MU’JIZAAWWAN NABIYYII KEENYA KABAJAMAA

Ragaawwan Nabiyyiin keenya jaalatamaan Muhammad alayhis-salaam nabiyyii Allaahu ta’aalaa ta’uu isaa ibsan hamma lakkaa’amuu hin dandeenyetti baay’ee dha. Allaahu ta’aalaan: “Utuu ati hin jiraanne, Ani aalama hin uumu ture!” jedhe.1 Akkuma uumamni hundi jiraachuu fi tokkummaa Allaahu ta’aalaa agarsiisu, Muhammad alayhis-salaam nabiyyii ta’uu isaa fi ol’aantummaa isaas ni agarsiisu. Karaamaawwan awliyaa ummata isaa irratti mul’atan hundi mu’jizaawwan isaa ti. Sababni isaas karaamaawwan warra isa hordofanii fi faana isaa irra deeman irratti mul’atu. Kana caalaa, nabiyyoonni hundi ummata isaa keessaa ta’uu waan hawwaniif, sirriitti immoo hundi isaanii nuura isaa irraa waan uumamaniif, mu’jizaawwan isaaniis mu’jizaawwan Muhammad alayhis-salaam keessatti lakkaa’amu. Mu’jizaawwan Nabiyyii keenya jaalatamaa Muhammad alayhis-salaam yeroo irraa ka’uudhaan gosa sadiitti qoodamu:

Isa jalqabaa, kanneen yeroo lubbuun isaa eebbifamtuun uumamte irraa jalqabee hanga yeroo bi’sataa, yeroo nabiyyummaan isaa beeksifametti, ta’anii dha. Isa lammaffaa, kanneen yeroo bi’sataa irraa hanga boqonnaa isaatti ta’anii dha.

Isa sadaffaa, wantoota erga inni boqotee hanga Guyyaa Qiyaamaatti ta’anii fi ta’an dha. Kanneen gosa jalqabaa irhaasa jedhamu. Gosti hundi ammas bakka lamatti qoodama: mu’jizaawwan ijaan argaman, fi kanneen ijaan hin argamne garuu sammuudhaan hubataman. Mu’jizaawwan hundi hamma daangessuu fi lakkaa’uun hin danda’amnetti baay’ee dha. Mu’jizaawwan gosa lammaffaa gara kuma sadii akka ta’an beeksifameera. Isaan keessaa muraasni beekamoon armaan gaditti dhihaatu. 1. Mu’jizaawwan Muhammad alayhis-salaam keessaa inni hunda caalaa guddaan Qur’aana Kabajamaa dha. Walaloo-barreessitoonnii fi ogeeyyiin og-barruu hanga har’aatti dhufan hundi, qindoomina jechootaa fi hiika Qur’aana Kabajamaa duratti dadhabanii dinqisiifatanii hafaniiru. Aayata kabajamaa tokko illee kan fakkaatu dubbachuu hin dandeenye. Dinqiin dubbii isaa (i’jaazni) fi bareedinni ibsa isaa dubbii namaa hin fakkaatu: jechi isaa tokko yoo keessaa baafame yookaan jechi tokko itti dabalame, bareedinni jechaa fi hiika isaa ni balleeffama. Warri jecha isaa tokko bakka buusuuf jecha biraa barbaadan hin arganne. Qindoominni isaa walaloo walaloo-barreessitoota Arabaa hin fakkaatu. Wantoota dhokataa baay’ee kanneen darban keessatti ta’anii fi gara fuulduraatti ta’an ni hima. Warri dhaga’anii fi warri dubbisan dhandhama isaa quufuu hin danda’an; yoo dadhaban illee hin jibban. Dubbisuu fi dhaga’uun isaa dhiphina akka balleessu muuxannoo lakkoofsa hin qabneen mirkanaa’eera. Warri yeroo isa dhaga’an onneen isaanii rifaatuu fi sodaan qabamee, sababa kanaan du’an illee mul’ataniiru. Diinonni Islaamummaa jajjaboon baay’een Qur’aana Kabajamaa dhaggeeffachuudhaan onneen isaanii laafee iimaana fudhataniiru. Diinota Islaamummaa keessaa, akkasumas zindiiqota maqaa Muslimaa baatanii mu’axxilaa, malaahidaa fi qaraamixaa jedhaman keessaa, kanneen Qur’aana Kabajamaa jijjiiruu, badii itti galchuu fi kan isa fakkaatu dubbachuuf yaalan yoo jiraatan illee, isaan keessaa tokkollee hawwii isaa hin galmoofne. Tawraataa fi Injiilli garuu yeroo hunda namootaan jijjiiramaniiru, ammas jijjiiramaa jiru. Wantoonni bareedoon beekumsaa fi muuxannoo kamiinuu hin argamne, amalli gaariin, gaarummaawwan nama namoota biroo irra ol kaasan, toltuuwwan gara gammachuu addunyaa fi Aakhiraatti nama geessan, beekumsi waa’ee jalqabaa fi dhuma uumamaa, akkasumas wantoonni namootaaf fayyadanii fi isaan miidhan hundi Qur’aana Kabajamaa keessatti ifatti yookaan dhokataan beeksifamaniiru. Kanneen dhokatan warri isaaf ga’an hubachuu danda’u. Beekumsii fi icciitiiwwan kitaabota samii hunda keessa, jechuunis Tawraata, Zabuuraa fi Injiila keessa jiran hundi Qur’aana Kabajamaa keessatti beeksifamaniiru. Beekumsa Qur’aana Kabajamaa keessa jiru hunda Allaahu ta’aalaa qofatu beeka. Isa caalu Nabiyyii Isaa jaalatamaaf (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) beeksiseera. Aliyyii fi Husayn (radiyallaahu ta’aalaa anhumaa) beekumsa kana keessaa baay’ee akka beekan himaniiru. Qur’aana Kabajamaa dubbisuun qananii baay’ee guddaa dha. Allaahu ta’aalaan qananii kana ummata Habiiba Isaatiif kenneera. Maleykonni qananii kana irraa dhorkamaniiru; kanaafuu iddoo Qur’aanni Kabajamaan itti dubbifamutti walitti qabamanii dhaggeeffatu. Tafsiironni hundi beekumsa Qur’aana Kabajamaa keessa jiru keessaa baay’ee xiqqoo qofa beeksisu. Guyyaa Qiyaamaa, yeroo Muhammad alayhis-salaam minbara irra ba’ee Qur’aana Kabajamaa dubbisu, warri dhaggeeffatan beekumsa isaa hunda ni hubatu. 2. Mu’jizaawwan Muhammad alayhis-salaam kanneen beekamoo fi hunda caalaa gurguddoo ta’an keessaa tokko, ji’a lamatti qooduu isaa ti. Mu’jizaan kun nabiyyii biraa kamiifuu hin kennamne. Muhammad alayhis-salaam yeroo umuriin isaa waggaa shantamii lama ture, Makkaatti hangafoonni kaafiroota Qurayshii gara isaa dhufanii: “Yoo nabiyyii taate, ji’a lamatti qoodi,” jedhan. Muhammad alayhis-salaam namni hundi, keessattuu warri isa beekanii fi firoonni isaa, akka amanan baay’ee hawwa ture. Harka isaa ol kaasee du’aa godhe. Allaahu ta’aalaan du’aa isaa fudhatee ji’a lamatti qoode. Walakkaan isaa tulluu tokko irratti, walakkaan inni kaan immoo tulluu biraa irratti mul’ate. Kaafiroonni Muhammad nu falfale jedhan; hin amanne.

