SUNNOOTA ZAWAA’ID NABIYYII KEENYA KABAJAMAA TOKKO TOKKO

Barbaachisummaa Nabiyyiin keenya kabajamaan qulqullinaa, tartiibaa fi sirnaaf kenne

Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) qulqullinaa, tartiibaa fi sirnaaf iddoo guddaa kenna ture. Hojii isaa hunda mirgaan jalqabuu fi harka mirgaatiin hojjechuu jaallata ture.6 Erga fedhii isaa raawwatee booda of qulqulleessuu qofa harka bitaatiin godha ture.

Hamma danda’ametti hojii isaa hunda lakkoofsa qeenxeedhaan godha ture. Inni: “Namni rifeensa qabu sirriitti haa kunuunsu!” jedha ture.

Nabiyyiin keenya utuu masjiida keessa jiruu, namni rifeensi mataa fi areedaan isaa walitti makame tokko ol seene. Nabiyyiin keenya jaalatamaa kabajamaan: “Namni kun zayitii wardii ittiin rifeensa isaa sirreessu illee hin qabuu?” erga jedhee booda, akka namichi battalumatti ba’ee rifeensa mataa fi areedaa isaa sirreeffatu harka isaatiin mallattoo itti agarsiise. Namichi akkas godhee yommuu deebi’u, Nabiyyiin keenya: “Isin keessaa namni tokko akkanatti dhufuun moo rifeensi mataa fi areedaan isaa akka sheyxaanaa walitti makamee dhufuun caala?” jedhe.

Imala irrattillee qaaruuraadhaan zayitii fudhata ture. Yeroo zayitii dibatu, jalqaba mataa isaa irra huccuu qal’aa kaa’ee, gubbaa huccuu sanaatiin koofiyyaa isaa uffata ture. Akkasiin akka zayitii dibate alaa hin beekamu ture. Nabiyyiin keenya guyyaa guyyaatti al lama areedaa isaa filata ture.

Anas bin Maalik: “Rasuula alayhis-salaam yeroo baay’ee rifeensa isaa eebbifamaa irratti zayitii wardii dibata, areedaa isaa eebbifamaa bishaaniin jiisee filata ture,” jedha.7 Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) dheerina fi cinaachota areedaa isaa eebbifamaa irraa xiqqoo hir’isa ture. Salaata Jumu’aatiif utuu hin ba’in dura areeda funyaanii isaa eebbifamaa gabaabsa, qeensa isaa eebbifamaa kan dheerate ni mura ture. Muslimootas areeda funyaanii isaanii akka gabaabsan ni ajaja ture.

Nabiyyiin keenya yeroo hunda daawwitii ilaalu Allaahu ta’aalaa galateeffatee: “Yaa Rabbii! Akkuma bifa koo bareechitee uumte, amala koos bareechi!” jedhee du’aa godha ture.

Nabiyyiin keenya halkan halkan utuu hin rafin dura ija isaa eebbifamaatti al sadii kuulii dibata ture. Kuulii sana ija isaa eebbifamaa mirgaatti al sadii, ija isaa eebbifamaa bitaatti al lama dibata ture. “Kuulii dibadhaa! Sababni isaas inni ija ni calaqqisiisa, rifeensa (rifeensa ijaa) ni biqilcha,” jedha ture.8

Hayyoonni Islaamaa dhiirri tokko kuulii qorichaaf dibachuun akka hayyamamu, garuu miidhagaaf dibachuun akka hin hayyamamne beeksisaniiru. Jechoota jamaalaa fi ziinaa wal makuu hin qabnu.

Jamaal jechuun fokkuu balleessuu, abbaa kabajaa ta’uu, fi qananii galateeffachuuf jecha agarsiisuu jechuu dha. Of agarsiisuuf fi of jajuuf agarsiisuun jamaal miti, of tuulummaa dha. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii miswaakii fayyadamuuf iddoo guddaa kenna ture. Gonkumaa of irraa hin fageessu ture. “Damee muka arakiitiin miswaakadhaa!” jedha ture. Miswaakiin afaaniif urgaa gaarii kenna. Ammas: “Inni sunnaa koo fi sunnaa nabiyyoota ana dura turanii ti!” jedhe.

Nabiyyiin keenya kabajamaan akkana jedhe: “Utuu ummata koo rakkisuu baadhee, salaata hundaaf akka miswaakii fayyadaman isaan nan ajaja ture!”9 “Akka miswaakii fayyadamtan cimsee isin nan gorsa!”

“Miswaakiin qulqullina afaanii fi jaalala Rabbii kootii ti!” Nabiyyiin keenya jaalatamaan yeroo mana isaa seenu, hojiin isaa inni jalqabaa ilkaan isaa eebbifamaa miswaakiin qulqulleessuu ture. Miswaakii of bira utuu hin qabaatin hin rafu ture; yeroo dammaqus ilkaan isaa eebbifamaa miswaakiin qulqulleessuun jalqaba ture. Halkan salaata tahajjudiitiif yeroo ka’u illee ilkaan isaa eebbifamaa miswaakiin qulqulleessa ture.10 Haati teenya Aa’ishaan (radiyallaahu anhaa): “Nabiyyiin alayhis-salaam halkan yookaan guyyaa tokkollee rafee, yeroo dammaqu udhuu dura miswaakii utuu hin fayyadamin hin hafne!” jette. Ibraahiim, ilmi Nabiyyii keenya jaalatamaa (sallallaahu alayhi wa sallam), boqotee ture. Yeroo awwaalchaa, xuubiiwwan qabrii irra kaa’aman keessaa tokko jallatee ture. Inni harka itti galchee sirreesse. Xuubiin jallate sun nama boqoteef faayidaa yookaan miidhaa akka hin qabne, garuu waan tartiibaa fi sirna hin qabne irraa akka inni hin tolle ibse.

Haana-i Sa’aadat Nabiyyii keenya kabajamaa

Nabiyyiin keenya jaalatamaan yeroo Madiinaatti masjiida isaa ijaarsise, masjiida cinaatti kutaa lama xuubii irraa ijaarsisee jirma timiraa fi dameewwan isaatiin akka haguugaman godhe. Yeroo masjiidni shariifni ijaaramu, Aa’ishaa fi Sawdaaf (radiyallaahu anhumaa) kutaan tokko tokko hojjetame. Balballi kutaa haadha teenya Aa’ishaa gara daandii masjiidatti geessu ilaala ture. Balballi kutaa haadha teenya Sawdaaf hojjetames gara balbala sadaffaa masjiidaa, balbala Aal-i Usmaan, ilaala ture. Yeroo Nabiyyiin keenya haadhota manaa biroo fuudhe, lakkoofsi kutaalee booda dabalee sagal ta’e. Isaanis kutaa haadha teenya Aa’ishaa fi qiblaa gidduutti ijaaraman. Kutaaleen tokko tokko xuubii irraa, kaan immoo dhagaa irraa turan. Kaan dameewwan timiraa irraa (akka haala Baghdaad) hojjetamanii dhoqqeedhaan dibaman; baaxiin isaaniis dameewwan timiraa irraa hojjetame. Hasan bin Abil-Hasan (radiyallaahu anhu) akkana jedha: “Ani yeroo dargaggeessa ture, manneen Ergamaa Rabbii seenee harka kootiin baaxii isaanii ga’een ture. Haguuggiin kutaa Ergamaa Rabbii huccuu rifeensa irraa dha’ame kan jirma muka sarwii yookaan gaattiraa irratti diriirfame qofa ture.”

Akka Imaam Bukhaariin beeksisetti, “balballi mana Ergamaa Rabbii geengoo rukutaa hin qabu ture; fiixee iddaatiin rukutama ture”. Muhammad bin Hilaal fi Axaa’ al-Khuraasaanii kutaalee haadhota manaa Nabiyyii keenyaa arganii, isaan dameewwan timiraa irraa hojjetamanii, balbala bakka golgaa huccuu rifeensa gurraacha irraa dha’ame qabaachuu isaanii beeksisaniiru. Akka ibsa Daawuud bin Qays, kan ijaan arge, tokkoon tokkoon kutaalee balbala irraa hanga dallaawwan cinaatti bal’inni isaa gara ziraa’ 6–711 (3–3.5 m), dheerinni keessaa immoo tilmaamaan ziraa’ kudhan (4.8 m) ture. (Ziraa’ tokko cm 48 dha.)

“Miswaakiin qulqullina afaanii fi jaalala Rabbii kootii ti!” Hadiisa shariifa

Guyyaa xalayaan khaliifaa Abdulmalik, kan kutaaleen haadhota manaa Nabiyyii keenya kabajamaa irraa fudhatamanii masjiidatti akka dabalaman ilaallatu, dhufee Madiinaatti dubbifame, namoonni baay’een imimmaan isaanii qabachuu hin dandeenye; warri Madiinaa akka guyyaa Nabiyyiin keenya boqote wal waliin boo’an.12

Sa’iid bin Musayyabis: “Wallaahi! Akkuma turanitti utuu dhiifamanii hammam nan hawwa ture! Dargaggoonni Madiinaa guddachaa jiranii fi warri ala irraa Madiinaa dhufan, Rasuula alayhis-salaam jireenya isaa keessatti maaliin akka of quubse ni argu turan; namoonnis qabeenya baay’ee qabaachuu fi ittiin of jajuu hin hawwan turan,” jechuun gadda isaa kana ibse.

Haala Nabiyyii keenya kabajamaa mana keessaa

Husayn akkana odeessa: “Abbaa koo waa’ee hojii Nabiyyii keenya kabajamaa mana keessaa gaafadhe. Abbaan koo akkana naaf hime: Nabiyyiin keenya kabajamaan yeroo mana isaa seene irraa kaasee yeroo isaa bakka sadiitti qoode: ibaadaa Rabbiitiif, dhimma maatii isaatiif fi dhimma ofii isaatiif. Yeroo ofii isaatiif ramade immoo ofii isaa fi namoota gidduutti qoode. Yeroo sana namoota keessaa Sahaabota filatamoo qofatu isa bira seena ture. Dhimmoota amantii karaa isaaniitiin ummataaf dhaqqabsiisa ture; wanta ummata ilaallatu tokkollee of bira hin qabatu, hin kuusu ture. Yeroo ummata isaatiif ta’e abbootii gaarummaatiif akka sadarkaa ol’aantummaa amantii keessatti qabanitti qoodee, akkuma sanaan gara isaatti isaan waamuun aadaa Nabiyyii keenya kabajamaa ture. Isaan keessaa tokko fedhii tokko, kaan fedhii lama, kaan immoo fedhii caalaa qaba ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan fedhii amantii isaaniitiin dhimmamee, gaaffii isaaniitiif deebii barbaachisu kennee, achiis: ‘Warri as jiran warra as hin jirreef kana haa dhaqqabsiisan! Fedhii nama ofii isaatii dhufee fedhii isaa natti dhiheessuu hin dandeenye isin natti dhiheessaa. Dhugumaan, nama fedhii nama fedhii isaa dhiheessuu hin dandeenye dhiheessu, Rabbiin Guyyaa Qiyaamaa miila isaa Siraaxa irratti ni jabeessa!’ jedha ture.

Nabiyyii keenya kabajamaa bira waan kana malee kan biraa hin kaafamu, hin dubbatamu ture. Ofii isaas nama kamirraayyuu waan kana malee hin fudhatu ture. Warri gara Nabiyyii keenya kabajamaa seenan barattoota beekumsaa ta’anii seenu turan; hayyoota hunda caalaa gurguddoo ta’anii, dhandhama beekumsaa dhandhamanii, warra biroofis qajeelchitoota ta’anii ba’u turan!”

Haala Nabiyyii keenya kabajamaa mana alaa

Husayn abbaa isaa Aliyyi waa’ee haala Nabiyyii keenya kabajamaa mana alaa gaafate. Kanas akkana hime:

Sayyidni Uumamaa mana alatti hin dubbatu ture, yoo dubbiin isaa Muslimootaaf faayidaa qabaatee, wal itti dhiheessee, addaan ba’uu fi qabbanaa’ina gidduu isaanii jiru balleessu ta’e malee. Nama gosa hundaa keessaa amala ol’aanaa qabu ni kabaja, gosa isaa irrattis bulchaa godha ture.13 Ummata namoota hamoo fi hamtuu irraa ni eega ture; ofii isaatiis haalota akkasii keessa kufuu irraa of eega ture. Nama tokkoof illee fuula isaa seeqataa fi amala isaa gaarii hin dhowwu ture.

Yoo Sahaabota isaa hin argin isaan barbaada, Sahaabota isaa waan gidduu isaanii ta’e gaafata ture. Gaarii ni faarsa, ni jabeessa; hamaa immoo ni balaaleffata, ni laaffisa ture. Hojiin isaa hundi madaalawaa fi garaagarummaa malee ture. Dagannaa keessa akka hin kufneef jecha Muslimoota akeekkachiisuu irraa duubatti hin hafu ture. Haalli isaa hundi kan baramee ture. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii ibaadaa fi ajajamuuf dandeettii guutuu qaba ture. Haqa hin darbu, raawwachuu isaa keessattis hin hir’isu ture. Warri isatti dhihoo turan namoota keessaa warra hunda caalaa gaarii turan.

Isa biratti Sahaabota keessaa inni hunda caalaa ol’aanaan isa gorsi isaa hunda caalaa bal’aa ta’e, sadarkaan isaa kan hunda caalaa guddaa ta’e immoo isa rakkattootaaf gargaarsii fi gaarummaan isaa hunda caalaa bareedaa ture. Sayyidni Uumamaa Rabbii utuu hin yaadatin hin taa’u, hin ka’us ture.

Gumii keessatti iddoo tokko ofii isaatiif hin murteessu ture; akkas gochuus ni dhorka ture. Eessayyuu haa jiraatu, yeroo gara jamaa’aa taa’ee jiruu dhaqu, iddoo ol aanaatti hin darbu, dhuma gumichaa taa’a ture; Muslimootas akkas akka godhan ni ajaja ture.

