qabu beekan, warra karaa qajeelaa argatan keessaa nu godhi. Yaa Rabbii! Muslima taanee nu jiraachisi, Muslima taanee nu ajjeesi. Garee warra gaggaarii fi toltuu ta’anitti nu dabali; sababni isaas isaan warra ulfinaa fi kabaja isaanii dhaban miti, warra amantii isaanii irraa deebi’anis miti. Yaa Rabbii! Kaafiroota Rasuula Kee sobsiisan, karaa Kee irraa garagalan, Nabiyyii Kee wajjin lolanis adabbii isaanii kenni! Adabbii Kee kan haqaa fi dhugaa ta’e isaan irratti buusi!… Aamiin!”

Sahaabonnis “Aamiin! Aamiin!” jechuun du’aa kana irratti hirmaatan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan Sahaabota isaa wajjin Madiinaatti dhihaatee ture. Dubartoonnii fi ijoolleen Madiinaa keessa hafan karaa irratti ba’anii, hawwii fi gaddaan waraana dhufaa jiru keessatti Sayyida Uumamaa arguuf yaalaa turan. Fuula isaa nuura qabeessa, kan addunyaa ifsu, yommuu argan Allaahu ta’aalaa faarsan. Achiis iji isaanii waraana irra qubate: abbootii, abbootii manaa, ilmaan, eessumaa fi adeeraa isaanii barbaadu turan. Yoo isaan arguu baatan… imimmaan isaanii qabachuu hin dandeenye. Rasuula Kabajamaan, galaanni rahmataa, gadda Sahaabota isaa kana yommuu argu, innis baay’ee gaddee, ija isaa eebbifamaa irraa imimmaan yaa’e.

Yeroo tokko Giiftii Kabshaan, haati Sa’ad bin Mu’aaz, Nabiyyii keenya kabajamaatti dhihaachuun ishee mul’ate. Uhud irratti ilmi ishee Amr shahiida ta’ee ture. Fuuldura isaa eebbifamaa yommuu dhufte: “Abbaan koo, haati koo fi lubbuun koo isiniif haa wareegaman, yaa Ergamaa Rabbii! Alhamdulillaah, nagaa fayyaan isin arge. Erga isin nagaan jirtanii, balaan hundi anaaf homaa miti!” jette. Waa’ee ilma ishee, kutaa onnee ishee, hin gaafanne. Nabiyyiin keenya jaalatamaan ilma ishee Amriif jajjabina erga isheef kennee booda: “Yaa haadha Sa’ad! Siif fi maatii isaaf oduu gammachiisaa: isaan keessaa warri shahiida ta’an hundi Jannata keessatti walitti qabamanii walii hiriyyaa ta’aniiru. Isaanis maatii isaaniitiif shafaa’aa ni godhu” jedhe.

Giiftii Kabshaan: “Wanta Allaahu ta’aalaa irraa dhufe hundaan ni jaallanna, yaa Ergamaa Rabbii! Oduu gammachiisaa kana booda isaaniif eenyutu boo’a! Isin warra hafaniif du’aa godhaa” jette. Sayyidni Aalamootaa akkana jedhee du’aa godhe: “Yaa Rabbii! Gadda onnee isaanii keessa jiru irraa fageessi! Warra isaan booda hafanis warra hafan keessaa isa caalaatti gaarii godhi!”

Nabiyyiin keenya kabajamaan, qabsoo fedhiiwwan qaamaa wajjin godhamu yaadee, Sahaabota isaatiin: “(Yaa Sahaabota koo! Amma) jihaada xiqqaa irraa deebine, jihaada guddaa jalqabuuf jirra” jedhe.35 Achiis namni hundi mana isaatti akka aara galfatu, warri madaa’anis madaa isaanii akka yaalan gorse. Ofii isaatiis madaa’ee ture. Kallattiin gara mana isaa gammachuu qabeessaa dhaqe.

Duula gara Hamraa al-Asad

Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) yommuu Madiinaatti deebi’u, mushrikoonni yeroo kamiyyuu deebi’anii Madiinaa haleeluu waan danda’aniif, of eeggannoo godhe.