“Muhammad alayhis-salaam irraa mu’jizaawwan kumni tokko mul’ataniiru; michuu fi diinni, namni hundi kana dubbateera. Mu’jizaawwan kana hunda keessaa inni hunda caalaa gatii qabeessi naamusa qabaachuu isaa fi amala isaa gaggaarii ture” Rıyâd-un-nâsıhîn

Walaloo:
Sareen ji’a yommuu argu ni duta;
Ji’i kana keessatti balleessaa maalii qaba?
Sareen yeroo hundumaa ni duta;
Gowwaan kana irraa maal hubata?
Walaloo sarara lamaa:
Afaan dhandhama dhabuun dhukkuba agarsiisa:
Dhugaatiin hunda caalaa mi’aawaan dhukkubsataaf ni hadhaa’a.

3. Duulawwan isaa tokko tokko keessatti, yeroo bishaan dhaban, Muhammad alayhis-salaam harka isaa eebbifamaa bishaan qodaa tokko keessa jirutti galche; bishaan quba isaa gidduudhaan burqee qodichi utuu hin dhaabbatin guutee dhangala’a ture. Yeroo tokko namoonni saddeettama, yeroo tokko dhibba sadii, yeroo tokko kumaa fi dhibba shan, Duula Tabuuk keessatti immoo namoonni kuma torbaatamaa hundi, horii isaanii wajjin, bishaan kana irraa dhuganii itti fayyadaman. Yeroo inni harka isaa eebbifamaa bishaan keessaa baasu, burqaan isaa ni dhaabbate. 4. Guyyaa tokko mana adeera isaa Abbaas deemee, isaa fi ijoollee isaa cinaa isaa taa’ise. Ihraama isaatiin isaan haguugee: “Yaa Rabbii koo! Akkuma ani adeera koo kana fi Ahlul-Bayt koo haguuge, Atis ibidda Jahannamii irraa isaan eegi!” jedhe. Dallaawwan irraa al sadii sagaleen “Aamiin” jedhu dhaga’ame.2 5. Guyyaa tokko, warra mu’jizaa isa irraa barbaadaniif deebii kennuuf, muka fagoo jiru tokko waame. Mukichi hiddoota isaa harkisaa dhufee, salaamta kennee: “Ash-hadu an laa ilaaha illallaah wa ash-hadu anna Muhammadan abduhuu wa rasuuluh,” jedhe. Achiis deemee iddoo isaatti dhaabbate. 6. Injifannoo Khaybar keessatti, yeroo foon hoolaa waaddii summii itti naqame isa duratti kaa’an, sagaleen: “Yaa Ergamaa Rabbii! Na hin nyaatinaa, ani summii qaba,” jedhu dhaga’ame.

7. Guyyaa tokko nama harka isaa keessa taabotni jiru tokkoon: “Taabotni kun yoo natti dubbate, ni amantaa?” jedhe. Namichi: “Ani waggaa shantama isa gabbaraa jira. Wanta tokkollee natti hin dubbanne. Akkamitti sitti dubbata?” jedhe. Muhammad alayhis-salaam yeroo: “Yaa taabota! Ani eenyu?” jedhu, sagaleen: “Isin nabiyyii Rabbii ti,” jedhu dhaga’ame. Abbaan taabotaa sanaa battalumatti iimaana fudhate.

8. Madiinaatti, Masjidun-Nabawii keessa jirmi timiraa lafa keessa dhaabbatu tokko ture. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) yeroo khuxbaa godhu utubaa kanatti hirkata ture. Utubaan kun Hannaanaa jedhama ture. Yeroo minbarri hojjetame, inni gara Hannaanaa hin deemne. Jamaa’aan hundi sagalee boo’ichaa ishee irraa dhaga’e. Minbara irraa bu’ee Hannaanaa hammate. Sagaleen ishee ni cite. “Utuu ishee hin hammatin, hanga Guyyaa Qiyaamaatti adda ba’uu kootiif ni boossi turte,” jedhe.

Mu’jizaawwan akkanaa baay’ee mul’ataniiru, ni odeeffamaniiruus. 9. Dhagaawwan xixiqqoo inni harka isaatti fudhatee fi kutaawwan nyaataa inni qabate akka sagalee kanniisaa Allaahu ta’aalaa tasbiiha godhan yeroo baay’ee mul’ateera.

10. Kaafirri tokko dhufee, akka inni nabiyyii ta’e akkamitti akka beeku gaafate. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam): “Guduunfaa timiraa muka timiraa sana irra jiru yoon waame inni dhufe, ni amantaa?” jedhe. Kaafirichi eeyyee, akka amanu jedhe. Ergamaan Rabbii guduunfaa timiraa sana waame; innis utaalaa dhufe. Ergamaan Rabbii: “Iddoo keetti deebi’i!” jedhe. Guduunfaan sun iddoo isaa muka irra jirutti ol ba’ee rarra’e. Kaafirichi kana argee ni amane. 11. Makkaatti yeeyyiin muraasni bushaayee tokko keessaa hoolota butanii fudhatan. Tiksichi yeroo itti duulee hoolota harka yeeyyii keessaa fudhate, yeeyyii keessaa tokko, rizqii Allaahu ta’aalaan isaaniif erge harka isaanii keessaa yommuu fudhatu Allaahu ta’aalaa sodaachuu dhiisuu isaa gaafate. Tiksichi yeroo: “Baay’een dinqisiifadhe! Yeeyyiin ni dubbataa?” jedhu, yeeyyichi: “Waan kana caalaa nama dinqisiisu sitti himuu? Madiinaatti Muhammad (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam), inni nabiyyii Allaahu ta’aalaa ta’e, mu’jizaawwan agarsiisaa jira,” jedhe. Tiksichi dhufee kana Ergamaa Rabbiitti (sallallaahu alayhi wa sallam) himee Muslima ta’e.

12. Sayyida keenya, Nabiyyii Muhammad (sallallaahu alayhi wa sallam), yeroo dirree marga qabu tokko keessa deemaa ture, al sadii sagalee “Yaa Ergamaa Rabbii!” jedhu dhaga’e. Gara sanatti ilaalee gadamsa hidhamtee jirtu tokko arge. Cinaa ishee namni tokko rafaa ture. Yeroo gadamsittii fedhii ishee gaafatu, isheen: “Adamsaan kun na qabe. Tulluu fuuldura jiru irra ilmoo lamatu naaf jira. Na gadi lakkisaa! Deemee isaan quubsee nan deebi’a,” jette. Rasuula alayhis-salaam: “Jecha keetti dhaabattee ni deebitaa?” jedhe. Gadamsittiin: “Rabbiif waadaa nan gala; yoo hin deebine, adabbiin Rabbii na irra haa bu’u,” jette. Ergamaan Rabbii gadamsittii gadi lakkise. Yeroo muraasa booda ni deebite. Namichi dammaqee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Ajaja naaf qabdanii?” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaanis: “Gadamsa kana bilisa baasi!” jedhe. Namichi funyoo gadamsittii hiikee gadi lakkise. Gadamsittiin: “Ash-hadu an laa ilaaha illallaah wa annaka Rasuulullaah,” jettee deemte.