Nama isa wajjin taa’e hundaaf qooda isaa kenna; hamma namni hundi Ergamaa Rabbii biratti nama isa caalaa gatii qabu akka hin jirre se’utti isa kabaja ture. Nama isa wajjin taa’e yookaan dhufee fedhii isaa dhiheesse, hanga ka’ee deemutti waan hunda isaa obsaan dandamata ture.14

Namni tokko waan tokko yommuu isa kadhatu, isa hin didu ture: ni kenna, yookaan jecha mi’aawaa fi laafaadhaan isa deebisa ture. Amalli isaa gaariin hamma namoota hunda hammatutti bal’aa ture. Isaaniif abbaa gara laafessa ta’ee ture. Haqa keessatti isa biratti namni hundi walqixa ture. Gumiin Nabiyyii keenya kabajamaa gumii beekumsaa, qaanii, obsaa fi amanamummaa ture.

Gumii isaa keessatti sagaleen ol hin ka’u, namni tokkollee hin himatamu, badii fi dogoggorri hojjetames hin saaxilamu ture. Warri gumii Sayyida Uumamaa keessa turan wal qixxee turan; wal caaluun isaanii taqwaa qofaan ture. Hundi isaanii gad of qabeeyyii turan. Gurguddoo ni kabaju, xixiqqootaaf gara laafinaa fi rahmata agarsiisu, rakkattoota warra biroo irra dursanii fedhii isaanii guutuuf ni carraaqu, ormaa fi alagaas ni eegu, ni kunuunsu turan. Nabiyyiin keenya kabajamaan yeroo hunda fuula seeqataa fi amala laafaa qaba ture. Gara laafummaan isaa fi dhiifamni isaa baay’ee ture. Onnee jabaa hin qabu ture. Nama tokko wajjin illee hin falmu ture. Gonkumaa hin iyyu, jecha hamaas hin dubbatu ture. Nama tokkollee hin qeequ ture. Harka gogaa hin turre. Waan isa hin gammachiifne akka waan hin arginetti dhiisa ture. Nama abdatu abdii hin kutachiisu ture; waa’ee waan tokkoo jibba isaa ifatti hin agarsiisu ture.

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii wantoota sadii irraa fagaata ture:

- namoota wajjin falmuu irraa,

- baay’ee dubbachuu irraa,

“Ani waan tokkotti hirkadhee hin nyaadhu” Hadiisa shariifa

- wantoota faayidaa hin qabnee fi duwwaa ta’an wajjin dhimmamuu irraa.

Akkasumas wantoota sadii keessatti namoota akkuma jiranitti dhiisa ture:

- nama tokkollee fuula isaa duratti yookaan duuba isaatti hin qeequ, hin arrabsu ture,

- mudaa fi dogoggora nama tokkoo hin barbaadu ture,

- nama tokkoof jecha mindaa fi khayrii hin qabne hin dubbatu ture.

Yeroo Nabiyyiin keenya kabajamaan dubbatu, warri isa bira turan akka waan simbirri mataa isaanii irra qubatteetti callisanii hin sochoo’an ture; yeroo inni dubbii isaa xumuree callisu, waan jechuu barbaadan ni jedhu turan; garuu isa duratti gonkumaa hin falman, hin wal lolan turan. Yeroo namni tokko Nabiyyii keenya kabajamaa bira dubbatu, hamma inni dubbii isaa xumurutti warri kaan ni callisu turan. Nabiyyii keenya kabajamaa biratti jechi isa dhumaa jecha isa jalqabaa irraa garaagarummaa hin qabu ture. Warri gumii isaa keessa turan yoo waan tokkotti kolfan, innis isaan wajjin ni kolfa ture; yoo waan tokko dinqisiifatan, innis isaan wajjin ni dinqisiifata ture. Akka Sahaabonni isaas akka isaa godhaniif, gogaa fi garaa jabina jechootaa fi gaaffii ormootaa fi alagaa gara isaa dhufanii obsaan dandamata ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yeroo nama rakkataa fedhii isaa gaafatu argitan, akka inni argatuuf isa gargaaraa!” jedha ture.

Nabiyyiin keenya kabajamaan faarsa dhugaa wajjin hin walsimne hin fudhatu ture. Hamma haqa hin darbinitti dubbii nama tokkoo illee hin kutu ture. Yeroo haqa darbe immoo, yookaan isa dhorkuudhaan dubbii isaa kuta, yookaan gumii irraa ka’ee deema ture. Callisni Sayyida Uumamaa wantoota afur irratti hundaa’a ture: obsa laafinaa, of eeggannoo, madaallii fi xiinxala yaadaa. Madaalliin isaa namoota hunda walqixa ilaaluu fi hunda dhaggeeffachuu isaa irratti battalumatti mul’ata ture. Xiinxalli yaadaa isaa dhimma addunyaa fi Aakhiraa yaaduu isaa irratti ija nama qabata ture.

Laafinaa fi obsa ofii isaa keessatti walitti qabee ture. Wanti addunyaa tokkollee isa hin aarsu ture. Waa’ee of eeggannoo yoo dubbanne: amala kanaan gaarummaawwan afur isa keessatti walitti qabamanii turan:

- akka hordofamuuf isa hunda caalaa gaarii fudhata ture,

- akka irraa of qusatamuuf wantoota fokkataa dhiisa ture,

- yaada isaa wantoota ummata isaatiif faayidaa qabaniif oolcha ture,

- carraaqqii isaa hunda wantoota gammachuu addunyaa fi Aakhiraa ummata isaa mirkaneessan irratti walitti qaba ture.

Sayyidni Uumamaa waan tokkoof “Lakki!” jedhee hin beeku. Yeroo waan inni hojjechuu barbaadu tokko isa irraa gaafatame: “Tole!” jedha ture; yeroo waan inni hojjechuu hin barbaanne isa irraa gaafatame, ni callisa ture; callisa isaa kana irraa akka inni hojjechuu hin barbaanne ni hubatama ture. Gammachuu addunyaa fi Aakhiraa nama hundaatiif ni carraaqa ture. Duula tokko keessatti yeroo akka kaafiroonni balleeffamaniif du’aa akka godhu gaafatame, akkana jedhe:

“Ani akka abaaruuf, akka namoonni adabamaniif hin ergamne. Ani nama hundaaf waan gaarii gochuuf, akka namoonni tasgabbii argataniif ergame.”

Hiika aayata 107ffaa Suuraa al-Anbiyaa keessatti: “Nuti aalama hundaaf rahmataa fi gaarummaa godhinee si ergine,” jedhameera. Kanaafuu inni yeroo hunda gaarummaa nama hundaatiif ni carraaqa ture. Akka Anas bin Maalik beeksisetti, Nabiyyiin keenya kabajamaan yeroo nama tokko wajjin wal argu musaafahaa godha ture15; hamma namichi harka isaa hin harkifatinitti Nabiyyiin keenya kabajamaanis harka isaa hin harkifatu ture; hamma namichi fuula isaa hin garagalchinitti Nabiyyiin keenya kabajamaanis fuula isaa isa irraa hin garagalchu ture.

Ammas Anas bin Maalik akkana odeessa: “Sayyida keenyaan: ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Wal jalatti gad haa jennuu?’ jennee gaafanne. Inni: ‘Lakki!’ jedhe. ‘Wal haa hammannuu?’ jennee gaafanne. Inni: ‘Lakki! Garuu musaafahaa godhaa!’ jedhe.”16

Baraa’ bin Aazib akka Nabiyyiin keenya kabajamaan akkana jedhe odeesse: “Muslimoonni lama yoo wal arganii musaafahaa godhan, utuu wal irraa adda hin ba’in dhiifamni isaaniif godhama!”

Sayyidni Uumamaa yeroo hunda yaada keessa ture. Callisni isaa dubbii isaa caalaa dheerata ture. Ergamaan Rabbii utuu barbaachisaa hin ta’in hin dubbatu ture. Yeroo dubbii jalqabuus, yeroo xumurus maqaa Rabbii ni yaadata ture.

Jechoota gabaabaa fi hiika baay’ee qabaniin dubbata ture. Dubbiin Ergamaa Rabbii yeroo hunda dhugaa fi iddoo isaatti kan ta’e ture. Ergamaan Rabbii yeroo dubbatu jecha dabalataa yookaan hir’aa hin fayyadamu ture. Onnee nama tokkoo illee hin cabsu, nama tokkollee hin tuffatu ture.

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii addunyaaf, dhimma addunyaatiif hin aaru ture. Garuu yeroo haqi tokko cabsamuuf jedhu, hamma haqa sana deebisutti wanti tokkollee aarii isaa dura dhaabachuu hin danda’u ture.

Ofii isaatiif gonkumaa hin aaru, haaloos hin ba’u ture. Yeroo gara waan tokkoo akeeku, quba isaatiin utuu hin taane harka isaa guutuudhaan akeeka ture. Yeroo dinqisiifatu, haala harka isaa garagalcha ture; jechuunis yoo barri harkaa gara samiitti garagalee jiraate gara lafaatti, yoo gara lafaatti garagalee jiraate gara samiitti garagalcha ture. Yeroo dubbatu harka isaa sochoosa, barra harka isaa mirgaa eebbifamaatiin keessa quba guddaa harka isaa bitaa rukuta ture. Yeroo aaru battalumatti aarii isaa dhiisa, aarii isaas hin agarsiisu ture. Yeroo gammadu, ija isaa eebbifamaa cufata ture. Kolfi isaa inni hunda caalaa guddaan seeqachuu ture. Yeroo seeqatu, ilkaan isaa eebbifamoon afaan isaa eebbifamaa keessa jiran akka firii lu’ulu’aa mul’atu turan.17

Hojii gaarii keessatti mirga dursuu jaallata ture;
Udhuu fi uffata uffachuuf ariifata ture madda arjummaa sun.
Gara qiblaa fuula isaa garagalchee cinaacha isaa mirgaa irra ciisa ture;
Hafuura hunda keessatti waan dhokataa ilaala ture madda arjummaa sun.

“Muslimoonni lama yoo wal arganii salaamta wal gaafatanii musaafahaa godhan, utuu wal irraa adda hin ba’in dhiifamni isaaniif godhama!” Hadiisa shariifa

Afanni isaa gogaa duuffame ture, boraatiin isaa qacala timiraatiin guutame;
Halkan yoo ciise xiqqoo rafa ture, dammaqaa ture madda arjummaa sun.
Ijji isaa ni rafti turte, onneen isaa garuu hin raftu, Jaalallee isaa wajjin turte;
Bara baraa kaasee bareedina Isaatti dinqisiifatee ture madda arjummaa sun.

Ciisichaa fi hirriba Nabiyyii keenya kabajamaa

Nabiyyiin keenya kabajamaan yeroo siree isaa irra rafuu barbaadu, cinaacha isaa eebbifamaa mirgaa irra ciisee, harka isaa eebbifamaa mirgaa boqoo isaa eebbifamaa mirgaa jala kaa’ee, achiis du’aa kana godha ture: “Yaa Rabbii! Lubbuu koo Siif kenne. Fuula koo gara Keetti garagalche. Dhimma koo Siif dabarse. Dugda koo Sitti hirkise. Ani adabbii Kee nan sodaadha, rahmata Kees nan abdadha. Rahmata Kee malee wanti itti baqatamu hin jiru, adabbii Kee malee wanti irraa of eegamu hin jiru.

Rahmata Kee qofatti baqatama, rahmata Kee qofaan fayyama. Ani kitaaba Ati buufte fi Nabiyyii Ati ergite nan amane.

Yaa Rabbii koo! Maqaa Keetiin cinaacha koo lafa kaa’e. Yoo lubbuu koo qabattee hambifte, rahmata Keetiin ishee qabi! Yoo gadi lakkifte, akkuma gabroota Kee gaggaarii eegdu ishees eegi!

Yaa Rabbii! Ani maqaa Keetiin nan du’a, maqaa Keetiin immoo nan ka’a. Yaa Rabbii, kan nu nyaachiftu, nu obaaftu, fedhii keenya hunda nuu guuttu, nu qubachiiftu, nu baqachiiftu! Lakkoofsa malee Si nan faarsa. Namoonni kan fedhii isaanii guutuufis, kan isaan qubachiisus hin qabne hammam baay’ee dha! Yaa Rabbii! Guyyaa gabroota Kee fuula Kee duratti walitti qabdu adabbii Kee irraa na eegi! Yaa Rabbii! Ati Jalqabaa dha! Wanti Si dura ture tokkollee hin jiru! Ati Dhumaa dha! Wanti Si booda jiru tokkollee hin jiru! Ati Ifaa dha! Wanti Si malee jiru tokkollee hin jiru!”

Yeroo hirriba irraa dammaqu, du’aa kana godha ture: “Si malee gabbaramaan hin jiru, Ati qofatu jira! Si nan tasbiiha godha, mudaa hundaa irraa qulqulluu ta’uu Kees nan ibsa. Yaa Rabbii! Dhiifama badiiwwan kootii fi rahmata Kee Si irraa nan kadhadha.

Faaruun Rabbiif haa ta’u, Isa erga duunee booda nu jiraachise. Guyyaa Qiyaamaa deebiin keenyas gara Isaa ti.”18 Achiis du’aa kana godha ture: “Yaa Rabbii! Beekumsa koo naaf dabali! Erga karaa sirrii na agarsiiftee booda onnee koo hin jallisin! Bira Kee ol’aanaa irraa rahmata naaf kenni! Sababni isaas Ati Isa dhiifamni Kee hunda caalaa baay’ee ta’e dha!” Baraa’ bin Aazib akkana odeessa: Sayyidni Uumamaa akkana naan jedhe:

“Yeroo gara iddoo ciisicha keetii deemtu, akkuma salaataaf udhuu godhattu udhuu godhadhu! Achiis cinaacha kee mirgaa irra ciisii: ‘Yaa Rabbii! Lubbuu koo Siif kenne. Fuula koo gara Keetti garagalche. Dugda koo Sitti hirkise. Ani adabbii Kee nan sodaadha, rahmata Kees nan abdadha. Si biratti rahmata Kee malee wanti itti baqatamu hin jiru, adabbii Kee irraas wanti ittiin of eegamu hin jiru! Rahmata Kee qofatti baqatama, rahmata Kee qofaan fayyama. Ani kitaaba Ati buufte fi Nabiyyii Ati ergite nan amane!’ jedhi! Yoo halkan sana duute, fitraa Islaamaa irratti duuta. Namni kana jedhee halkan sana du’e, fitraa Islaamaa irratti du’a!”