Guyyaa Wiixataa Lola Uhud booda, utuu madaa’ee jiruu, Muslimoonni lola kaleessaatiin akka hin dadhabne beeksisuu fi diina sodaachisee akka gara Madiinaatti hin deebine dhowwuuf, Bilaal Habashiitiin: “‘Ergamaan Rabbii akka diina ari’attan isin ajaja! Warri kaleessa Uhud irratti nu wajjin hin lolle hin dhufan; warri lola irratti hirmaatan qofatu dhufa!’ jedhi” jedhe. Bilaal ajaja kana Sahaabotatti yommuu beeksisu, baay’een isaanii madaa’anii utuu jiranii battaluma qophaa’an. Obboloonni lama, Abdullaah fi Raafi’, kanneen madaa cimaa qaban illee, waamicha Rasuula Kabajamaa kana akkuma dhaga’aniin, dhukkubbii fi miidhaa isaanii hunda utuu hin ilaalin: “Carraa Ergamaa Rabbii wajjin duulaaf ba’uu ni dhabnaa laata?!” jechuun gara hiriira mujaahidootaatti fiigan.

Nabiyyiin keenya jaalatamaan Sahaabota isaa ulfaatoo wajjin mushrikoota ari’uu jalqabe. Bakka Rawhaa jedhamutti, mushrikoonni walitti qabamanii Madiinaa haleeluu fi Muslimoota balleessuuf murteessuu isaanii dhaga’an. Of eeggannoon kunis mu’jizaa Nabiyyii keenya kabajamaa ta’uun isaa ifa ba’e.

Mushrikoonni Rasuula Kabajamaan gara isaanii dhufaa akka jiru yommuu dhaga’an, sodaatanii bakka turan dhiisanii gara Makkaatti deebi’an.36

Nabiyyiin keenya kabajamaan hanga bakka Hamraa al-Asad jedhamuutti isaan ari’e. Mushrikoota keessaa namni lama qabame. Achitti guyyaa sadii turanii, achiis gara Madiinaatti deebi’an.

Allaahu ta’aalaan Sahaabota ulfaatoo kanneen gara Hamraa al-Asad deeman aayata kabajamaa keessatti jajee hiikaan akkana jedhe: “Warra erga madaa’anii booda illee waamicha Allaahu ta’aalaa fi Nabiyyii Isaatiif ariifatanii deebii kennan, keessumaa isaan keessaa warra gaarii hojjetanii fi hamaa irraa of eeganiif mindaa baay’ee guddaatu jira.”37

Ibn Qamii’aan, warra Uhud irratti Nabiyyii keenya jaalatamaa ajjeesuuf kakatan keessaa tokko, Makkaatti erga deebi’ee booda guyyaa tokko hoolota isaa ilaaluuf tulluutti ba’e. Fiixee tulluu irratti hoolota isaa argate. Hoolota keessaa korbeessi tokko saffisaan fiigee Ibn Qamii’aa gaanfaan rukutuu jalqabe. Rukutaa rukutaa Ibn Qamii’aa ciccirree ajjeese.

Abdullaah bin Shihaab Zuhriis gara Makkaa utuu deemuu bofti tuqaa adii qabdu tokko ciniintee ajjeefte.

Warri lubbuu Nabiyyii keenya kabajamaa irratti yaada hamaa qaban hundi waggaa tokko keessatti adabbii isaanii argatanii du’an.

“Yaa Sahaabota koo! Amma jihaada xiqqaa irraa deebine, jihaada guddaa jalqabuuf jirra” Hadiisa shariifa

Michuun isaa summii bofaa yoo dhuge, bishaan jireenyaa itti ta’a;
Diinni isaa bishaan yoo dhuge, dhugumaan summii bofaa itti ta’a – bishaan.
Copha isaa hunda keessatti galaana rahmataa kuma tokko dambalisiise,
Yeroo inni udhuuf harka diriirsee maddii isaa akka wardii bareedaa tuqe – bishaan.
Biyyee miilla isaa ga’uuf jedha; umurii dheeraadhaaf itti fufiinsaan
Mataa isaa dhagaa irraa dhagaatti rukutaa jallatee naanna’a – bishaan.
Xiqqoo xiqqoon biyyee balbala isaa irratti nuura facaasuu barbaada;
Caccabee illee balbala sana irraa hin deebi’u – bishaan.
Warri dogoggora hojjetan faaruu isaa irra deddeebi’uu qoricha akka ta’e beeku,
Akkuma machii ofirraa ittisuuf
Namni dhugaatii machiisaa dhugu bishaan dhugu.
Yaa Habiiballaah, yaa Khayral-bashar, ani isin hawwa,
Akkuma hidhiin dheebote gubatee bishaan hawwu.
Isin galaana arjummaa sana, kan halkan Mi’raajaa
Dhaamocha tola keessanii urjiiwwan dhaabbatoo fi naanna’otti geesse – bishaan.