13. Guyyaa tokko nama baadiyyaa tokko gara iimaanaatti waame. Innis yoo intala ollaa isaa Muslima ta’e tokkoo kan duute deebisee jiraachise akka amanu jedhe. Gara qabrii isheetti deeman. Inni maqaa ishee dubbachuudhaan intalattii waame. Jalqaba qabrii keessaa sagaleen dhaga’ame, achiis intalattiin gadi baate. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Gara addunyaatti deebi’uu barbaaddaa?” jedhe. Intalattiin: “Yaa Ergamaa Rabbii! Gara addunyaatti deebi’uu hin barbaadu. As mana abbaa koo caalaa aara galfii qaba. Aakhiraan Muslimaa addunyaa isaa caalaa gaarii dha,” jette. Namichi baadiyyaa kana yommuu argu battalumatti iimaana fudhate. 14. Jaabir bin Abdullaah (radiyallaahu ta’aalaa anhu) hoolaa tokko bilcheesse. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) Sahaabota isaa wajjin nyaatan. “Lafeewwan isaa hin cabsinaa!” jedhe. Achiis lafeewwan walitti qabee, harka isaa eebbifamaa isaan irra kaa’ee du’aa godhe. Allaahu ta’aalaan hoolicha deebisee jiraachise. 15. Ergamaa Rabbiitti mucaa tokko, utuu guddatee jiruu gonkumaa hin dubbanne, fidan. “Ani eenyu?” jedhee gaafate. Mucichi akka inni Ergamaa Rabbii ta’e deebii kenne. Achii booda hanga du’utti ni dubbata ture.

“Yaa Rabbii koo! Akkuma ani adeera koo kana (Abbaas) fi Ahlul-Bayt koo haguuge, Atis ibidda Jahannamii irraa isaan eegi!” Hadiisa shariifa

16. Namni tokko hanqaaquu bofaa irra ejjetee ijji isaa lamaanuu jaame. Ergamaa Rabbiitti (sallallaahu alayhi wa sallam) isa fidan. Yeroo inni hancufa isaa eebbifamaa irraa ija isaa irratti dibu, namichi arguu jalqabe. Hamma umuriin isaa waggaa saddeettama ga’etti illee lilmoo keessa funyoo dabarsa ture.

17. Muhammad bin Haaxib akkana jedha: Ani xiqqaa ture. Bishaan danfaan na irratti dhangala’ee qaamni koo gubate. Abbaan koo gara Ergamaa Rabbiitti (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) na geesse. Inni harka isaa eebbifamaadhaan hancufa isaa iddoowwan gubatan irratti dibee du’aa godhe. Gubaawwan sun battalumatti fayyan.

18. Dubartiin tokko ilma ishee kan mataan isaa rifeensa hin qabne tokko fidde. Ergamaan Rabbii harka isaa eebbifamaadhaan mataa isaa haxaa’e. Mucichi ni fayye; rifeensi isaas guddachuu jalqabe.

19. Kitaabota “Sunan” Tirmizii fi Nasaa’ii keessatti akkana jedhama: Namni ijji isaa lamaanuu jaame tokko dhufee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Akka ijji koo banamuuf du’aa godhaa,” jedhe. Sayyidni keenya gara laafina isaatiin, akka inni udhuu hir’ina hin qabne godhatu, achiis du’aa kana akka dubbisu itti hime: “Yaa Rabbii koo! Sitti nan kadhadha. Nabiyyii Kee jaalatamaa Muhammad alayhis-salaam gidduu galchee Si irraa nan kadhadha. Yaa Muhammad, nabiyyii koo isa ani baay’ee jaalladhu! Isin wasiilaa godhadhee Rabbii koo nan kadhadha. Isiniif jedhee akka fudhatu nan barbaada. Yaa Rabbii koo! Nabiyyii ol’aanaa kana kan shafaa’aa naaf godhu godhi! Kabaja isaatiif jedhii du’aa koo fudhadhu!” Namichi udhuu godhatee du’aa yommuu godhu, ijji isaa banamte. Muslimoonni du’aa kana yeroo hunda dubbisaniiru, hawwii isaaniis argataniiru. 20. Ergamaan Rabbii Abuu Xaalib wajjin gammoojjii tokko keessa deemaa ture. Abuu Xaalib baay’ee akka dheebote hime. Ergamaan Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) yaabbii isaa irraa lafatti bu’ee: “Dheebottanii?” jedhe; koomee miila isaa eebbifamaatiin lafa rukute. Bishaan burqe. “Yaa adeeraa, bishaan kana irraa dhugaa!” jedhe. 21. Imala Hudaybiyyaa keessatti eela bishaan xiqqoo qabu tokko bira qubatan. Loltoonni dheebuu irraa komatan. Inni baaldii bishaanii tokko gaafate; isa irraa udhuu godhatee itti tufee, eela keessatti akka naqamu godhe. Xiyya tokko fudhatee eela keessatti darbate. Hanga afaan eelaatti bishaaniin akka guute argan.

22. Duula tokko keessatti loltoonni dheebuu irraa komatan. Rasuula alayhis-salaam loltoota lama bishaan barbaaduuf erge. Isaan dubartii gaala irra jirtu, dibbee bishaanii lama bishaaniin guutuu qabdu tokko arganii fidan. Rasuula alayhis-salaam dubartittii irraa bishaan muraasa gaafate; qodaa tokko keessatti akka naqamu godhe. Loltoonni hundi dhufanii walduraa duubaan qodaa fi dibbee isaanii guuttatan. Dubartittiif timira muraasa kennanii dibbee ishees bishaaniin guutan.

Ergamaan Rabbii isheedhaan: “Bishaan kee irraa homaa hin hir’ifne. Bishaan Allaahu ta’aalaatu nuuf kenne,” jedhe.

23. Madiinaatti, yeroo inni minbara irratti khuxbaa godhaa ture, namni tokko Ergamaa Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) waamee, sababa hongee irraa kan ka’e ijoolleen isaanii, horiin isaanii fi lafti qonnaa isaanii badaa akka jiran himee, akka isaan gargaaru kadhate. Inni harka isaa ol kaasee du’aa godhe. Samii irra duumessi tokkollee hin turre; garuu utuu inni harka isaa eebbifamaa fuula isaatti hin dibin duumessi walitti qabame. Battalumatti roobni jalqabe; guyyoota muraasaaf itti fufe. Ammas yeroo inni minbara irratti khuxbaa godhaa ture, namichi sun, yaa Ergamaa Rabbii, roobaan baduuf jirra yommuu jedhu, Rasuula alayhis-salaam ni seeqee: “Yaa Rabbii koo! Rahmata Kee gabroota Kee biroofis kenni!” jedhe. Duumessi faca’ee aduun mul’ate. 24. Jaabir bin Abdullaah (radiyallaahu ta’aalaa anhu) akkana jedha: Ani liqaa baay’ee qaba ture. Ergamaa Rabbiitti (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) nan hime. Inni oddoo koo dhufee tuullaa timiraa naannoo al sadii marse. “Warra liqaa sirraa qaban waami, haa dhufan!” jedhe. Tokkoon tokkoon isaaniitiif mirgi isaanii ni kenname. Tuullaa sana irraa homaa hin hir’anne. 25. Dubartiin tokko damma kennaa godhattee isaaf ergite. Inni damma sana fudhatee qodaa duwwaa deebise. Humna Allaahu ta’aalaatiin qodichi damma guutee deebi’e. Dubartittiin dhuftee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Badiin koo maali? Kennaa koo maaliif hin fudhanne?” jette. Inni: “Kennaa kee fudhanneerra. Dammi ati argite barakaa Allaahu ta’aalaan kennaa keetiif kenne dha,” jedhe. Dubartittiin gammaddee damma sana mana isheetti geessite. Maatii ishee wajjin ji’oota hedduuf irraa nyaatan; gonkumaa hin hir’anne. Guyyaa tokko dogoggoraan damma sana qodaa biraa keessa naqan. Achi keessaa nyaatanii fixan. Kana Ergamaa Rabbiitti himan. Innis: “Utuu qodaa ani erge keessa hafee, hamma addunyaan jirutti irraa ni nyaatu turan, gonkumaa hin hir’atu ture,” jedhe.