Nabiyyiin keenya kabajamaan akkana jedhe: “Isin keessaa namni tokko halkan siree isaa irraa ka’ee, achiis deebi’ee ciisuuf yeroo dhufu, al sadii haa raasu; sababni isaas isa booda maaltu akka ta’e, maaltu siree irra bakka akka qabate hin beeku.” Abdullaah bin Xahfaa (radiyallaahu anhu), Ashaab-i Suffaa keessaa tokko, akkana odeessa: “Ani yeroo barii masjiida keessatti garaa koo, jechuunis fuula koo, irra ciisee rafaa utuu jiruu, namni tokko miila isaatiin na tuqe.

– ‘Kun eenyu?’ jedhee gaafate.

– ‘Ani Abdullaah bin Xahfaa ti,’ jedhe.

Maal argaa? Inni Sayyida Uumamaa ture! Battalumatti of qabadhee ka’e.

– ‘Kun ciisicha Rabbiin Ol’aanaan hunda caalaa hin jaallanne dha!’ jedhe.”19 Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) udhuu malee lafa hin ejjetu ture.

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii mana fincaanii deemee booda udhuu utuu hin godhatin gonkumaa hin argamne.

Deemsa Nabiyyii keenya kabajamaa

Hind bin Abii Haalaa akkana odeessa: “Sayyidni Uumamaa yeroo deemu, miila isaa lafa irraa jabinaan ol kaasa, gara lamaanitti hin raafamu, tarkaanfii bal’aa fudhata, akka nama iddoo ol ka’aa irraa gad bu’u fuulduratti xiqqoo gad jedhee, kabajaa fi tasgabbiidhaan, utuu of hin dhiphisin deema ture.

Gara inni ilaaluu barbaadu guutummaatti garagalee ilaala ture. Naannoo isaatti akkasumatti hin ilaalu ture.

Ilaalchi isaa gara lafaa ilaalcha gara samii caalaa dheeraa ture.

Lafas cinaacha ijaatiin ilaala ture. Karaa irratti Sahaabota isaa duubaan deema ture.

Yeroo nama tokko wal argu, jalqaba ofii isaatii salaamta kenna ture.”

Abuu Hurayraan akkana odeessa: “Deemsa keessatti nama Sayyida Uumamaa caalaa ariifatu hin argine. Yeroo deemu akka waan lafti miila isaa jalatti maramtu ture! Nuti isa duukaa ga’uuf hamma dandeenyetti of dirqisiifna ture; Sayyidni Uumamaa garuu yeroo deemu gonkumaa of hin dirqisiisu ture.”20

Taa’umsa Nabiyyii keenya kabajamaa

Yeroo baay’ee jilbeenfatee taa’a ture. Haala qurfusaa, jechuunis jilba isaa dhaabee harka isaatiin marsee, taa’uun isaas mul’ateera.21 Gonkumaa miila isaa gara warra gumii isaa keessa jiranii hin diriirsu ture. Yeroo baay’ee fuula isaa gara qiblaa garagalchee taa’a ture. Keessummoota gara isaa dhufaniif yeroo baay’ee uffata dugda isaa irra jiru afee isa irra isaan taa’isa ture. Yeroo tokko tokko keessummoota isaatiif barcuma ofii isaa illee ni kenna ture. Hanzalaa bin Hizyam: “Yeroo gara Nabiyyii keenya kabajamaa deeme, miila isaa walitti maree taa’ee arge,” jedhee odeesse. Jaabir bin Samuraanis, Nabiyyiin keenya kabajamaan yeroo salaata Subhii salaatu, hanga aduun baatutti iddoo salaata isaatti miila walitti maree akka taa’u beeksiseera.

“Amala Allaahu ta’aalaatiin of miidhagsaa!” Hadiisa shariifa

Shariid bin Suwayd akkana jedha: “Nabiyyiin keenya kabajamaan bira koo darbe. Yeroo sana harka koo bitaa duuba koo kaa’ee walakkaa barra harka kootti hirkadhee taa’aa ture. Sayyidni Uumamaa: ’Ati taa’umsa warra dheekkamsi irratti bu’e (Yahuudotaa) taa’aa jirtaa?’ jedhe.” Abuu Juhayfaan akkana odeessa: “Nabiyyiin keenya kabajamaan: ‘Ani waan tokkotti hirkadhee hin nyaadhu,’ jedhe.”22

Miila wal irra maree, yookaan jilbeenfatee, yookaan jilba tokko dhaabee taa’a ture;
Ifattis dhoksaattis naamusaan guutamaa ture madda arjummaa sun.
Quba sadiin nyaatee, isaanis mi’aan arraba ture;
Hafuura sadiin bishaan dheebuu baasu dhuga ture madda arjummaa sun.
Damma fi halwaa, buqqee, aceetoo fi sariidii jaallata ture, garuu
Buddeena garbuu quufee gonkumaa hin nyaanne madda arjummaa sun.
Yeroo tokko tokko beela irraa garaa isaa eebbifamaa irratti dhagaa hidhata ture;
“Onneen koo hin hollatin,” jedha ture madda arjummaa sun.
Haana-i Sa’aadat keessatti ji’oota hedduuf ibiddi hin bobaa’u ture;
Qanaa’uudhaan timiraa fi roommaana nyaata ture madda arjummaa sun.

Nyaachuu fi dhuguu Nabiyyii keenya kabajamaa

Nabiyyiin keenya kabajamaan akkana jedhe:

“Barakaan nyaataa nyaata dura udhuu godhachuu fi nyaata booda harka dhiqachuu keessa jira!”23

“Namni harka isaa irraa urgaa fi xuraa’ina foonii fi cooma utuu hin dhiqatin rafee, yoo wanti tokko isa mudate, ofii isaa malee nama biraa haa hin komatin!” “Barakaan nyaataa gidduu isaa keessa jira! Isin keessaa namni tokko yeroo nyaatu, gidduu sahaanii irraa utuu hin taane qarqara isaa irraa haa nyaatu; sababni isaas barakaan gidduu isaatti bu’a!” Haati teenya Aa’ishaan akkana beeksifti: “Sayyidni Uumamaa: ‘Isin keessaa namni tokko yeroo nyaata nyaatu, Bismillaahir-rahmaanir-rahiim haa jedhu, maqaa Rabbii Ol’aanaa haa yaadatu. Yoo nyaata jalqabuu dura kana jechuu irraanfate, jalqabaa fi dhuma nyaataatiif Bismillaahir-rahmaanir-rahiim haa jedhu!’ jedhe.”24

Akka Umayyaa bin Makhshiin beeksisetti, namni tokko basmalaa utuu hin jedhin nyaachaa ture.

Nabiyyiin keenya kabajamaan akka inni basmalaa hin jenne hubatee: “Jalqabaa fi dhuma nyaataatiif Bismillaahir-rahmaanir-rahiim jedhi!” jedheen. Yeroo namichi “Bismillaahir-rahmaanir-rahiim” jedhe, Nabiyyiin keenya kabajamaan seeqee: “Sheyxaanni si wajjin nyaachaa ture. Yeroo ati maqaa Rabbii Ol’aanaa yaadatte, sheyxaanni waan garaa isaa keessa ture homaa utuu hin hambisin ni haqqise!” jedhe.

Akka Abdullaah bin Umar beeksisetti, Nabiyyiin keenya kabajamaan akkana jedhe: “Isin keessaa namni tokko yeroo nyaatu harka isaa mirgaatiin haa nyaatu. Yeroo waan tokko dhugus harka isaa mirgaatiin haa dhugu. Sababni isaas sheyxaanni harka isaa bitaatiin nyaata, harka isaa bitaatiin dhuga!”25

Salamaa bin Akwa’ akka abbaa isaa irraa beeksisetti: Nabiyyiin keenya kabajamaan, nama gosa Ashja’ keessaa kan Busr bin Raa’ii al-Iir jedhamee beekamu tokko cinaa isaatti harka bitaatiin yommuu nyaatu argee: “Harka kee mirgaatiin nyaadhu!” jedheen. Namichi: “Kanaaf humni koo hin ga’u, harka koo mirgaatiin nyaachuu hin danda’u!” jedhee soba dubbate. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Humni kee hin ga’in! Harka mirgaatiin nyaachuu irraa kan isa dhowwu of tuulummaa fi boona qofa!” jedhe. Sana booda namichi harka isaa gonkumaa gara afaan isaatti ol kaasuu hin dandeenye!26 Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Allaahu ta’aalaan, Inni Aziiz fi Jaliil ta’e, garbicha waan nyaatamu nyaatee yookaan waan dhugamu dhugee kanaaf Isa faarsu irraa dhugumaan ni jaallata!” jedha ture.

Nabiyyiin keenya kabajamaan biyyoo irra taa’a, nyaata isaas lafa irratti nyaata ture. “Ani akkuma garbichi taa’u nan taa’a, akkuma garbichi nyaatu nan nyaadha. Ani garbicha Rabbii qofa! Namni sunnaa koo irraa garagale ana irraa miti!” jedha ture.27

Umar bin Abii Salamaa akkana jedha: “Ani daa’ima guddisa Sayyida Uumamaa jala guddachaa ture. Utuu nyaadhuu, harki koo qodaa nyaataa keessa hunda marmaara ture. Sayyidni Uumamaa: ‘Yaa ilma koo! Bismillaah jedhi. Harka kee mirgaatiin nyaadhu! Fuuldura kee irraa nyaadhu!’28 naan jedhe. Sana booda yeroo hunda akkasitti nyaachuu itti fufe.” Nabiyyiin keenya kabajamaan nyaata tokkollee hin tuffanne, hin komannes. Qananii tokkollee waan isa gammachiiseef hin faarsu, waan hin jaallanneef immoo hin komatu ture. Nyaata tokko yoo hawwe ni nyaata, yoo hin hawwin immoo dhiisee ni callisa ture. Qananii baay’ee xiqqaa illee ni kabaja ture, qananii tokkollee hin komatu ture. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii kana tolchaa, sana tolchaa hin jedhu ture. Waan jiru nyaata ture. Haati teenya Aa’ishaan akkana jetti: Nabiyyiin keenya kabajamaan gara koo dhufee: “Nyaanni si bira jiraa?” jedhee gaafata ture. Ani: “Lakki!” nan jedha ture. Kanaan booda: “Yoos ani soomaan jira!” jedha ture.29 Haati teenya Aa’ishaan akkana jetti: “Nabiyyiin keenya kabajamaan Madiinaatti dhufuu isaa irraa kaasee hanga boqotutti, maatiin isaa halkan sadii walitti aansanii buddeena qamadiitiin garaa isaanii hin quufsine.30 Yeroo baay’ee wanti isaan nyaatan buddeena garbuu fi timira qofa ture; isaanis baay’ee hin turre. Guyyaa tokko keessatti garaa Nabiyyii keenya kabajamaa keessatti nyaanni gosa lamaa walitti hin dhufne; yeroo garaa isaa eebbifamaa timiraan quufsu buddeenaan hin quufsine, yeroo buddeenaan quufsu immoo timiraan hin quufsine. Wanti na boochisu kana.”31

Nabiyyiin keenya kabajamaan halwaa fi damma, sariida buddeenaa, sariida timiraa fi nyaata kuduraa ni jaallata ture. Yeroo aannan Sayyida keenyaaf fidamee dhihaatu: “Aannan keessa barakaa lamatu jira” jedha ture.32

“Isin keessaa namni tokko yeroo nyaatu harka isaa mirgaatiin haa nyaatu. Yeroo waan tokko dhugus harka isaa mirgaatiin haa dhugu. Sababni isaas sheyxaanni harka isaa bitaatiin nyaata, harka isaa bitaatiin dhuga!” Hadiisa shariifa

Abdullaah bin Abbaas akkana jedha: Ani, Khaalid bin Waliid fi Sayyidni Uumamaa wajjin mana adaadaa koo Maymuunaa bint Haaris dhaqne. Adaadaan koo: “Aannan isiniif haan dhiheessuu?” jettee gaafatte.

Sayyidni Uumamaa: “Tole!” jedhe. Adaadaan koo deemtee qodaa tokkoon aannan fidde. Sayyidni Uumamaa fudhatee isa irraa dhuge. Ani gama mirga Sayyida Uumamaa ture, Khaalid bin Waliid immoo gama bitaa isaa ture. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii aannan irraa kan hafe anaaf kennee: “Ati dhugi. Yoo barbaadde, dursitee Khaalidiif kennuu dandeessa” jedhe.

Ani: “Hambaa keessan dhuguu irratti yeroo kamiyyuu nama tokkollee ofii koo caalchisee hin filadhu!” jedhnaan, Sayyida keenya Ergamaan Rabbii akkana jedhe:

“Namni Allaahu ta’aalaan nyaata nyaachise: Allaahumma baarik lanaa fiihi wa ax’imnaa khayran minhu (Yaa Rabbii! Nyaata kana keessatti barakaa nuuf kenni! Kan isa caalu illee nu nyaachisi!) haa jedhu!

Namni Allaahu ta’aalaan aannan dhugsise immoo: Allaahumma baarik lanaa fiihi wa zidnaa minhu (Yaa Rabbii! Aannan kana keessatti barakaa nuuf kenni, kennaa Kee isa irraas nuuf dabali!) haa jedhu! Sababni isaas aannan malee wanti bakka nyaataa fi dhugaatii bu’u hin jiru.”33

Muslimoonni Madiinaa yeroo firii muka timiraa isaanii isa jalqaba bahe, kan yeroo isaa dursee bilchaate argan, Nabiyyii keenya kabajamaaf fidu turan. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii immoo harka isaatti fudhatee du’aa barakaa erga godhee booda, ijoollee arge keessaa isa caalaatti xiqqaa waamee kenna ture. “Manni timirri keessa hin jirre, maatiin isaa beela’oo dha” jedha ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan nyaata jala qodaa keessatti hafe nyaachuu ni jaallata ture. “Namni saahinii yookaan qodaa keessatti nyaatee booda isa haqee nyaate, qodaan sun isaaf dhiifama kadhata!” jedha ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan akkana jechuun isaas ni beeksifama: “Yaa Abuu Zarr! Yeroo foon bilcheessitu bishaan isaa baay’isi, ollaa keetis yaadadhu, isa irraas isaaniif qoodi.”34

“Namni utuu ollaan isaa beela’aa jiruu garaa isaa quufsu mu’mina guutuu miti!”