26. Abuu Hurayraan akkana jedha: Ergamaa Rabbiitti timira muraasa fide. Akka isaan barakaa argataniif du’aa akka godhu itti hime. Inni akka isaan barakaa qabaataniif du’aa godhee: “Kana fudhadhuu qodaa kee keessa kaa’i. Yeroo isa irraa fudhachuu barbaaddu harka keetiin keessaa fudhadhu; garagalchitee lafa irraa hin fudhatin!” jedhe. Korojoo koo kan timirri keessa ture halkanii guyyaa of irraa hin fageessine; hanga bara Usmaan (radiyallaahu anhu) ga’utti yeroo hunda isa irraa nyaadhe. Warra na bira jiranis ittan nyaachise; harka guutuun sadaqaas nan kenne. Guyyaa Usmaan (radiyallaahu anhu) shahiida ta’etti korojoon koo bade. 27. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam), akkuma Sulaymaan alayhis-salaam, afaan bineensota hundaa ni hubata ture. Bineensonni gara isaa dhufanii abbaa isaanii yookaan namoota biroo irraa komatan yeroo baay’ee mul’ataniiru. Ergamaan Rabbii kana Sahaabotatti ni hima ture. Lola Hunayn keessatti, gaangee adii inni yaabbate, kan “Duldul” jedhamtuun: “Lafatti jilbeenfadhu!” jedhe. Yeroo Duldul battalumatti jilbeenfattu, lafa irraa harka guutuu cirracha fudhatee kaafiroota irratti facaase.

28. Guyyaa tokko haadha manaa isaa Hafsaatiin (radiyallaahu anhaa): “Abuu Bakrii fi abbaan kee bulchiinsa ummata kootii harkatti galfatu,” jedhe. Jecha kanaan Abuu Bakrii fi Umar, abbaan Hafsaa (radiyallaahu anhumaa), akka khaliifota ta’an oduu gammachiisaa hime.

“Yaa Hafsaa! Abuu Bakrii fi abbaan kee bulchiinsa ummata kootii harkatti galfatu” Hadiisa shariifa

29. Abuu Hurayraa (radiyallaahu ta’aalaa anhu) Madiinaatti timira zakaa ta’ee dhufe eeguuf ramadee ture. Abuu Hurayraan nama timira hatu tokko qabatee, gara Ergamaa Rabbiitti akka isa geessu itti hime. Hattichi hiyyeessa ta’uu isaa fi maatii baay’ee qabaachuu isaa himee yommuu kadhatu, Abuu Hurayraan isa gadi lakkise. Guyyaa itti aanu Ergamaan Rabbii Abuu Hurayraa waamee: “Namichi ati edaa gadi lakkifte maal godhee ture?” jedhe. Abuu Hurayraan yommuu itti himu: “Si gowwoomse. Ammas ni dhufa,” jedhe. Halkan itti aanu ammas dhufee qabame. Ammas kadhatee, Rabbiif jedhii akka isa gadi lakkisu gaafatee ni bilisoome. Halkan sadaffaa yeroo ammas dhufee qabamu, kadhannaan isaa homaa hin fayyadne. Yoo isa gadi lakkise, wantoota muraasa kanneen baay’ee isa fayyadan akka isa barsiisu hime. Abuu Hurayraan ni fudhate. Halkan yeroo ciisu yoo Aayat al-Kursii dubbise, Allaahu ta’aalaan akka isa eegu, sheyxaannis akka itti hin dhihaanne himee deeme. Guyyaa itti aanu Ergamaan Rabbii ammas Abuu Hurayraa gaafatee deebii yommuu argatu: “Amma dhugaa dubbateera. Haa ta’u malee inni ofii isaa baay’ee sobaa dha. Halkan sadii kana eenyu wajjin akka dubbatte ni beektaa?” jedhe. Abuu Hurayraan akka hin beekne yommuu jedhu: “Namichi sun sheyxaana ture,” jedhe.

30. Loltoota mootii Ruum wajjin akka lolaniif gara iddoo Mu’taa jedhamutti loltoota yommuu erge, inni ofii isaa Madiinaatti minbara irra utuu jiruu, Allaahu ta’aalaan itti agarsiisuudhaan, ajajjoonni Sahaabotaa sadan (Zayd bin Haarisaa, Ja’far bin Abii Xaalib, Abdullaah bin Rawaahaa) walduraa duubaan shahiida ta’uu isaanii argee warra isa bira jiranitti hime. 31. Mu’aaz bin Jabal (radiyallaahu ta’aalaa anhu) bulchaa godhee gara Yamanitti yommuu erge, hanga Madiinaa alaatti isa geggeessee gorsa baay’ee kenneef. “Ati fi ani hanga Guyyaa Qiyaamaatti kana booda wal hin argannu,” jedhe. Mu’aaz utuu Yaman jiruu Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) Madiinaatti addunyaa kana irraa boqote.

32. Yeroo boqochuuf jedhu, intala isaa Faaximaatiin: “Firoota koo keessaa ati isa jalqabaa natti makamtu taata,” jedhe. Ji’a jaha booda Faaximaan (radiyallaahu anhaa) boqotte. Firoota isaa keessaa ishee dura namni tokkollee hin boqonne.

33. Qays bin Shammaasiin (radiyallaahu anhu): “Jireenya gaarii jiraattee shahiida taatee duuta,” jedhe. Yeroo Abuu Bakr (radiyallaahu ta’aalaa anhu) khaliifaa ture, inni lola Yamaamaatti Musaylimaa al-Kazzaab wajjin taasifame keessatti shahiida ta’e. Umar al-Faaruuq, Usmaan fi Aliyyi (radiyallaahu ta’aalaa anhum ajma’iin) shahiida akka ta’anis ni hime. 34. Biyyi Kisraa, mootii Faaris, fi biyyi Qaysar, mootii Ruum, harka Muslimootaa akka seenu, qabeenyi isaaniis karaa Rabbii irratti akka raabsamu oduu gammachiisaa hime. 35. Ummata isaa keessaa namoonni baay’een galaana irra gara duulaatti akka deeman, Sahaabota keessaa dubartiin Ummu Haraam jedhamtus duula sana irratti akka argamtu hime. Yeroo Usmaan khaliifaa ture, Muslimoonni doonii yaabbatanii gara odola Qubrus deemanii achitti lolan. Dubartiin kunis isaan wajjin turte. Achitti shahiida taate.3

36. Guyyaa tokko Rasuula alayhis-salaam iddoo ol ka’aa tokko irra taa’aa ture. Gara warra isa bira jiranii garagalee: “Waan ani argu isinis ni argitaa? Nan kakadha, fitnaawwan gidduu manneen keessanii, daandiiwwan keessatti uumaman nan arga,” jedhe. Guyyoota Usmaan (radiyallaahu anhu) shahiida godhametti, booda immoo bara Yaziid, Madiinaatti fitnaawwan gurguddoon uumaman. Daandiiwwan keessatti dhiigni namoota baay’ee dhangala’e.

37. Guyyaa tokko haadhota manaa isaa keessaa tokko khaliifaa irratti akka fincilttu hime. Aa’ishaan (radiyallaahu ta’aalaa anhaa) yeroo jecha kanatti koflitu: “Yaa Humayraa4! Jecha koo kana hin irraanfatin! Dubartiin sun ati hin ta’in!” jedhe. Achiis gara Aliyyi (radiyallaahu anhu) garagalee: “Dhimmi ishee yoo harka kee seene, laafinaan ishee qabi!” jedhe. Waggaa soddoma booda Aa’ishaan (radiyallaahu anhaa) Aliyyi (radiyallaahu anhu) wajjin lolte, harka isaattis booji’amte. Aliyyiin (radiyallaahu anhu) kabajaa fi ulfinaan Basraa irraa gara Madiinaatti ishee erge.