“Rabbiif ibaadaa godhaa! Nyaata nyaachisaa! Salaama babal’isaa, akka Jannatoota seentaniif!”35

“Nyaanni nama tokkoo nama lamaaf ga’a. Nyaanni nama sadii nama afuriif ga’a. Nyaanni nama afurii nama saddeetiif ga’a!”36

Asmaa’ bint Abii Bakr akkana jette: Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) nyaanni bilchaate hanga danfuun isaa fi aarri isaa darbutti haguugamee akka turu ni gorsa ture; “Inni barakaa isa guddaa dha!” jedha ture. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii yeroo Injifannoo Makkaa mana Ummu Haanii, intala adeera isaa Abuu Xaalib, dhaqe. “Nyaanni waan tokko isin bira jiraa?” jedhee ishee gaafate. Ummu Haaniin: “Lakki! Bullaa’ii buddeena goggogaa fi aceetoo qofatu jira! Garuu isaan isinitti dhiheessuuf nan qaana’a!” jette. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Isaan fidi. Bishaan keessatti bulleessi. Soogidda illee fidi!” jedhe. Aceetoo sana irratti naqee erga nyaatee booda Rabbii Ol’aanaa galateeffate; “Yaa Ummu Haanii! Aceetoon ittoo akkam gaarii dha! Manni aceetoon keessa jiru ittoo malee akka ta’etti hin lakkaa’amu!” jedhe.37 Buddeena ittoo malee, yookaan timira, aceetoo, fuduraa yookaan maraqa wajjin, yookaan zayitii ejersaa keessa cuuphee nyaata ture. Foon lukuu, hilleensaa, gaalaa, gadamsaa, qurxummii fi foon gogfame, akkasumas baaduu ni nyaata ture. Foon keessaa kan irree ni jaallata ture. Harka isaatiin qabatee ciniinee nyaata ture. (Billaadhaan muranii nyaachuunis ni hayyamama.) Yeroo baay’ee aannan yookaan timira nyaata ture. Nyaata keessaa foon hoolaa, maraqa foonii, buqqee, mi’aawaa, damma, timira, aannan, cooma aannanii, habaabii, meeloonii, wayinii fi kiyaara ni jaallata ture.38 Bishaan suuta suutaan, Bismillaahiin jalqabee, al sadiin dhuga ture; dhuma irratti “Alhamdulillaah” jedhee du’aa godha ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan bishaan mi’aawaa Buyuutus-Suqyaa irraa fidame dhuga ture. Bishaan Buyuutus-Suqyaa Madiinaa irraa iddoo deemsa guyyaa lamaa irra ture.39 Yeroo “Dhugaatiiwwan keessaa kamtu caalaatti mi’aawaa dha?” jedhamee gaafatame, Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Bishaan mi’aawaa fi qabbanaa’aa dha!” jedhe.40

Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Isin keessaa namni tokko yeroo waan tokko dhugu, qodaa keessatti hafuura hin baafatin!” jedha ture. Akkuma nyaataa fi dhugaatii keessatti hafuura baafachuu dhowwe, qodaa warqee fi meetii keessatti nyaachuu fi dhuguus ni dhowwa ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan yeroo bishaan dhugu, kubbaayyaa bishaanii tokko keessatti al lama sadii hafuura baafata ture; “Kun caalaatti faayidaa qaba, dheebuus caalaatti baasa” jedha ture. Akkasumas: “Isin keessaa namni tokko yeroo waan tokko dhugu, hafuura tokkoon haa hin dhugin.” Akkasumas: “Akka gaalaa hafuura tokkoon hin dhuginaa! Hafuura lamaan yookaan sadiin dhugaa! Yeroo dhugdan ‘Bismillaah!’, yeroo afaan keessan qodaa irraa kaaftanis ‘Alhamdulillaah!’ jedhaa!”41 jedha ture.

Nawfal bin Mu’aawiyaa akkana jedha: “Sayyidni Uumamaa yeroo waan tokko dhugu al sadii hafuura baafata ture. Jalqaba irratti ‘Bismillaahir-rahmaanir-rahiim’ jedhee maqaa Rabbii Ol’aanaa yaadata, dhuma irratti immoo ‘Alhamdulillaah’ jedhee Isa faarsa ture.”42

Akka Abuu Umaamaa al-Baahilii beeksisetti, Nabiyyiin keenya kabajamaan akkana jedhe: “Yeroo Rabbiin koo, Inni Aziiz fi Jaliil ta’e, ‘sulula Makkaa warqee gochuu’ natti dhiheesse, ani: ‘Lakki! Yaa Rabbii! Guyyaa tokko quufaa, guyyaa tokko immoo beela’aa haan ta’u. Yeroon beela’u Sitti iyyadhee Si yaadadha. Yeroon quufu immoo Si faarsee Si galateeffadha!’ jedheen.”43

Beekumsa nyaataa fi dhugaatii barachuun beekumsa ibaadaa barachuu dursa. Nyaata duraa fi booda harka dhiqachuu, harka mirgaatiin nyaachuu fi harka mirgaatiin dhuguun aadaa Ergamaa Rabbii ture. Nyaata dura yeroo harka dhiqatan jalqaba dargaggoonni, nyaata booda immoo jalqaba jaarsoliin dhiqatu.44 Qarqara saahinii irraa nyaachuu, fuuldura ofii irraa nyaachuu, miila mirgaa dhaabanii miila bitaa irra taa’uun sunnaa Ergamaa Rabbii ti. Waan baay’ee ho’aa ta’e nyaachuu hin qabu, foolfachuus hin qabu.

“Namni utuu ollaan isaa beela’aa jiruu garaa isaa quufsu mu’mina guutuu miti!” Hadiisa shariifa

Utuu nyaatanii gonkumaa dubbachuu dhiisuu Nabiyyiin keenya kabajamaan sirrii hin jedhu ture. Kun aadaa warra ibidda gabbaranii ti. Gammachuudhaan wal dubbisuu qabu.

Soogiddaan jalqabuu fi soogiddaan xumuruun sunnaa Ergamaa Rabbii ti, fayyinas. Islaamummaa keessatti bid’oota jalqaba ba’an keessaa tokko hanga quufanitti nyaachuu dha. Guyyaa guyyaan foon nyaachuun onnee dhiphisa. Maleykonni hin jaallatan. Foon baay’ee xiqqeessanii nyaachuun immoo amala balleessa. Sufraa, jechuunis afata diriirfame irratti nyaachuu fi isa lafa irra diriirsuun gaarii dha. Sufraan duraan gogaa irraa hojjetama ture. Nyaanni biqiltuu baay’ee gaarii dha. Sufraan nyaanni biqiltuu irra hin jirre jaarsa sammuu hin qabneen fakkeeffameera.

Imaam Ja’far Saadiq: “Namni qabeenyi isaa fi ijoolleen isaa akka baay’atan barbaadu nyaata biqiltuu baay’ee haa nyaatu!” jedheera. Jalqaba sufraa irra taa’uu, nyaata immoo booda fiduu qabu.

Nabiyyiin keenya: “Ani garbicha Rabbii ti. Akkuma gabroota lafa irra taa’ee nan nyaadha” jedhe.45

Utuu hin beela’in nyaachuu hin qabu, utuu hin quufin ka’uu qaba [baay’ee nyaachuu hin qabu], waan nama dinqisiisu malee kolfuu hin qabu. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Mataan wantoota gaggaarii beela dha. Mataan wantoota hamoo quufa dha” jedha ture. Mi’i nyaataa hamma beelli baay’atuun dabala. Quufni irraanfachiisa. Onnee jaamsa; akka dhugaatii alkoolii dhiiga balleessa. Beelli sammuu qulqulleessa, onnee ifsiisa. Faasiqootaa fi namoota hamoo wajjin nyaachuu fi dhuguu hin qabu. Nyaata danfaa haguuganii qabbaneessuu qabu.

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Harka mirgaatiin nyaadhaa. Harka mirgaatiin dhugaa” jedha ture. Quba sadiin nyaachuun sunnaa dha. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yaa Aliyyi! Nyaata quba kee sadiin nyaadhu, sababni isaas sheyxaanni quba lamaan nyaata” jedhe. Nabiyyiin keenya buddeena harka isaa mirgaatiin qabata, achiis habaabii harka isaa bitaatiin nyaata ture. Buddeena harka tokkoon utuu hin taane, harka lamaan kutuu qabu.46 Kurmaanni xiqqaa ta’uu fi sirriitti alanfamuu qaba. Gara mirgaa, bitaa fi ol ilaaluu hin qabu; kurmaana isaa fi fuuldura isaa ilaaluu qaba. Afaan isaa baay’ee banuu hin qabu. Sufraa irratti harka isaa uffata isaatti yookaan mataa isaatti haquu hin qabu. Yeroo qufaa’u yookaan haxxifatu mataa isaa gara duubaatti garagalchuu qaba. Sufraa itti hin waamamnetti taa’uu hin qabu. Sufraa irratti nama hunda caalaa nyaachuu hin qabu. Yeroo quufe, quufa kana cubbuu hojjechuuf akka hin fayyadamneef du’aa gochuu qaba. Herrega isaa kan Guyyaa Qiyaamaa yaaduu qaba. Ibaadaa gochuuf humna argachuu niyyaadhaan nyaachuu qaba. Yeroo beela’ellee suuta suutaan nyaachuu qaba. Jalqaba warri gurguddoon jalqabuu qabu. Al sadii ol “Nyaadhu!” jedhee nama tokkollee dhiphisuu hin qabu. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii xiqqoo nyaata ture, baay’ee nyaachuu dhiisuu irrattis baay’ee cimsa ture. “Onneen namaa akka midhaan maasii keessaa ti. Nyaanni akka roobaa ti. Akkuma bishaan baay’een midhaan gogsu, nyaanni baay’een onnee ajjeesa. Allaahu ta’aalaan nama baay’ee nyaatu fi baay’ee dhugu hin jaallatu” jedha ture.

Ergamaan Rabbii garaachaa keessaa harki sadii keessaa tokko nyaataaf, tokko immoo dhugaatiif akka qoodamu ni gorsa ture. Harki sadii keessaa tokko qooda qilleensaa, jechuunis duwwaa ta’uun isaa sadarkaa isa gadi aanaa dha. Sadarkaan isa caalaatti gaariin xiqqoo nyaachuu fi xiqqoo rafuu dha. Baay’ee nyaachuun mataa dhukkubootaa ti, xiqqoo nyaachuun immoo mataa qorichootaa ti. Keessummaan abbaa manaa irraa soogiddaa fi buddeena malee waan biraa eeggachuu hin qabu. Abbaan manaa keessummaaf kurmaana dheeressuu qaba. Harka isaatti bishaan naquu qaba. Waan keessummaan jaallatu isaaf dhiheessuu qaba. Waan inni iddoo qulqulluu irratti gad buuse fuudhee isaaf kennuu qaba. Yoo xuraa’e, adurree fi horiiwwan biroof dhiisuu qaba. Barakaan mana akkasii ni dabala. Hanga ijoollee ijoollee isaaniittillee ni ga’a. Wanti lafa irratti kufe yoo hin funaanamne sheyxaanatu nyaata.

Waan qodaa keessatti hafe haqanii nyaachuun sunnaa dha. Hambaa waan akka dhugaatii fuduraa (hoshaafii) fi ayraanii irratti bishaan naqanii raasanii dhuguun mindaa (sawaaba) guddaa qaba. Saahinii fi kubbaayyaa keessatti hambaa dhiisuun ni hayyamama. Ergamaan Rabbii hambaa mu’minaa nyaachuu ni jaallata ture.

Nyaata booda ilkaan miswaakaa fi qoraan ilkaaniitiin qulqulleessuun sunnaa Ergamaa Rabbii ti. Qulqullina dha. Qulqullinni iimaana jabeessa. Nyaata booda abbaa manaatiif barakaa, rahmataa fi dhiifamaan du’aa godhama. Achiis deemuuf hayyamni gaafatama. Abbaan manaas nyaataaf ni affeerama.

Yeroo nyaataa wantoota sodaachisoo fi jibbisiisoo dubbachuu hin qabu. Waa’ee du’aa fi dhukkubaa dubbachuu hin qabu. Nyaata sufraa irratti dhufan ija itti dhaabuu hin qabu. Kurmaana tokko utuu hin liqimsin isa lammaffaa harkatti qabachuu hin qabu. Gidduu nyaataa waan tokkoof, salaataaf illee, sufraa irraa ka’uu hin qabu. Salaata dursee salaatuu qaba. Nyaanni qophaa’e yoo qabbanaa’uuf yookaan balleeffamuuf jiraate, yeroon salaataa immoo nyaata booda salaatuuf yoo hayyame, salaata dura nyaachuu qaba. Nyaanni erga ka’ee booda sufraa irraa ka’uu qaba. Daandii irratti, dhaabatanii yookaan deemaa nyaachuu hin qabu. Utuu afaan isaa fi harka isaa irra foolii foonii yookaan nyaataa jiruu rafuu hin qabu. Harka ijoolleetis dhiquu qaba. Quufaa utuu jiruu rafuu hin qabu. Meeshaalee nyaataa hamma barbaachisuu safaree bituu qaba; safara malee baay’isee bituu hin qabu. Qisaasa ta’a. Qodaaleen nyaataa fi dhugaatii haguuggii qabaachuu qabu. Laga yookaan haroo irraa gad jedhee afaaniin dhuguu hin qabu. Afaan ibriiqaa yookaan afaan gombisaa irraas dhuguu hin qabu. Iddoo cabaa finjaanaa yookaan kubbaayyaa irraa dhuguu hin qabu. Bona waan qabbanaa’aa dhuguu qaba. Ergamaan Rabbii sharbata qabbanaa’aa dhuguu ni jaallata ture. Zamzam dhaabatanii dhuguun ni danda’ama. Imaltuun bishaan hunda dhaabatee dhuguu ni danda’a jedhameera. Garaa duwwaatiin bishaan dhuguu hin qabu. Bishaan suuta suutaan xuuxaa dhuguu qaba. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii nyaata keshkekii ni jaallata ture. Hariisaa, jechuunis keshkekii, bilcheessuu Nabiyyii keenya kabajamaa kan barsiise Jibriil alayhis-salaam ture. Hariisaan nama baay’ee jabeessa. Nabiyyoonni hundi buddeena garbuu nyaataniiru. Ergamaan Rabbii mi’aawaa buqqee fi maraqa misiraa, foon adamsaa fi foon hoolaa ni jaallata ture. Hoolaa keessaa kan irree, kan qomaa fi kan gatiittii ni jaallata ture. Foon gatiittii ilmoo re’ee baay’ee jaallata ture. Foon ilmoo re’ee salphaatti bulbulama. Nama hundaaf ni ta’a.47

“Mataan wantoota gaggaarii beela dha. Mataan wantoota hamoo quufa dha” Hadiisa shariifa

Foon horii korma kan dhalaa irra, foon magaalaan immoo kan adii irra salphaatti bulbulama. Salphina bulbulamuu fi mi’aa isaatiin foon hoolaa fi aannan sa’aa caalaatti gaarii dha.