38. Mu’aawiyaatiin: “Guyyaa tokko ummata koo irratti yoo bulchaa taate, warra gaarii hojjetan badhaasi! Warra hamaa hojjetanis dhiifama godhi!” jedhe. Mu’aawiyaan bara Umar fi Usmaan keessa waggaa digdamaaf Shaam keessatti bulchaa ture, achiis waggaa digdama khaliifaa ture. 39. Guyyaa tokko: “Mu’aawiyaan gonkumaa hin mo’atamu,” jedhe. Aliyyiin (radiyallaahu ta’aalaa anhu) Lola Siffiin keessatti hadiisa kana yommuu dhaga’u, utuu dursee dhaga’ee jiraate Mu’aawiyaa (radiyallaahu ta’aalaa anhu) wajjin akka hin lolle jedhe. 40. Ammaar bin Yaasiriin (radiyallaahu ta’aalaa anhu): “Namoonni fincilaa fi ajaja didan si ajjeesu,” jedhe. Inni Aliyyi (radiyallaahu anhu) wajjin ta’ee Mu’aawiyaa (radiyallaahu anhu) irratti utuu loluu shahiida ta’e. 41. Waa’ee Hasan, ilma intala isaa Faaximaa (radiyallaahu ta’aalaa anhumaa), akkana jedhe: “Ilmi koo kun baay’ee khayrii qabeessa dha. Allaahu ta’aalaan raayyaawwan Muslimootaa gurguddoo lama gidduutti nagaa buusuuf isa sababa godha.” Yeroo Hasan raayyaa guddaadhaan Mu’aawiyaa (radiyallaahu anhu) loluuf jedhu, fitnaa ittisuuf, dhiigni Muslimootaa akka hin dhangalaaneef, khilaafaa mirga isaa ta’e Mu’aawiyaatti (radiyallaahu anhu) dabarsee kenne. 42. Abdullaah bin Zubayr (radiyallaahu ta’aalaa anhumaa) dhiiga Ergamaa Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam), kan yeroo inni dhiiga baafatu (hijaamaa godhatu) ba’e, dhuge. Kana yommuu argu: “Namoota irraa wanti si mudatu maal akka ta’e ni beektaa? Si irraas namootatti wanti baay’een ni ga’a. Ibiddi Jahannamii si hin gubu,” jedhe. Abdullaah bin Zubayr yeroo Makkaatti khilaafaa isaa labsu, Abdulmalik bin Marwaan Shaam irraa Hajjaajiin raayyaa guddaa wajjin gara Makkaatti erge. Abdullaah qabanii ajjeesan. 43. Haadha Abdullaah bin Abbaas ilaalee: “Ilmi siif dhalata. Yeroo dhalatu natti fidi!” jedhe. Yeroo mucaa sana fidan, gurra isaa keessatti azaanaa fi iqaamaa dubbisee, bishaan afaan isaa eebbifamaa irraa afaan isaatti dibe. Maqaa isaa Abdullaah moggaasee hammata haadha isaatti kennee: “Abbaa khaliifotaa fudhadhuu geessi!” jedhe. Abbaas, abbaan mucaa sanaa, kana dhaga’ee dhufee yommuu gaafatu: “Eeyyee, akkas jedheera. Mucaan kun abbaa khaliifotaa ti. Isaan keessa Saffaah, Mahdii fi nama Iisaa alayhis-salaam wajjin salaata salaatu tokkotu jiraata,” jedhe. Mootummaa Abbaasiyyootaa keessatti khaliifonni baay’een bulchan. Isaan hundi sanyii Abdullaah bin Abbaas irraa turan.

“Yaa Mu’aawiyaa! Guyyaa tokko ummata koo irratti yoo bulchaa taate, warra gaarii hojjetan badhaasi! Warra hamaa hojjetanis dhiifama godhi!” Hadiisa shariifa

44. Guyyaa tokko: “Ummata koo keessatti namoonni baay’een raafidii jedhaman ni uumamu. Isaan amantii Islaamaa irraa adda ba’u,” jedhe.

45. Sahaabota isaa keessaa namoota baay’eef du’aa khayrii godhe; hundi fudhatamee faayidaa isaa argataniiru. Aliyyiin (radiyallaahu ta’aalaa anhu) akkana jedha: Ergamaan Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) qaadii (abbaa murtii) godhee gara Yamanitti na erguu barbaade. Yaa Ergamaa Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam)! Ani qaadummaa hojjechuu hin beeku, jedheen. Inni harka isaa eebbifamaa qoma koo irra kaa’ee: “Yaa Rabbii koo! Onnee isaatti waan sirrii ta’e beeksisi. Yeroo hunda dhugaa akka dubbatu isaaf kenni!” jedhe. Kana booda warra himannaan gara koo dhufan keessaa isa mirga qabu battalumatti nan hubadha ture; haqaanis nan murteessa ture.

46. Namoonni kudhan, kanneen Ergamaan Rabbii akka Jannata seenan oduu gammachiisaa itti hime, Ashara al-Mubashsharaa jedhamu. Isaan keessaa Sa’ad bin Abii Waqqaasiif (radiyallaahu anhu) Lola Uhud keessatti: “Yaa Rabbii koo! Xiyyoota isaa iddoo itti ergamanitti ga’ii, du’aa isaas fudhadhu!” jedhe. Kana booda du’aan Sa’ad hundi ni fudhatame, xiyyi inni darbate hundis diina rukute.

47. Harka isaa eebbifamaa adda ilma adeera isaa, Abdullaah bin Abbaas, irra kaa’ee: “Yaa Rabbii koo! Isa amantii keessatti hayyuu beekumsi isaa gad fagoo godhi, abbaa hikmaas godhi! Beekumsa Qur’aana Kabajamaa isaaf kenni!” jedhe. Kana booda Abdullaah bin Abbaas beekumsa hunda keessatti, keessattuu beekumsa tafsiiraa, hadiisaa fi fiqhii keessatti, bara isaa keessatti kan fakkaataa hin qabne ta’e. Sahaabotii fi Taabi’iin waan hunda isa irraa baratu turan. Maqaawwan “Turjumaan al-Qur’aan”, “Bahr al-Ilm” fi “Ra’iis al-Mufassiriin” jedhaniin beekame; biyyoonni Islaamaa barattoota isaatiin guutaman.5

48. Tajaajiltoota isaa keessaa Anas bin Maalikiif du’aa kana godhe: “Yaa Rabbii koo! Qabeenya isaa fi ijoollee isaa baay’isi, umurii isaa dheereessi, badiiwwan isaas dhiifama godhi!” Yeroon darbaa yommuu deemu qabeenyi isaa baay’ate. Mukeen isaa fi iddoowwan wayinii isaa waggaa waggaan ija naqatan. Ijoollee baay’ee baay’ee qabaate. Waggaa dhibbaa fi kudhan jiraate. Dhuma umurii isaatti: “Yaa Rabbii koo! Du’aawwan Habiibni Kee naaf godhe keessaa sadii fudhattee naaf kennite! Inni afraffaan, badiiwwan koo dhiifamuun isaa, akkam ta’a laata?” yommuu jedhu, sagalee: “Isa afraffaas fudhadheera. Onnee kee tasgabbeessi!” jedhu dhaga’e.

“Yaa Rabbii koo! Isa (Abdullaah bin Abbaas) amantii keessatti hayyuu beekumsi isaa gad fagoo godhi, abbaa hikmaas godhi! Beekumsa Qur’aana Kabajamaa isaaf kenni!” Hadiisa shariifa

49. Maalik bin Rabii’aaf (radiyallaahu ta’aalaa anhu): “Ijoolleen kee barakaa haa qabaatan!” jedhee du’aa godheef. Inni ilmaan dhiiraa saddeettama qabaate.