Foon adamsaa keessaa inni caalaatti gaariin foon gadamsaa ti. Foon hilleensaa halaala dha. Nabiyyiin keenya nyaateera. Fincaan baasa; baay’inni isaa hirriba dhorka. Nama hundaaf ni ta’a. Foon simbirrootaa fi cuucii lukuu nama hundaaf gaarii dha. Allaattii manaa keessaa kan foon isaa caalaatti gaarii ta’e lukuu dha.

Nabiyyiin keenya: “Aceetoon nyaata akkam gaarii dha!” jedhe. Aceetoon nyaata caalaatti faayidaa qabu dha. Timirris nyaata dha; jechuunis buddeenaan nyaatama. Wayiniin nyaatas, fuduraas dha. Wayinii buddeenaan nyaachuun sunnaa dha. Timira lakkoofsa qeenxeen nyaachuun sunnaa dha. Zabiibii, jawzii fi lawzii nyaachuun sunnaa dha. Damma keessa fayyinatu jira. Nabiyyoonni torbaatama dammaaf barakaadhaan du’aa godhaniiru. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii timira baay’ee jaallata ture. Timira meeloonii fi habaabii wajjin nyaata ture. Meeloonii fi habaabiin kalee qulqulleessu, dhukkubbii mataa balleessu. Raammoo garaa baasu. Ijaaf humna kennu. Yeroo ruuzii nyaatan salawaata shariifaa dubbisuu qabu. Nabiyyiin keenya kabajamaan baaqelaa qola isaa wajjin nyaachuu ni faarse. “Habbatus-sawdaan, jechuunis abasuudaan, dhukkubootaaf qoricha” jedhe. Jawzii baaduu wajjin nyaachuun fayyina. Isaan kophaa kophaa nyaachuun miidhaa dha. Waan biraa wajjin nyaachuu qabu. Sayyidni keenya guusa wayinii harka isaa bitaatti qabatee, wayinii harka mirgaatiin nyaata ture.48 Safarjalaan onnee irraa dhiphina balleessa. Meeloonii, habaabii fi roommaana hunda keessa copha bishaan Jannataa tokkotu jira. Roommaana tokko kophaa nyaachuu qabu, akka copha isaa tokkollee bilaashaan hin badneef. Roommaanni rifachuu onneetiif gaarii dha. Garaachaa jabeessa. Yoo foon isaa wajjin cuunfamee dhugame, hadhooftuu baasa, garaa hidhamuu balleessa. Harbuun onneef bal’ina kenna. Dhukkubbii mormaa fi gatiittii, akkasumas dhukkubbii cimaa qaamolee bulbulaa balleessa.

Kiyaara magariisa soogiddaan nyaachuu, jawzii timiraa fi dammaan nyaachuun sunnaa Ergamaa Rabbii ti.49 Nabiyyiin keenya baadinjaana faarsee: “Zayitii ejersaatiin tolchaa” jedhe.

Biqiltuu baala jiidhaa “baqla al-hamqaa” jedhamu illee ni faarse. Seleriin irraanfachuu balleessa. Fincaan baasa. Dhiigaa fi aannan uuma. Tiruu qulqulleessa. Kharshafni, jechuunis enginaariin, dhagaa hadhooftuu baqsa, dhiiga qulqulleessa, jabaachuu ujummoo dhiigaatiif gaarii dha. Foolii dafqaas ni balleessa. Nama biyya tokkotti dhufeef, jalqaba qullubbii diimaa dheedhii xiqqoo nyaachuun fayyaaf gaarii dha. Qullubbiin humna mikroobota dura dhaabachuu dabala. Qullubbii booda yoo seleriin nyaatame, foolii isaa hamaa balleessa. Ciladaamaa nyaachuunis fooliin isaa ni bada jedhameera. Nyaata Ergamaan Rabbii dhuma irratti nyaate keessa qullubbii diimaatu ture. “Qullubbii diimaa fi qullubbii adii bilcheessaa nyaadhaa” jedha ture. Foolii isaaniitiin maleykonni ni rakkatu. Raadishiin fincaan baasa. Bulbula salphisa.

Areeda fi rifeensa eebbifamaa Nabiyyii keenya kabajamaa

Rifeensi eebbifamaan fi rifeensi areedaa Nabiyyii keenya kabajamaa baay’ee kan walitti maramaa hin turre, baay’ees kan diriiraa hin turre; uumamaan bifa dambalii qaba ture. Rifeensi isaa eebbifamaan dheeraa ture. Jalqaba rifeensa adda isaa irratti gad dhiisa ture; booda gara lamatti qooduu jalqabe. Rifeensa isaa eebbifamaa yeroo tokko tokko ni dheeressa, yeroo tokko tokko immoo muree ni gabaabsa ture.

Waa’ee ibsa rifeensa eebbifamaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii ilaalchisee Anas bin Maalik: “Rifeensi eebbifamaan Sayyida keenya Ergamaa Rabbii akkam ture?” jedhamee yommuu gaafatamu: “Baay’ee kan walitti maramaa hin turre, baay’ees kan diriiraa hin turre. Isaan lamaan gidduu, kan giddu galeessaa ture. Dheerinaa fi gabaabina isaatiin, gurra isaa fi gubbaa gatiittii isaa gidduu ture” jedhee deebise.50 Ibn Abbaas: “Boonsi Aalamaa rifeensa isaa eebbifamaa adda isaa irratti gad dhiisa ture. Booda rifeensa isaa eebbifamaa qooduu jalqabe” jedheera.51 Hayyoonni akkana jedhan: “Rifeensa gara cinaa lamaatti qooduun sunnaa Boonsa Uumamaa ti. Sababni isaas booda akkas godhuu jalqabeera. Adda irratti gad dhiisuunis ni hayyamama, gara cinaa lamaatti qooduunis ni hayyamama. Garuu qooduun caalaatti ol’aanaa dha.”

Haati teenya Aa’ishaa as-Siddiiqaan: “Rifeensi eebbifamaan Nabiyyii keenya kabajamaa jummaa irraa ol, wafraa irraa immoo gadi ture” jette.52 Rifeensa hanga mataa gatiittii ga’u “jummaa”, rifeensa hanga laafaa gurraa ga’u immoo “wafraa” jedhu. Walumaagalatti, akka gabaasa haadha teenya Aa’ishaatti, dheerinni rifeensa eebbifamaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii hamma laafaa gurra isaa eebbifamaa irraa gadi bu’uu ture, garuu gatiittii isaa hin geenye. Isaan lamaan gidduu ture.

Qaadii Iyaad akkana jedhe: “Gabaasonni dubbataman kun akkana walsimsiifamu: rifeensi isaa kan gama gurra isaa eebbifamaa jiru hamma laafaa gurra isaa eebbifamaa ga’u ture. Rifeensi isaa kan duubaa immoo gatiittii isaa eebbifamaa ga’a ture.” Akkasumas akkana jedhan: “Gabaasa tokko keessatti hanga gurra isaatti bu’ee ture, gabaasa biraa keessatti immoo hanga gatiittii isaa eebbifamaatti bu’ee ture jechuun isaanii, yeroo tokko akkas, yeroo biraa immoo akkas ture jechuu dha. Gabaasonni hundi dhugaa dha. Nabiyyiin keenya kabajamaan rifeensa isaa eebbifamaa yeroo tokko tokko ni dheeressa ture; hanga mataa gatiittii isaatti bu’a ture. Yeroo tokko tokko immoo ni mura ture; hanga laafaa gurra isaa eebbifamaa yookaan walakkaa isaatti ga’a ture.” Dhiironni mataa haaddachuun yookaan rifeensa dheeressanii, filatanii gara lamatti qooduun sunnaa dha. Akka haala, aadaa fi yerootti socho’uu qabu. Rifeensa maruu fi hiduun makruuha dha. Fuula akka dubartii calaqqisaa gochuu, dubartootatti fakkaachuuf areeda haaddachuu, yookaan kurfii (lafee areedaa) haaddatanii boqoo irratti dheeressuun haraama dha.

Waa’ee ibsa areeda eebbifamaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii ilaalchisee Anas akkana beeksisa: “Areeda eebbifamaa Nabiyyii keenya kabajamaa keessa adiin baay’ee xiqqaa ture. Mataa isaa eebbifamaa fi areeda isaa eebbifamaa keessatti rifeensi adiin kudha torba yookaan kudha saddeet caalaa hin turre.”

Abuu Bakr as-Siddiiq guyyaa tokko: “Yaa Ergamaa Rabbii, arriitaniittu” jedhee yommuu dhiheessu, innis: “Suuraawwan Huud, al-Waaqi’aa, al-Mursalaat, an-Naba’ (Amma yatasaa’aluun) fi at-Takwiir (Izash-shamsu kuwwirat) na arriisiisan” jedhe.53

Jechuunis suuraawwan kana keessatti haalli Jannataa fi Jahannam baay’ee dubbatameera. Haalli ummata koo akkam ta’a laata jedhee yaaddoo fi gaddaan rifeensaa fi areeda koo arriisiise, jedhe. Amr bin Shu’ayb akkana jedhe: “Sayyida keenya Ergamaan Rabbii areeda isaa eebbifamaa bal’ina isaa fi dheerina isaa irraa ni mura ture.” Hadiisa shariifa Tirmizii beeksise keessatti Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Namni areeda funyaanii isaa hin gabaabsine nu irraa miti” jedheera.54 Hadiisa shariifa biraa keessattis: “Areeda keessan baay’isaa, areeda funyaanii keessan immoo sirriitti muraa” jedhameera.55 Ibn Abdulhakiim: “Areeda funyaanii sirriitti muruu, areeda immoo muruu dhiisuu qabu. Areeda funyaanii sirriitti muruu jechuun haaduu jechuu miti” jedheera. Imaam Nawawii: “Areeda funyaanii muruu keessatti inni sirrii ta’e, hanga qarqarri hidhii mul’atutti muruu, hidda isaa irraa utuu hin taane gabaabsuu dha” jedheera.

“Qullubbii diimaa fi qullubbii adii bilcheessaa nyaadhaa” Hadiisa shariifa

Hayyoonni gubbaa areeda funyaanii muranii fiixee isaa gama lamaanii gad dhiisuu makruuha godhanii ilaalan. Ibn Umar akkana jedha: “Waa’ee saba Majuusii Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitti himame. Kanaan booda Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: ‘Isaan fiixee areeda funyaanii isaanii dheeressu, areeda isaanii immoo haaddatu. Kanaaf isin isaan faallessaa’ jedhe.”56

Abuu Umaamaan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Ahlul-Kitaabaa areeda isaanii muratu, areeda funyaanii isaanii immoo dheeressu” jedhnaan, Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Isin fiixee areeda funyaanii keessanii muraa, areeda keessan immoo baay’isaa” jedhe.

Akka hayyoonni beeksisanitti, areeda funyaanii muranii hamma qaraabaatti gabaabsuun sunnaa dha. Areeda hamma harki tokko qabatuutti dheeressuu fi kan hamma harka tokkoo caalu muruun sunnaa dha. Areeda hamma harka tokkoo irraa gabaabsanii dhiisuunis sunnaa wajjin hin walsimu. Sunnaa hordofuu niyyaadhaan areeda gabaabaa dhiisuun bid’aa ta’a. Haraama ta’a. Areeda dhiisuun sunnat-i zawaa’id dha. Amr bil-ma’ruufiif, nafaqaa argachuuf yookaan fitnaan akka hin kaane dhowwuuf, areeda guutummaatti haaduun ni hayyamama, dirqamas ta’a. Kunneen sunnaa dhiisuuf sababa (uzrii) ta’u. Garuu areeda gabaabaa dhiisanii bid’aa hojjechuuf sababa hin ta’an.

Uffata Nabiyyiin keenya kabajamaan uffate

Waan uffachuun hayyamamu keessaa waan arge hunda uffata ture. Huccuu furdaa irraa, akka ihraamaatti waan hin hodhamin uffata, huccuu mudhii marata, qamiisaa fi uffata dheeraa (jubbaa) illee ni uffata ture. Isaan jirbii, suufii yookaan rifeensa irraa dhawamanii turan. Yeroo baay’ee adii, yeroo tokko tokko magariisa uffata ture. Uffata hodhame uffachuun isaas ni ture. Jimaataa fi iidota irratti, yeroo ergamtoonni biyya alaa dhufanii fi yeroo lolaa qamiisota fi jubbaawwan gatii guddaa qaban uffata ture. Halluun uffata isaa yeroo baay’ee adii ture. Magariisa, diimaa fi gurraacha ta’uun isaas ni ture. Harka isaa hanga jalqaba harkaatti, miila isaa eebbifamaa immoo hanga walakkaa sarbaatti haguuga ture. Imaam Tirmizii (rahimahullaahu ta’aalaa) kitaaba isaa Shamaa’il-i Shariif keessatti akkana jedha: “Ergamaan Rabbii qamiisa uffachuu ni jaallata ture. Harki qamiisa isaa hanga jalqaba harkaatti dheeraa ture. Harka qamiisa isaatii fi morma isaa irra qabduun hin turre. Kopheen isaa gogaa irraa hojjetamee, hidhaa tokkoo fi qibaala lama qaba ture. Qibaalli, hidhaa gogaa kan fiixeen isaa tokko hidhaa sanatti, fiixeen isaa kaan immoo fuuldura kopheetti hodhamee dha. Quba miilaa lama gidduun darba. Uffachuu uffataa fi kopheetiin aadaan hordofama. Aadaa irraa adda ba’uun maqaa ba’uu fida. Maqaa ba’uu irraa of eeguun dirqama. Yeroo Makkaa seene, mataa isaa eebbifamaa irra marata gurraachatu marame ture.” Yeroo baay’ee huccuu qal’aa adii, yeroo tokko tokko immoo gurraacha mataa isaatti marata godhee mara, fiixee isaa immoo hamma taakkuu tokkoo gatiittii isaa lamaan gidduutti gad dhiisa ture. Maratni isaa baay’ee guddaa, baay’ees xiqqaa utuu hin taane, dheerinni isaa gara meetira sadii fi walakkaa ture. Marata isaa kuufiyyaa malee mara ture; yeroo tokko tokko immoo marata malee kuufiyyaa hodhame uffata ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan uffata Hibaraa jedhamu, kan huccuu Yaman sarara qabu, foo’aa jirbii fi kittaanaa irraa dhawame, tokko qaba ture. Uffata kana uffachuu baay’ee jaallata ture. Nabiyyii keenya kabajamaaf (sallallaahu alayhi wa sallam) uffanni adiin tokkos ni ture. Sayyidni keenya: “Uffata keessan keessaa kan adii uffadhaa! Warri keessan jiraatan uffata adii haa uffatan. Warra keessan du’anis kafana adiin maraa! Sababni isaas inni uffata keessanii isa caalaatti khayrii qabuu fi gaarii dha!” jedha ture.57

“Namni maqaa ba’uu fi of agarsiisuuf uffata uffate, hanga isa baasutti Rabbiin isa irraa garagala! Guyyaa Qiyaamaa uffata salphinaa isa uffisa!” Hadiisa shariifa

Nabiyyiin keenya uffata magariisa uffatee illee mul’ateera. Abuu Rimsaan, Nabiyyii keenya utuu inni uffata magariisa kutaa lama, kan gadii fi kan olii, uffatee jiruu akka arge ni hima.58 Nabiyyiin keenya hullaa sarara qabdu illee ni uffata ture. Baraa’ bin Aazib: “Uffata isaa kan hullaa diimaa (sararaa) jedhamu keessatti, warra rifeensi isaanii laafaa gurraa ga’u keessaa Ergamaa Rabbii alayhis-salaam caalaa nama bareedaa hin argine!” jedheera.59 Nabiyyiin keenya jubbaa diimaa kan Jimaataa fi Iidota irratti uffatu tokko qaba ture. Nabiyyiin keenya jubbaa Yaman keessatti hojjetame tokkos qaba ture. Nabiyyiin keenya jubbaa Shaam keessatti hojjetame kan harki isaa dhiphaa ta’e kana imala irratti uffata ture. Nabiyyiin keenya jubbaa kana illee, kan huccuu xaylasaanii kan shaahonni Faaris uffatan irraa hojjetame, kan morma isaa irratti kutaa atlasii tokko, qarqara isaa gama fuulduraa fi duubaa kan banaa lamaan irratti fi harka isaa irratti marsaa atlasii qabu, yeroo lolaa diina wajjin wal qunnamu uffata ture.

Jubbaan kun hanga Aa’ishaan boqottutti ishee bira ture; ishee booda Asmaa’ bint Abii Bakr fudhatte. Bishaan jubbaan Nabiyyii keenya uffate kun ittiin dhiqameen dhukkubsattoonni dhiqamanii fayyu turan.60 Boojuu duula gara Duumat al-Jandal irratti fudhatame keessaa jubbaan tokko qooda Nabiyyii keenya jaalatamaatti bahe. Foo’aan isaa kan dheerinaa fi kan bal’inaa haariira irraa dhawamanii, huccuu atlasii irraa hojjetame ture. Iddoowwan faaya isaa irratti foo’aa warqeetiin baalli muka timiraa hojjetame ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan jubbaa kana uffatee minbara irra ba’ee taa’e, utuu homaa hin dubbatin minbara irraa bu’e. Sahaabonni harka isaanii itti tuqu, ilaalu, bareedina isaattis ni dinqisiifatu turan. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Isin bareedina isaatti dinqisiifattuu? Kun baay’ee isin gammachiiseeraa?” jedhee gaafate. Isaanis: “Nuti uffata kana caalaa bareedaa hin argine!” jedhan. Nabiyyiin keenya: “Rabbii, Isa jireenyi koo harka qudrata Isaa keessa jiruun nan kakadha, huccuuwwan harkaa Sa’ad bin Mu’aaz kan Jannata keessaa waan isin argitan caalaa bareedaa fi mi’aawaa dha!” jedhe.

Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Namni maqaa ba’uu fi of agarsiisuuf uffata uffate, hanga isa baasutti Rabbiin isa irraa garagala! Guyyaa Qiyaamaa uffata salphinaa isa uffisa!” jedheera.

Akkasumas: “Nama maqaa ba’uu fi of agarsiisuuf uffata uffateef, Guyyaa Qiyaamaa Rabbiin kan akka isaa isa uffisa. Achiis ibiddaan isa qabsiisa!” jedheera.

Sahl bin Sa’ad akkana jedha: “Dubartiin tokko burdaa61 qarqara qabdu kan ofii ishee dhawwe Ergamaa Rabbii alayhis-salaamiif fiddee: ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Kana harka kootiin dhawe. Kennaa godhee dhuunfaa keessan ol’aanaaf fideera’ jette. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii kennaa ishee ni fudhate. Burdaa kana uffatee gara keenya ba’e. Jamaa’aa keessaa namni tokko harka isaa itti tuqee: ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Burdaa kana caalaa wanti bareedu hin jiraatu! Kana naaf ni kennitanii?’ jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: ‘Tole!’ jedhe. Masjiida keessatti nu wajjin haasa’ee gorsa erga nuuf kennee booda gara manaatti deebi’e; burdaa sana maraasisee nama sanaaf erge. Jamaa’aan nama sana: ‘Ati gonkumaa waan gaarii hin goone! Waan Ergamaan Rabbii uffatee fi inni barbaachisu isa irraa gaafatte! Ergamaan Rabbii alayhis-salaam nama gaafatu tokkollee akka hin deebisne, harka duwwaa akka hin deebisne atis ni beekta!’ jedhanii isa ceepha’an. Namichis: ‘Wallaahi, ani uffachuuf hin gaafanne. Garuu guyyaa du’u kafana koo akka ta’uuf gaafadhe!’ jedhe. Dhugumaanuu burdaan sun guyyaa inni du’e kafana isaa ta’e.”62 Nabiyyii keenya uffata gurraacha suufii irraa hojjetame uffachuun isaas ni ture. Haati teenya Aa’ishaan: “Ergamaa Rabbii alayhis-salaamiif uffanni suufii gurraacha irraa tolfame tokko hojjetame ture. Yeroo isa uffatee dafqe, foolii suufii sanaa dhaga’e. Battaluma dugda isaa irraa baasee dhiise. Sababni isaas inni foolii gaarii qofa jaallata ture” jetteetti. Nabiyyiin keenya kabajamaan qarqara kaftaana gubbaatti uffatamu hanga walakkaa sarbaatti yookaan xiqqoo isaa gadi, hanga koomeetti dheeressuu qofa ni hayyama ture; koomee irraa gadi, jechuunis hanga lafa irra harkifamuutti dheeressuu ni dhowwa ture. Dhiira of tuuluuf kaftaana isaanii lafa irra harkisaniif Guyyaa Qiyaamaa Rabbiin Ol’aanaan ilaalcha rahmataatiin akka isaan hin ilaalle ni jedha ture.

Nabiyyiin keenya kabajamaan guyyaa tokko Jaabir bin Sulaymiin: “Qarqara kaftaana keetii hanga walakkaa sarbaa keetiitti dheeressi! Kana gochuu yoo dadhabde, hanga koomee keetiitti dheeressi! Hanga lafa irra harkifamuutti dheeressuu irraa of eeggadhu! Sababni isaas kun mallattoo of tuulummaa ti. Allaahu ta’aalaan immoo of tuulummaa hin jaallatu!” jedheera.63 Kanaafuu Abdullaah bin Umar (radiyallaahu anhumaa) kaftaana isaa hanga walakkaa sarba isaatti dheeressa ture.

“Gama Yaman irraa bubbee rahmataa akka bubbisu nan dhaga’a” Hadiisa shariifa

Nabiyyiin keenya kabajamaan qamiisa huccuu foo’aa jirbii qeenxee irraa dhawame irraa hojjetame tokko qaba ture. Haati teenya Aa’ishaan akkana jetti: Abuu Jahm Nabiyyii keenya kabajamaaf afata salaataa kan faaya qabu tokko kennaa godhee ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan guyyaa tokko afata kana irratti utuu salaatuu iji isaa eebbifamaan faaya sanatti qabame; yeroo salaama kenne: “Kana Abuu Jahmitti geessaa. Ammuma salaata koo keessatti yaada koo na hire. Kan faaya hin qabne, kan qulla’aa naaf haa fidu” jedhe.

Biyyoon Madiinaa jiidhaa fi soogidda qabeessa waan ta’eef, afanni salaataa kun yeroo Nabiyyiin keenya kabajamaan boqotetti jala qabrii isaa eebbifamaa irra diriirfame.

Khirqa-i Shariif kan gara Uways Qaranii ergame

Uways bin Aamir Qaranii (radiyallaahu anhu) gurguddoota Taabi’iin keessaa tokko dha. Ganda Qaran kan Yaman keessaa ti. Erga Muslima ta’ee booda umurii isaa guutuu jaalala Nabiyyii keenya jaalatamaatiin (sallallaahu alayhi wa sallam) gubachaa ture; yeroo tokkoof illee Rabbii isaa hin irraanfanne. Gabrummaa isaa keessatti sadarkaa haalli isaa hundi, sochiin isaa hundi fi dubbiin isaa hundi namootaaf barumsaa fi gorsa ta’u ga’e. Nama tokkoon hin miidhamne, nama tokkoos hin miine. Amaloota isaa keessaa kanneen caalaatti barbaachisoo ta’an jaalala inni Nabiyyii keenya kabajamaaf qabu, lubbuu fi onnee isaatiin ibaadaa irratti itti fufuu isaa fi kabaja inni haadha isaatiif qabu dha. Haadha isaa baay’ee tajaajilee du’aa gaarii ishee argate. Jaalalli inni Nabiyyii keenya jaalatamaaf qabuu fi Islaamummaatti hidhamuun isaa kun Sayyidni keenya akka isa faarsuuf sababa ta’e. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) yeroo yerootti fuula isaa eebbifamaa gara Yaman garagalchee: “Gama Yaman irraa bubbee rahmataa akka bubbisu nan dhaga’a” jedha ture. Akkasumas: “Guyyaa Qiyaamaa Allaahu ta’aalaan bifa Uways irratti maleykota kuma torbaatama uuma; isaanis Uways gidduu isaaniitti gara Arasaatitti geessu. Inni Jannata seena; uumamni tokkollee, nama Allaahu ta’aalaan fedhe (itti beeksise) malee, isaan keessaa kamtu Uways akka ta’e hin beeku.” “Ummata koo keessaa namni tokko jira; Guyyaa Qiyaamaa namoota baay’ina rifeensa hoolota gosa Rabii’aa fi Mudariitiif shafaa’aa godha” jedhe. Sahaabonni: “Yaa Ergamaa Rabbii, inni eenyu?” jedhan. “Gabroota Rabbii keessaa tokko” jedhe. Nuti hundi gabroota, maqaan isaa eenyu jedhan. “Uways” jedhe. Eessa irraa ti jedhan. “Qaran irraa ti” jedhe. Inni isin argeeraa jedhan. “Ija mataatiin na hin argine” jedhe.

“Dinqii! Hamma kanatti isin jaallatee, tajaajila keessanii fi bira keessan fiigee dhufuu dhiisuun isaa!” jedhan. Innis: “Sababa lamaaf: inni tokko haala isaatiin mo’ameera. Inni lammaffaan immoo amantii kootti hidhamuu isaati. Haadha jaartii iimaana fudhatte tokko qaba. Iji ishee hin argu, harkii fi miilli ishee hin socho’u. Uways guyyaa guyyaa tiksee gaalaa ta’ee hojjeta; mindaa argatu nafaqaa ofii isaatii fi haadha isaatiif baasa” jedhe. Nuti isa ni argina laata jedhan. Abuu Bakriin: “Ati zamana kee keessatti isa hin argitu” jedhe. Umar fi Aliyyiin immoo: “Isin isa ni argitu. Qaamni isaa rifeensa qaba. Cinaa isaa bitaa fi barruu harka isaa keessa adiin hamma maallaqa meetii tokkoo jira. Kun adii dhukkuba barasaa miti. Yeroo isa biratti dhaqxan salaama koo itti himaa, akka ummata kootiif du’aa godhus itti himaa” jedhe.

Uways Qaranii erga haati isaa boqottee booda ganda Qaran irraa ba’ee gara magaalaa Kuufaa deeme. Yeroo boqochuun Nabiyyii keenya kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) dhihaate: “Khirqaa keessan eenyuuf haa kenninu?” jedhan. Innis: “Uways Qaraniif kennaa” jedhe. Erga Ergamaan Rabbii boqotee booda, Umar fi Aliyyiin yeroo Kuufaa dhufan, Umar: “Yaa warra Najd, isin keessa nama Qaran irraa ta’e tokko jiraa?” jedhe. Isaanis: “Eeyyee” jedhan. Waa’ee Uways isaan gaafate. Isaanis: “Ni beekna. Inni nama isin barbaaddan caalaa baay’ee gadi aanaa dha. Maraataa, sammuu hin qabne, kan namoota irraa baqatuu dha” jedhan.

“Yaa Rabbii! Ulfina Khirqa-i Shariif kanaatiif, ulfina Nabiyyii keenya jaalatamaa kabajamaatiif (sallallaahu alayhi wa sallam), ummata Muhammad guutummaatti dhiifama godhi” Uways (radiyallaahu anhu)

Khirqa-i Shariif

Khirqaan eebbifamaan Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) Uways Qaraniif (rahmatullaahi alayhi) kennaa godhe, ji’a eebbifamaa Ramadaanaa keessa Istaanbuul, naannoo Fatih keessatti, Masjiida Khirqa-i Shariif keessatti ni ziyaaramti.