50. Walaloo-barreessaan beekamaan Naabighaa jedhamu yeroo walaloowwan isaa muraasa dubbise, du’aa Araboota biratti beekamaa ta’een: “Allaahu ta’aalaan ilkaan kee hin harcaasin!” jedhe. Naabighaan waggaa dhibba ga’ee ture; ilkaan isaa adii fi qulqulluu ta’anii akka lu’ulu’a tarree galanii dhaabatu turan. 51. Waa’ee Urwaa bin Ja’d (radiyallaahu ta’aalaa anhu): “Yaa Rabbii koo! Daldala isaatiif barakaa kenni!” jedhe. Urwaan akkana jedha: Kana booda daldalli ani daldale hundi bu’aa qabeessa ta’e. Gonkumaa hin kasaaranne. 52. Guyyaa tokko intalli isaa ofii isaa, Faaximaan (radiyallaahu ta’aalaa anhaa), gara isaa dhufte. Beela irraa kan ka’e fuulli ishee bifa dhabee ture. Harka isaa qoma ishee irra kaa’ee: “Yaa Rabbii koo, Ati warra beela’an quubsitu! Faaximaa, intala Muhammad, beelaan hin dhiisin!” jedhe. Battalumatti fuulli Faaximaa dhiiga argatee bifti ishee deebi’e. Hanga duututti gonkumaa beelli itti hin dhaga’amne.

53. Ashara al-Mubashsharaa keessaa Abdurrahmaan bin Awfiif du’aa barakaa godhe. Qabeenyi isaa hamma afaan namaa irratti seenaa ta’uutti baay’ate.

54. “Du’aan nabiyyii hundaa ni fudhatama. Nabiyyiin hundi addunyaa keessatti ummata isaatiif du’aa godheera. Ani garuu Guyyaa Qiyaamaa akka ummata kootiif shafaa’aa gochuuf hayyamni naaf kennamuuf du’aa nan godha. Inshaa’allaah du’aan koo ni fudhatama. Warra mushrikoota hin taane hundaaf shafaa’aa nan godha,” jedhe.

55. Makkaa keessatti gandoota tokko tokko deemee akka amananiif baay’ee dadhabe. Isaan hin fudhanne. Akkuma beela bara Nabiyyii Yuusuf (alayhis-salaatu was-salaam) Masrii keessatti mul’ate, rakkoon akka isaan mudatuuf du’aa godhe. Bara sana achitti beelli hamma isaan reeffa nyaatanitti jabaate. 56. Utaybaan, ilmi adeera isaa Abuu Lahab, utuu soddaa Ergamaa Rabbii (alayhis-salaatu was-salaam) ta’ee jiruu, Ergamaa Rabbiitti hin amanne; Hogganaa sana (sallallaahu alayhi wa sallam) baay’ee gaddisiise. Intala isaa eebbifamtuu Giiftii Ummu Kulsuum hiike. Wantoota fokkataa dubbate. Ergamaan Rabbii kanaan baay’ee gaddee: “Yaa Rabbii koo! Saroota Kee keessaa tokko isa irratti bobbaasi!” jedhe. Utaybaan daldalaaf gara Shaam yommuu deemu, halkan tokko hiriyyoota isaa gidduu ciisee rafaa ture. Leenci tokko dhufee hiriyyoota isaa fuunfatee dhiise. Yeroo carraan Utaybaa ga’e, isa qabatee ciccire. 57. Namni tokko harka bitaatiin nyaachaa ture. “Harka mirgaatiin nyaadhu!” jedhe. Namichi harki isaa mirgaa akka hin sochoone jedhee sobe. “Harki kee mirgaa kana booda hin sochoo’in!” jedhe.6 Namichi hanga du’utti harka isaa mirgaa gara afaan isaatti geessuu hin dandeenye.

58. Mootii Faaris, Khusraw Parwiiz, akka amanuuf xalayaa ergeef. Khusraw gadaanaan xalayaa sana cicciree, ergamaa isa fide ajjeesee shahiida godhe. Rasuula alayhis-salaam kana yommuu dhaga’u baay’ee gaddee: “Yaa Rabbii koo! Akkuma inni xalayaa koo ciccire, mootummaa isaa cicciri!” jedhe. Utuu Ergamaan Rabbii jiraataa jiruu, ilmi isaa Shiirawayh Khusrawiin billaadhaan ciccire. Yeroo Umar (radiyallaahu ta’aalaa anhu) khaliifaa ture, Muslimoonni biyya Faaris guutummaatti injifatan; Khusraw irraa sanyiinis mootummaanis hin hafne.

59. Rasuula alayhis-salaam yeroo gabaa keessatti waan gaarii ajajee, waan hamaa irraa dhowwee gorsa kennu, gadaanaan Hakam bin Aas jedhamu, abbaan Marwaan, Ergamaa Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) duubaan dhufee ija isaa banaa cufaa, fuula isaa cuniinsaa, akkasiin isatti qoosa ture. Rasuula alayhis-salaam duubatti garagalee haala isaa fokkataa kana yommuu argu: “Akkuma ofii agarsiifteetti hafi!” jedhe. Hanga du’utti fuulli isaa fi ijji isaa sochoo’aa hafe. 60. Allaahu ta’aalaan Habiiba Isaa balaawwan irraa ni eega ture. Abuu Jahl diina Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) isa hunda caalaa guddaa ture. Yeroo dhagaa guddaa tokko mataa isaa eebbifamaa rukutuuf ol kaase, gatiittii Ergamaa Rabbii lamaan irra bofa tokko tokko argee dhagaan harka isaa keessaa bu’e; innis baqate.

61. Yeroo inni Ka’abaa Mu’azzamaa bira salaataa ture, ammas gadaanaan Abuu Jahl, amma yeroon isaa ga’eera jedhee, billaadhaan isatti duuluu yaalaa utuu jiruu, battalumatti duubatti deebi’ee baqate. Yeroo hiriyyoonni isaa maaliif akka sodaate isa gaafatan, Muhammad (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) fi isa gidduutti boolla ibiddaan guutame tokko akka arge, namoonni baay’een isa eegaa akka turan, utuu tarkaanfii tokko fudhatee isa qabanii ibiddatti akka darbatan hime. Muslimoonni kana dhaga’anii yeroo Ergamaa Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) gaafatan: “Maleykonni Allaahu ta’aalaa isa qabanii ciccirsu turan,” jedhe.

62. Bara afraffaa Hijraa booda, Banii Nadiir keessatti, yeroo Ergamaan Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) dallaa qal’aa Yahuudotaa jalatti Sahaabota isaa wajjin dubbachaa ture, Yahuudiin tokko ol irraa dhagaa daakuu guddaa tokko isatti gadi darbachuu barbaade. Yeroo harka isaa gara dhagaatti diriirsu, harki isaa lamaanuu laamshe’e. 63. Bara sagalffaa Hijraa booda, namoonni fagoo irraa garee gareedhaan dhufanii ni amanu turan. Kaafiroonni Aamir fi Arbad jedhaman lama warra dhufan keessatti makaman. Yeroo Aamir Ergamaa Rabbiitti (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) amanuuf akka dhufan himaa jiru, Arbad duuba isaatti darbee goraadee isaa manee isaa keessaa baasuu barbaade. Garuu harki isaa hin qabanne. Aamir fuuldura irraa, maal eegda jechuun mallattoo yommuu kennuuf, Rasuula alayhis-salaam: “Allaahu ta’aalaan miidhaa keessan lamaanii irraa na eegeera,” jedhe. Achii yommuu adda ba’an, Aamir Arbadiin maaliif jecha kee irratti hin dhaabbanne jedhe. Innis maal gochuu akka danda’u, goraadee baasuu al hedduu akka barbaade, garuu yeroo hunda Aamir gidduu isaanii lamaanii akka arge hime. Guyyoota muraasa booda, utuu samiin qulqulluu jiruu, tasa duumessi uwwise. Bakakkaan Arbad irratti bu’ee gaala isaa wajjin du’e.