Umar (radiyallaahu anhu): “Isuman barbaada; eessa jira?” jedhe. Isaanis: “Sulula Arnaa keessatti gaala keenya tiksa; nutis gatii isaatiif nyaata galgalaa isaaf kennina. Rifeensi mataa isaa fi areedaan isaa walitti makameera; gara magaalotaa hin dhufu, nama tokko wajjinis hin haasa’u, waan namoonni nyaatan hin nyaatu; gaddaa fi gammachuu hin beeku: yeroo namoonni kolfan inni ni boo’a, yeroo namoonni boo’an inni ni kolfa” jedhan. Umar: “Isuman barbaada” jedhe. Iddoo inni jiru itti ibsan. Umar fi Aliyyiin gara iddoo inni jiru deeman. Utuu inni salaata salaatuu isa argan. Allaahu ta’aalaan gaala isaa akka tiksuuf maleykaa tokko ramadee ture. Uways yeroo salaata xumuree salaama kenne, Umar ka’ee salaama kenneef. Innis salaama deebise. Umar: “Maqaan kee eenyu?” jedhee gaafate. Innis: “Abdullaah, jechuunis garbicha Rabbii” jedhe. Umar: “Nuti hundi gabroota Rabbii ti; maqaan kee inni dhugaa eenyu?” jedhee yommuu gaafatu: “Uways” jedhe. Umar: “Harka kee mirgaa natti agarsiisi” jedhe. Yommuu inni agarsiisu, Umar akkana jedhe:

“Nabiyyiin keenya kabajamaan salaama siif erge. Khirqaa isaa eebbifamaa siif ergee: ‘Fudhatee haa uffatu, ummata kootiifis du’aa haa godhu’ jedhee dhaameera.”

Uways: “Yaa Umar! Ani garbicha dadhabaa, humna hin qabnee fi cubbamaa dha.

Of eeggadhaa: dhaamsi kun kan nama biraa hin ta’uu laata?” jedhnaan, Umar: “Lakki, yaa Uways, namni nuti barbaannu si dha. Nabiyyiin keenya kabajamaan bifa kee fi ibsa kee ifatti nuuf ibseera” jedhee deebise.

Kanaan booda Uways Khirqa-i Shariif sana kabajaan fudhatee dhungate, foolfate, fuula isaatii fi ija isaatti tuqe. Baay’ee boo’ee, “Isin asitti eegaa” jedhee isaan biraa adda bahe. Xiqqoo fagaatee sujuudaaf kufe. Imimmaan keessaa Allaahu ta’aalaa kadhachuu, dhiifama ummata Muhammadiif du’aa gochuu jalqabe. Hiqqifachaa boo’aa, iyyachaa akkana jedhee du’aa godhe: “Yaa Rabbii! Nabiyyiin keenya jaalatamaa kabajamaan, utuu ani isaaf hin malle, garbicha Kee hiyyeessaa fi dadhabaa kanaaf Umar fi Aliyyiin Khirqa-i Shariif isaa ergeera. Ummata koo cubbamaaf du’aa haa godhu jedheera. Yaa Rabbii! Ulfina Khirqa-i Shariif kanaatiif, ulfina Nabiyyii keenya jaalatamaa kabajamaatiif (sallallaahu alayhi wa sallam), ummata Muhammad guutummaatti dhiifama godhi… Dhiifama godhi, yaa Rabbii, dhiifama godhi… Yaa Rabbii…” Yeroo Muslimoonni cubbamoon baay’een dhiifama argachuun isaanii itti beeksifame, Khirqa-i Shariif kabajaan uffate.

Khirqa-i Shariif Uways Qaraniif kenname kun naannoo Van keessatti hanga beyyota Irisaanitti ga’e; bara 1618tti fidamee Sulxaana Usmaan Khaan II, mootota Ottomaanaa keessaa tokkoof kennaa godhame. Sulxaanni Abdulmajiid Khaan Khirqa-i Shariif kanaaf Fatih keessatti masjiida “Masjiida Khirqa-i Shariif” jedhamu ijaarsise. Khirqa-i Shariif eebbifamaan kun, kan hanga ammaatti foolii wardii gogaa eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa ulfaataa kabajamaa jireenya duraa wajjin baatuu fi halluu kireemii akka fooroo dammaa qabu, waggaa waggaan ji’a eebbifamaa Ramadaanaa keessa sanduuqa daawwitii keessatti ummataan ziyaaramti.

Khirqa-i Sa’aadat kan Ka’ab bin Zuhayriif kenname

Ka’ab bin Zuhayr (radiyallaahu anhu), ilmi maatii walaloo-barreessitootaa, ofii isaas walaloo-barreessaa ture. Duraan Nabiyyii keenya kabajamaa fi Islaamummaa irratti walaloo dubbachaa ture. Kana Sayyida keenyatti himan; innis iddoo itti argame hundatti akka ajjeefamu ajaje.

“Rabbii malee gabbaramaan ibaadaaf malu akka hin jirre nan ragaa ba’a. Muhammad alayhis-salaam garbicha Isaa fi Rasuula Isaa ti” Ka’ab bin Zuhayr (radiyallaahu anhu)

Obboleessi isaa Bujayr (radiyallaahu anhu), kan duraan Muslima ta’e, murtii kana xalayaadhaan itti beeksisee, yoo Muslima ta’e Nabiyyiin keenya jaalatamaan, galaanni rahmataa, akka isaaf dhiisu barreesseef. Ka’ab xalayaa sana dubbisee yaada gadi fagoo keessa seene. Gabbaruun taabotaa hiika akka hin qabne, Islaamummaan ol’aanaa akka ta’e fi guddina Nabiyyii keenya kabajamaa hubachuu jalqabe; onneen isaas ifuu jalqabde. Dhuma irratti Muslima ta’uuf murteessee karaa Madiinaa nuura qabeettii qabate. Nabiyyii keenya kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) kan faarsu, akka inni tawbatee Muslima ta’e kan beeksisu walaloo dheeraa tokko barreesse. Yeroo Madiinaa ga’e, michuu isaa gosa Juhaynaa keessaa tokko wajjin fuula Nabiyyii keenya kabajamaa dura dhihaate. Sayyidni keenya Sahaabota isaa wajjin haasa’aa ture. Ka’ab ofii isaa utuu hin beeksisin dura: “Yaa Ergamaa Rabbii! Ka’ab bin Zuhayr waan hojjeteef gaabbee, Muslima ta’ee nageenya kadhachuuf dhufeera. Ani yoon isin biratti isa fide, nageenya kennitanii Muslima ta’uu isaa ni fudhattuu?” jedhee dhiheesse. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Eeyyee” jedhe. Kanaan booda Ka’ab: “Rabbii malee gabbaramaan ibaadaaf malu akka hin jirre nan ragaa ba’a. Muhammad alayhis-salaam garbicha Isaa fi Rasuula Isaa ti” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Ati eenyu?” jedhe. Innis: “Yaa Ergamaa Rabbii, ani Ka’ab bin Zuhayr” jedhee dhiheesse. Ansaar keessaa namni tokko: “Yaa Ergamaa Rabbii, naaf hayyamaa, morma nama isin morme kanaa haan muru” jedhnaan, Sayyidni keenya: “Isa dhiisi. Inni haala keessa ture irraa gaabbee, gara Haqqaatti deebi’ee dhufeera” jedhe. Kanaan booda Ka’ab bin Zuhayr (radiyallaahu anhu) qasiidaa isaa beekamtuu, kan Muslima ta’uu isaa fi guddinaa fi gatii Nabiyyii keenya jaalatamaa fi Sahaabotaa himtu dubbise. Qasiidaan kun, kan jechoota “Baanat Su’aad / Jaalalleen fagaatte” jedhaniin jalqabdee akkana itti fuftu, Nabiyyii keenya kabajamaa baay’ee gammachiifte:

Namni hundi guyyaa tokko, dhugumatti, saanduqa reeffaa irra baatama…
Yaa Ergamaa Rabbii, fuula keessan ol’aanaa dura dhiifama kadhachuuf dhufe…
Dhiifamni isaa waan caalaatti abdatamu dha…
Fuula isaa duratti dhiifamni ni fudhatama…
Yaa Ergamaa Rabbii, naaf gara laafaa…
Yaa Ergamaa Rabbii, naaf dhiisaa…
Shakkii malee Ergamaan Rabbii, goraadeewwan qaramoo Haqq ta’aalaa
Kanneen hamaa balleessan keessaa goraadee luqqifame…
Inni nuura qajeelfama facaasu, karaa sirrii agarsiisu…

Isaaf dhiise. Ka’ab yeroo bayita kana ga’e:

Innar-Rasuula la-nuurun yustadaa’u bihii,
Muhammadun min suyuufillaahi masluulu.
Ergamaan Rabbii nuura; isaan ummanni ifa argata,
Inni goraadee Haqq ta’aalaa luqqifaman keessaa tokko,

Hogganaan Aalamota Lamaanii, Boonsi Aalamaa Muhammad Musxafaa (sallallaahu alayhi wa sallam), khirqaa isaa “Khirqa-i Sa’aadat” jedhamu gatiittii isaa eebbifamaa irraa baasee gatiittii Ka’ab bin Zuhayr irra kaa’e.64

Mu’aawiyaan yeroo khaliifummaa isaa Ka’ab bin Zuhayriif: “Khirqaa Ergamaa Rabbii nuuf gurguri!” jedhee ergaa erge. Dirhama kuma kudhan itti erge. Ka’ab bin Zuhayr: “Khirqaa Ergamaa Rabbii uffachuu irratti nama tokkollee ofii koo caalchisuu hin danda’u!” jedhee kadhaa Mu’aawiyaa dide. Yeroo Ka’ab bin Zuhayr boqote, Mu’aawiyaan ilmaan Ka’ab irraa dirhama kuma digdamaan isa bite. Khirqaan eebbifamaan Nabiyyiin keenya Ka’ab bin Zuhayriif kenne kun khaliifaa irraa gara khaliifaatti dhaalamaa darbe.

Erga mootummaan Umawiyyootaa kufee booda, khaliifaa Abbaasiyyootaa isa jalqabaa Abul-Abbaas Saffaah bin Abdullaah bin Muhammadiin diinaara dhibba sadiitti bitame. Iidota irratti khaliifotaan uffatama ture. Abbaasiyyoonni yeroo gara Masrii dhufan isa of wajjin fidan. Yavuz Sulxaana Saliim Khaan yeroo Masrii qabatee khaliifaa ta’e, “Amaanota Eebbifamoo” Masrii keessa turan wajjin khirqaan eebbifamaan kunis gara Istaanbuul fidame. Istaanbuul keessatti, “Kutaa Khirqa-i Sa’aadat” Masaraa Topkapı keessatti nama hundaan ziyaaramaa jira.

Khirqaan eebbifamaan kun dheerina santimeetira 124 qaba; huccuu suufii gurraacha irraa, harka bal’aa qabaatee hojjetame. Keessi khirqaa huccuu suufii halluu kireemii qabuun uwwifameera. Maraawwan hedduutti maramee, saanduqa warqee kan Sulxaanni Muraad III hojjechiise, kan haguuggiin isaa gubbaa irraa banamu keessa jira. Saanduqni Khirqa-i Sa’aadat kun ogummaadhaan baay’ee dinqisiisaa dha; akkasumas zumurrudaan faayameera. Saanduqa sana irratti akkana jedhamee barreeffameera:

“Laa ilaaha illallaah, wa maa arsalnaaka illaa rahmatan lil-aalamiin. Laa ilaaha illallaahul-Malikul-Haqqul-Mubiin, Muhammadur-Rasuulullaah, as-Saadiqul-wa’dil-amiin.”

Afata Nabiyyii keenya kabajamaa

Gubbaan afata (siree) Nabiyyiin keenya kabajamaan irra ciisee rafu gogaa ture. Keessi isaa qaccee muka timiraatiin guutame ture. Ofii isaas, haati manaa isaas isa irra ciisu turan. Boraatiin Nabiyyiin keenya mataa isaa eebbifamaa jala kaa’us gubbaan isaa gogaa ta’ee keessi isaa qaccee muka timiraatiin guutame ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan addunyaa fi wantoota addunyaa keessaatiif iddoo hin kennu ture.

Abdullaah bin Mas’uud akkana jedha: Sayyidni Uumamaa afata cittaa tokko irra ciisee rafee ture; afanni cittaa sun cinaa isaa eebbifamaa irratti mallattoo dhiisee ture. Yeroo dammaqe, cinaa isaa eebbifamaa nan haqe. “Abbaan koo fi haati koo isiniif wareegamaa haa ta’an, yaa Ergamaa Rabbii! Utuu nutti himtanii, afata sana irra waan isin irraa eegu tokko isiniif diriirsinee!” jedhe. Achiis: “Afata laafaa tokko isiniif haa qopheessinuu?” jedhee dhiheesse.

Sayyidni Uumamaa: “Wantoota addunyaa wajjin maal qaba? Fakkeenyi koo fi haalli koo addunyaa wajjin, akka nama farda yaabbatee imalu kan muka tokko jalatti xiqqoo gaaddifatee booda isa dhiisee karaa isaa itti fufuu ti!” jedhe.65 Haati teenya Aa’ishaan akkana jetti: Dubartiin Ansaar keessaa tokko gara koo dhufte. Afata Rasuula alayhis-salaam yommuu argitu, deemtee afata keessi isaa suufiin guutame tokko ergite.

Rasuula alayhis-salaam gara koo dhufee: “Kun maali?” jedhee gaafate. Ani: “Yaa Ergamaa Rabbii! Dubartiin Ansaar keessaa akkas jedhamtu gara koo dhuftee turte. Afata keessan yommuu argitu, deemtee kana isiniif ergite” jedhe. Innis: “Kana battaluma isheef deebisi!” jedhe. Garuu ani hin deebisne. Mana koo keessa jiraachuun isaa na gammachiisee ture. Rasuula alayhis-salaam dubbii isaa kana al sadii irra deebi’e. Dhuma irratti: “Wallaahi, yaa Aa’ishaa! Utuu barbaadee, Rabbiin gaarreen warqee fi meetii na bira deemsisa ture!” jedhe.66 Teessoon laafaan Nabiyyii alayhis-salaam illee abaa’ii lama qofa ture.