64. Guyyaa tokko Rasuula alayhis-salaam udhuu godhatee, kophee gogaa isaa keessaa tokko uffatee, isa lammaffaatti harka isaa yeroo diriirsu, simbirroon tokko kophee sana butattee qilleensa irratti raasite. Keessaa bofti tokko bu’e. Achiis simbirroon sun kophee sana lafatti gadi dhiifte. Guyyaa sanaa kaasee, yeroo kophee uffatan dursanii raasuun sunnaa ta’e. 65. Rasuula alayhis-salaam duulawwanii fi gammoojjii keessatti, ofii isaa eeguuf Sahaabota isaa keessaa eegdota ramadee ture. Yeroo aayanni kabajamaan 67ffaan Suuraa al-Maa’idaa, kan hiikni isaa “Rabbiin miidhaa namootaa irraa si eega” ta’e, bu’e, kana ni dhiise. Diinota gidduu kophaa isaa ni naannaa’a, kophaa isaa ni rafa, homaa hin sodaatu ture.

“Yaa Nabiyyii ulfaataa! Rabbiin miidhaa namootaa irraa si eega” Maa’idaa: 67

66. Anas akkana odeessa: Ergamaan Rabbii huccuu harkaa kan ittiin fuula isaa eebbifamaa haxaa’u tokko qaba ture. Ittiin fuula isaa haxaa’a; yeroo xuraa’u ibiddatti gata ture. Xuraa’iin ni gubata, huccuun garuu hin gubatu, qulqulluu ta’ee ba’a ture. 67. Bishaan eela tokkoo baaldii keessaa dhugee, kan hafe eela keessatti deebisanii naqan. Achii booda eela sana keessaa yeroo hunda urgaan miskii ba’a ture. 68. Qaama Utbaa bin Farqad (radiyallaahu anhu) irratti dhukkubni gogaa urtikaariyaa jedhamu ba’e. Rasuula alayhis-salaam uffata isaa irraa baasee, harka isaa eebbifamaa ofii isaatti tufee, harka isaatiin qaama isaa dibe. Dhukkubsataan ni fayye. Qaamni isaa akka miskii urgaa’a ture; haalli kun yeroo dheeraaf itti fufe. 69. Rasuula alayhis-salaam yeroo salaatu, sheyxaanni salaata isaa diiguuf yommuu dhufu, harka isaa eebbifamaatiin isa qabe. Kana booda akka hin dhufne, salaatas akka hin diigne waadaa isa irraa fudhatee gadi lakkise.

70. Abdullaah bin Ubayy bin Saluul, hangafni munaafiqoota Madiinaa, yeroo du’uuf jedhu Ergamaa Rabbii waame. Qamiisa inni uffatee jiru akka isaaf kafana godhu itti kadhate. Waan barbaadame hunda kennuun aadaa isaa waan tureef, qamiisa isaa kenneef. Salaata janaazaa isaas ni salaate. Munaafiqoonni kumni tokko Madiinaa keessa turan arjummaa Ergamaa Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) kanaan dinqisiifatanii hundi isaanii iimaana fudhatan. 71. Kaafiroota Qurayshii keessaa Waliid bin Mughiiraa, Aas bin Waa’il, Haaris bin Qays, Aswad bin Yaghuus fi Aswad bin Muxxalib Ergamaa Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) dararuu fi rakkisuu keessatti namoota biroo caalaa daangaa darbaa turan. Jibriil alayhis-salaam dhufee aayata 95ffaa Suuraa al-Hijr, kan hiikni isaa “Warra sitti qoosan adabbii isaanii ni kennina…” ta’e fidee, miila Waliid, koomee isa lammaffaa, funyaan isa sadaffaa, mataa isa afraffaa fi ija isa shanaffaatti mallattoo agarsiise. Miila Waliid keessa xiyyi tokko seene. Baay’ee of tuulaa waan tureef, gad jedhee xiyya baasee darbachuun isatti rakkise. Sibiilli isaa ujummoo dhiigaa koomee isaa keessa seene; innis dhukkuba siyaatikaatiin qabame. Koomee Aas keessa qoraattiin seenee, koomeen isaa akka dibbee bishaanii bukoo’e. Funyaan Haaris irraa dhiigni utuu hin dhaabbatin ba’a ture. Aswad muka tokko jala gammachuun utuu taa’uu mataa isaa muka sanatti rukute; Aswad inni kaan immoo jaame; hundi isaanii ni dhuman.

72. Madiinaatti dubartii gosa Banii Najjaar irraa ta’e kan bareedina guddaa qabdu tokkotu ture. Jinniin tokko ishee jaallatee yeroo hunda gara ishee dhufa ture. Erga Rasuula alayhis-salaam Madiinaa dhufee booda, guyyaa tokko jinniin sun dallaa mana dubartittii fuuldura jiru irra utuu taa’uu, dubartittiin isa beekte. Maaliif akka gara ishee dhufuu dhiise isa gaafatte. Jinniin, nabiyyiin Allaahu ta’aalaa (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) ejjaa fi haraamota hunda akka dhorke hime.

73. Lola Bi’r Ma’uunaa jedhamu keessatti kaafiroonni waadaa isaan galan cabsanii, Sahaabota torbaatama keessaa tokko yookaan lama malee hunda shahiida godhan. Isaan keessaa Aamir bin Fuhayraa (radiyallaahu ta’aalaa anhu), kan duraan garbicha Abuu Bakr (radiyallaahu anhu) ture, kan inni bilisa baase, warra jalqaba amanan keessaa tokko, yeroo eeboodhaan waraanan, kaafiroota duratti maleykonni gara samiitti ol isa fudhatan. Yeroo kana Ergamaa Rabbiitti (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) himan: “Maleykonni Jannataa isa awwaalan; lubbuun isaas gara Jannataatti ol fudhatamte,” jedhe.

74. Sa’ad bin Mu’aaz (radiyallaahu ta’aalaa anhu) Lola Khandaq keessatti madaa’e. Yeroo muraasa booda ni boqote. Ergamaan Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) salaata janaazaa isaa irratti maleykonni kuma torbaatamni akka argaman hime. Yeroo qabriin isaa qotamu, urgaan miskii naannoo hundatti faca’e. 75. Sahaabaan Safiinaa jedhamu, kan Ummu Salamaa (radiyallaahu ta’aalaa anhaa), haadhota manaa Ergamaa Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) keessaa tokko, bilisa baafte, tajaajila Ergamaa Rabbii irraa gonkumaa adda hin ba’u ture. Duula Ruumota irratti taasifame keessatti loltoota irraa adda ba’ee kaafirootaan booji’ame. Yeroo baqatee dhufu leenci sodaachisaan tokko isa fuuldura ba’e. Inni: “Ani tajaajilaa Ergamaa Rabbii ti,” jedhee waan isa mudate leencatti hime. Leenci mataa isaa fi fuula isaa isatti sukkuumee cinaa isaa deeme. Akka diinni isa hin miineef cinaa isaa hin dhiifne. Yeroo loltoonni Islaamaa mul’atan, deebi’ee deeme. 76. Namni Jahjaah Ghifaarii jedhamu tokko khaliifaa Usmaan (radiyallaahu ta’aalaa anhu) irratti fincile. Ulee Ergamaan Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) yeroo hunda harka isaatti baatu jilba isaatiin cabse. Waggaa tokko booda jilba isaa irratti dhukkubni shiir-panjaa (antiraaksii) jedhamu ba’ee du’a isaatiif sababa ta’e.

77. Mu’aawiyaan (radiyallaahu ta’aalaa anhu) Shaam irraa hajjiif dhufee, minbara eebbifamaa Ergamaa Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) kan Madiinaa jiru barakaa argachuuf gara Shaamitti geessuu barbaade. Yeroo minbara sana iddoo isaa irraa sochoosan, aduun dukkanoofte. Naannoon hundi dukkanaa’ee urjiiwwan mul’atan. Inni hawwii isaa kana irraa of qusate. 78. Lola Uhud keessatti ijji Abuu Qataadaa tokko ba’ee boqoo isaa irratti bu’e. Ergamaa Rabbiitti isa fidan. Inni harka isaa eebbifamaatiin ija sana iddoo isaatti deebisee: “Yaa Rabbii koo! Ija isaa bareechi!” jedhe. Ijji kun isa kaan caalaa bareedaa ta’e; isa caalaas cimsee arga ture. Ilmaan ilmaan Abuu Qataadaa keessaa tokko gara khaliifaa Umar bin Abdul’aziiz dhufee ture. Khaliifichi: “Ati eenyu?” jedhe. Innis walaloo sarara lamaa tokko dubbisee, akka akaakayyuun isaa nama Ergamaan Rabbii harka isaa eebbifamaatiin ija isaa iddoo isaatti deebise ta’e beeksise. Khaliifichi walaloo kana yommuu dhaga’u, kabajaa fi kennaa baay’ee isaaf godhe. 79. Iyaas bin Salamaa akkana jedha: Injifannoo Khaybar keessatti Ergamaan Rabbii na ergee Aliyyi (radiyallaahu anhu) waamsise. Aliyyi ija dhukkubsachaa ture. Harka isaa qabadhee rakkinaan isa fide. Inni quba isaa eebbifamaa irratti tufee ija Aliyyii dibe. Alaabaa harka isaatti kennee balbala Khaybar irratti akka lolu isa erge. Aliyyiin (radiyallaahu anhu) balbala yeroo dheeraaf banamuu dadhabe iddoo isaa irraa buqqise; Sahaabonnis gara qal’aa seenan. 80. Guyyaa tokko Sayyida keenya Ergamaan Rabbii mana intala isaa Faaximaa bira darbee haala isaanii gaafate. Faaximaan: “Abbaa koo! Ijoollee koo wajjin guyyaa sadii kaasee homaa hin nyaanne, hin dhugne. Beela obsaan dandeenya. Kan koo dhimma miti. Garuu haalli Hasanii fi Husayn baay’ee na gaddisiisa,” jettee deebifte. Kana irratti Hogganaan Aalamaa: “Yaa Faaximaa! Yaa intala koo jaalatamtuu! Ati guyyaa sadii kaasee beela’aa jirta. Ani garuu guyyaa afur kaasee beela’aa jira,” jedhe. Ilmaan intala isaa eebbifamoo, Hasanii fi Husayn, beela’uu isaaniitiin baay’ee gadde… 81. Aliyyiin ijoollee isaa eebbifamoof waan tokko bitee isaan quubsuuf hojjetee argachuuf karaa ba’e. Yeroo Madiinaa irraa ba’u, eela tokko bira nama baadiyyaa gaala isaa obaasuuf yaalaa jiru tokko arge. Aliyyiin itti dhihaatee: “Yaa Arabaa! Gaala kee mindaan obaasuuf nama barbaaddaa?” jedhe. Namni baadiyyaa sun: “Eeyyee. Anis nama akkasii barbaadaan ture. Yoo feete kottuu gaala koo obaasi! Baaldii ati harkiftu hundaaf timira sadii siif kenna,” jedhe. Aliyyiin ni fudhatee bishaan harkisuu jalqabe. Baaldii sagal baasee utuu jiruu, funyoon baaldii tasa citee baaldiin eela keessatti hafe. Namni baadiyyaa kana yommuu argu, aariidhaan iddoo isaa irraa ka’ee, carraa hamaa ta’een, fuula Aliyyii harka isaatiin rukute. Achiis bishaan baaldii saddeetiif timira digdamii afur kenneef. Aliyyiin kanaan baay’ee gaddee harka isaa gara eelaatti diriirse. Baaldii keessa ture baasee afaan eelaa bira kaa’ee achii deeme. Namni baadiyyaa sun dinqisiifannaadhaan iddoo isaatti qorree hafe! Harki isaa akkamitti jala eela akkanaa gad fagoo ga’e?!.. Moo namni kun hordofaa amantii dhufuun ishee beeksifame ta’aa? Yaada kana keessatti dinqisiifannaan kan liqimfame namni baadiyyaa sun: “Nabiyyiin isaa nabiyyii dhugaa ti. Ani amaneera!” jedhe. Ija jabina yeroo xiqqoo dura agarsiisee fi yakka guddaa hojjete ni gaabbe. “Harki nama akkasii irratti ka’u muramuu, lafeen isaas cabuu qaba,” jedhee goraadee isaa harka tokkootti qabatee, irree harka isa kaanii irratti jabinaan buuse… Wanti inni barbaade ta’eera. Dhukkubbii baay’ee guddaa dhaga’e, garuu amma onneen isaa tasgabbaa’e. Harka isaa kan mure harka isaa isa kaaniin qabatee, kallattiin gara Masjidun-Nabawii dhufe. Sahaabota, Nabiyyiin isaanii eessa akka jiru gaafate. Gara intala isaa akka deeme itti himan. Mana Faaximaa gaafatee beekee achi deeme. Yeroo sana Nabiyyiin keenya kabajamaan ilmaan intala isaa, Hasanii fi Husayn, jilba isaa eebbifamaa irra taa’isee timira Aliyyiin fide isaan nyaachisaa ture. Namni baadiyyaa sun guddina dogoggora inni hojjete yommuu yaadu, gara maraatuu ga’a ture; ija isaa irraa imimmaan akka burqaa dhangalaasa ture. Haala kanaan mana Faaximaa dhufee balbala rukute. Keessaa Sayyidni Aalamootaa akka aduu nuura facaasaa gadi ba’e. Namni baadiyyaa sun akkuma Sayyida keenya argeen: “Ani amaneera, isin Rasuula Rabbii ti! Waan godhe nan gaabbe; dhiifama naaf godhaa, yaa Ergamaa Rabbii!” jedhee kadhate. Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Harka kee maaliif murte?” jedhee yommuu gaafatu, innis: “Harka fuula eebbifamaa nama isinitti amane rukute kana baachuu waanan qaana’eef!.. Lubbuun koo isiniif aarsaa haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii!” jedhe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan, galaanni rahmataa, harka citee harka nama baadiyyaa sanaa irraa fudhatee, “Bismillaahir-rahmaanir-rahiim” jedhee irree isaa kan dhiigni irraa yaa’aa jiruutti maxxanse. Harki sun, hayyama Allaahu ta’aalaatiin, mu’jizaa Nabiyyii keenya kabajamaa ta’ee, akkuma duraa ta’e. Allaahu ta’aalaan waan hunda irratti danda’aa dha; waan hundaaf humni Isaa ni ga’a.

“Yaa Rabbii koo! Kun adeera koo, obboleessa abbaa koo ti. Isaan kunis Ahlul-Bayt koo ti. Akkuma ani haguuggii koo kanaan isaan haguuge, Atis isaan haguugii ibidda Jahannamii irraa isaan eegi!” Hadiisa shariifa