“Ergamaan Rabbii qubeelaawwan warqee fi sibiilaa ni baasisa, qubeelaawwan meetii immoo hin dhowwu ture” Amr bin Shu’ayb (radiyallaahu anhu)

Halkan tokko yeroo gara koo dhufe, abaa’ii kana dachaasee dhiphiseen ture. Isa irra rafe. Achiis: “Yaa Aa’ishaa! Afanni koo halkan kana maaliif akka yeroo hundaa hin turre?” jedhee gaafate. Ani: “Yaa Ergamaa Rabbii! Isiniif jedhee dachaasee dhiphise” jedhe. Innis: “Ati gara haala isaa duraatti deebisi!” jedhe.67

Akkasumas Aa’ishaan akkana jetti: “Makkaa keessatti Qurayshootaaf siree irra rafuu caalaa wanti mi’aawu hin turre. Rasuula alayhis-salaam yeroo Madiinaa dhufee mana Abuu Ayyuub keessa qubate, isa: ‘Yaa Abuu Ayyuub! Siree hin qabdanii?’ jedhee gaafate. Abuu Ayyuubis: ‘Wallaahi, hin qabnu’ jedhe. Ansaar keessaa Sa’ad bin Zuraaraa (radiyallaahu anhu) yeroo kana dhaga’e, siree utubaawwan isaa muka saajii irraa hojjetaman, kan gubbaan isaa afata qaccee kittaanaatiin dhawameen uwwifame tokko Ergamaa Rabbiitiif erge. Ergamaan Rabbii hanga gara mana isaatti godaanutti isa irra rafe. Hanga boqotuttis isa irra rafe. Ergamaan Rabbii alayhis-salaam yeroo dhiqamee kafaname siree kana irra kaa’ame; salaanni janaazaa isaas utuu inni siree kana irra jiruu salaatame. Ummanni reeffa isaanii baachuuf isa nu gaafatu, ittiinis barakaa argatu turan. Janaazaan Abuu Bakrii fi Umar illee isa irratti baatameera.”

Aa’ishaan akkana jetti: “Rasuula alayhis-salaam afata cittaa tokko qaba ture; halkan isa irratti salaata salaata, guyyaa immoo diriirsee ummata wajjin isa irra taa’a ture.”68

Qubeelaawwan Nabiyyii keenya kabajamaa

Dhiiraaf qubeelaa meetii qofatu halaala ta’uu, qubeelaa warqee, sibiilaa fi naasii kaa’achuun immoo haraama ta’uu Nabiyyiin keenya beeksiseera. Ofii isaas hanga boqotutti qubeelaa meetii qofa fayyadame.

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii qubeelaa isaa harka isaa eebbifamaa mirgaatti kaa’ata ture. Harka isaa bitaatti kaa’achuun isaas mul’ateera. Harka mirgaattis, harka bitaattis kaa’achuun ni hayyamama. Quba xiqqaatti yookaan quba cinaa isaatti kaa’ama. Iidota irratti nama hundaaf kaa’achuun mustahabba dha. Of agarsiisuuf, of jajuuf kaa’achuun haraama dha.

Kennaawwan Najaashiin Habashaa Ashamaan Nabiyyii keenyaaf erge keessa qubeelaan warqee kan dhagaan isaa dhagaa Habashaa ta’e tokkos ni ture. Nabiyyiin keenya jaalatamaan Umaamaa, intala Abul-Aas fi intala intala isaa, waamee: “Yaa intala koo! Kana ati kaa’adhu!” jedhe.69

Guyyaa tokko Nu’maan bin Bashiir gara Sayyida keenya Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) dhufe. Quba isaa irra qubeelaa warqeetu ture. Innis: “Utuu Jannata hin seenin maaliif faaya Jannataa fayyadamte?” jedhe. Qubeelaa sibiilaa fayyadamuu jalqabe. Kana yommuu argu: “Maaliif meeshaa Jahannam baatta?” jedhe. Kanas baase. Qubeelaa naasii diimaa kaa’ate. Kana yommuu argu: “Maaliif foolii taabotaa si irraa dhaga’a?” jedhe. Nu’maan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Yoos qubeelaa akkamii kaa’adhu?” jedhe. Innis: “Qubeelaa meetii kaa’achuu dandeessa. Ulfaatinni isaa misqaala tokko (4.8 g) hin caalin, harka kee mirgaattis kaa’adhu!” jedhe.

Amr bin Shu’ayb akkana jedha: “Ergamaan Rabbii qubeelaawwan warqee fi sibiilaa ni baasisa, qubeelaawwan meetii immoo hin dhowwu ture.”

Nabiyyiin keenya jaalatamaan yeroo Shaahii Faaris, Qaysar Ruum fi Najaashii Habashaatiif xalayaa barreessisuu barbaade: “Yaa Ergamaa Rabbii! Isaan xalayaa chaappaa hin qabne hin dubbisan!” jedhame. Kanaan booda Nabiyyiin keenya qubeelaa meetii tokko tolchate; dhagaa isaa irratti sarara sadiin “Muhammadur-Rasuulullaah” jedhamee soofamee ture.

Barreeffamni qubeelaa chaappaa sanaa gubbaa irraa gara gadiitti, “Allaah” sarara tokko, “Rasuul” sarara tokko, “Muhammad” sarara tokko ta’ee, sarara sadii ture. Dhagaan qubeelaa meetii Nabiyyii keenya kabajamaa dhagaa Habashaa ture.70 Dhagaan qubeelaa meetii kanaa meetii irraa akka ture illee ni gabaafama.

Amr bin Sa’iid gara Nabiyyii keenyaa dhufee ture. Nabiyyiin keenya jaalatamaan qubeelaa quba isaa irra jiru yommuu argu: “Qubeelaan harka kee irra jiru kun maali?” jedhee gaafate. Amr bin Sa’iid: “Yaa Ergamaa Rabbii! Kun marsaa tokko qofa. Ani hojjedhe” jedhe. Nabiyyiin keenya: “Soofamni isaa maali?” jedhee gaafate. Amr bin Sa’iid (radiyallaahu anhu): “Muhammadur-Rasuulullaah” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Mee isa haan ilaalu” jedhe. Fudhatee chaappaa dhuunfaa isaa godhee fayyadame; warri biroo akka qubeelaa isaanii irratti jechoota “Muhammadur-Rasuulullaah” hin soofne dhowwe.71 Nabiyyiin keenya jaalatamaan utuu qubeelaan chaappaa kun quba isaa eebbifamaa irra jiruu boqote.

Nabiyyiin keenya gama qubeelaa isaa kan dhagaa qabu gara keessa barruu harka isaa eebbifamaatti garagalcha ture. Nabiyyiin keenya yeroo mana fincaanii seenuuf jedhu qubeelaa isaa quba isaa eebbifamaa irraa baasa ture. Erga Nabiyyiin keenya jaalatamaan boqotee booda qubeelaa chaappaa isaa Abuu Bakr, isa booda Umar, Umar booda immoo Usmaan quba isaanii irratti kaa’atan. Usmaan yeroo khaliifaa ture, guyyaa tokko qarqara boolla bishaanii Ariis irra utuu taa’uu boolla keessatti gad buuse. Bishaan boollichaa hundi utuu baafamee, guyyaa sadii deemamee dhufamee barbaadamee illee, qubeelaan eebbifamaan kun hin argamne.72 Dhagaa qubeelaa irratti barreessuun Nabiyyii keenya boodas itti fufe.

Qubeelaa Abuu Bakr irratti “Ni’mal-Qaadirullaah” (Humni Allaahu ta’aalaa waan hundaaf akkam gaarii ga’a), kan Umar irratti immoo “Kafaa bil-mawti waa’izan yaa Umar” (Gorsaaf du’atu ga’a) barreeffamee ture.

Kan Usmaan irratti “La-nasbiranna” (Dhugumaan ni obsina), kan Aliyyi irratti immoo “Al-mulku lillaah” (Mootummaan kan Allaahu ta’aalaa qofa ti) barreeffamee ture.

“Akka Yahuudotatti hin fakkaanneef kophee keessan uffattanii salaataa” Hadiisa shariifa

Qubeelaa Hasan irratti “Al-izzatu lillaah” (Ulfinni fi guddinni kan Allaahu ta’aalaa ti) barreeffamee ture.

Qubeelaa Mu’aawiyaa irratti “Rabbighfir lii” (Yaa Rabbii koo, dhiifama naaf godhi), kan Ibn Abii Laylaa irratti immoo “Ad-dunyaa ghuruur” (Addunyaan gowwoomsituu fi sobduu dha) barreeffamee ture.

Qubeelaa Imaam A’zam Abuu Haniifaa irratti “Qulil-khayra wa illaa fasqut” (Yookaan waan gaarii dubbadhu, yookaan callisi!) barreeffamee ture.

Qubeelaa Imaam Abuu Yuusuf irratti “Man amila bi-ra’yihii nadima” (Namni yaada ofii isaatiin hojjete ni gaabba), kan Imaam Muhammad Shaybaanii irratti immoo “Man sabara zafira” (Namni obse ni injifata) barreeffamee ture.

Qubeelaa Imaam Shaafi’ii irratti “Al-barakatu fil-qanaa’a” (Barakaan of quubsuu keessa jira) barreeffamee ture. Qubeelaa isaanii akka chaappaatti fayyadamu turan.

Naqsh-i Qadam-i Shariif Nabiyyii keenya kabajamaa

Naqsh-i Qadam-i Shariif faana miilaa eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa Muhammad alayhis-salaam ti. Mu’jizaawwan Nabiyyii keenya kabajamaa keessaa tokko, yeroo wantoota laafaa, fakkeenyaaf cirracha irra ejjetu faanni miila isaa akka hin mul’anne, yeroo dhagaa fi wantoota jajjaboo irra ejjetu immoo faanni akka ba’u ture. Dhagaawwanii fi marmaroonni tokko tokko kanneen miilli isaa eebbifamaan irra ejjetee faana irratti dhiise, akka yaadannootti jaarraa hedduuf eegamanii, akka amaanaatti harka irraa harkatti darbanii barakaan isaan irraa argatameera.

Keessumaa namoonni mootummaa Muslimootaa fi mootonni yaadannoowwan gatii qaban kana iddoowwan barbaachisoo ta’an keessatti eegumsa addaa jala kaa’anii eeganiiru; ziyaaraniiru, ziyaarsisaniiruus. Naqsh-i Qadam-i Shariif beekamanii fi eegaman keessaa warri caalaatti beekaman kanneen armaan gadii ti: 1. Naqsh-i Qadam-i Shariif Hindii keessatti, qubbee qabrii Fath Khaan ilma Fiiruuz Shaah Tughluq keessa jiru. 2. Faana miilaa eebbifamaa lamaan Qaahiraatti qubbee qabrii Qaayitbaay keessa jiran. 3. Faana miilaa eebbifamaa lamaan Qaahiraatti Masjiida Aasaarun-Nabii keessa jiran. 4. Faana miila mirgaa eebbifamaa Istaanbuul keessatti, qubbee qabrii Khaalid bin Zayd Abuu Ayyuub Ansaarii (Eyyûb Sultan) keessa jiru. Naqsh-i Qadam-i Payghambarii kun ajaja Mahmuud Khaan I tiin bara 1734tti masaraa irraa gara qubbee qabriitti fidame.

5. Faana miilaa lamaan qubbee qabrii Abdulhamiid Khaan I keessatti, dallaa gama Yeni Câmi keessa kuusaa keessatti eegaman.

6. Faana miilaa eebbifamaa lamaan dhagaa irra jiran, kan Lâleli keessatti qubbee qabrii Sulxaana Musxafaa Khaan III keessatti kuusaa dallaa keessatti addatti hojjetame keessatti eegaman. 7. Faana miilaa Istaanbuul, Masaraa Topkapı keessatti Kutaa Amaanota Qulqulluu keessa jiran. Kutaa Khirqa-i Sa’aadat Masaraa Topkapı keessatti Naqsh-i Qadam-i Shariif jahatu jira; afur dhagaa irraa, lama immoo xuubii irraa. Isaan keessaa tokko faana miilaa eebbifamaa kan Nabiyyiin keenya kabajamaan yeroo Mi’raajaaf ol ba’u kattaa irra ejjete irratti ba’e yoo ta’u, kutaa Khirqa-i Sa’aadat keessatti kuusaa tokko keessatti eegama. Kattaa eebbifamaa Sayyida keenya Ergamaan Rabbii yeroo Mi’raajaaf ol ba’u irra ejjete kana irratti gamoon maqaa Qubbat as-Sakhraa jedhamuun beekamu ijaarameera. Naqsh-i Qadam-i Shariif, gara iddoowwan amma jiranitti utuu hin geeffamin dura, jaarraa hedduuf iddoowwan adda addaa keessatti eegamaniiru. Dhuma irratti iddoowwan har’aa irra kaa’aman. Naqsh-i Qadam-i Shariif dhugaa ta’an immoo barakaa argachuuf ziyaaramu.

Qadam-i Shariif fi Sulxaana Ahmad Khaan I

Sulxaanni Ottomaanaa Ahmad I, kan umurii waggaa kudha sadiitti teessoo mootummaa irra ta’ee umurii waggaa digdamii saddeetiin boqote, Islaamummaa fi Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitti onnee isaa guutuun hidhamaa ture. Sulxaanni Ahmad I, kan maqaa walaloo Bahtî fi Ahmedî jedhuun walaloo illee barreessu, faaya marataa bifa Naqsh-i Qadam-i Shariif qabuu fi dhagaawwan gatii qabaniin faayame tokko hojjechiisee, gidduu isaatti immoo halluu cuquliisaa irratti warqeedhaan sarara walaloo ofii isaa kana barreessisee ture:

Utuu yeroo hunda akka gonfoo kootti mataa koo irratti baadhee maal ta’a laata,
Faana miilaa qulqulluu mootii Rasuulotaa ulfaataa sanaa?
Abbaan miila sanaa wardii dallaa wardii nabiyyummaa ti;
Yaa Ahmad, hin turin: fuula kee miila Wardii sanaatti haqi.
Sultan I. Ahmed (Bahtî)

Sulxaanni Ahmad I faaya marataa kana Jimaataa fi guyyoota iidaa, akkasumas guyyoota eebbifamoo biroo irratti mataa isaatti kaa’ata ture. Ayıntablı Mehmed Münîb Efendi, akka Naqsh-i Qadam-i Shariif qubbee qabrii Sulxaana Abdulhamiid I keessa jiru argamee achitti kaa’ame kan himu, kitaaba Âsâr-ul-Hikem fî Nakş-il Kadem jedhamu barreesse. Sulxaanni Ahmad Khaan walaloo afuree kana harka ofii isaatiin barreessee sheekii isaa Aziz Mahmûd Hüdâyî Efendiif erge. Akkasumas Sulxaanni Ahmad walaloo kana gabatee muka irratti fakkeessisee fuuldura teessoo mootummaa isaatti fannisise. Gabateen walaloon kun irratti barreeffame amma iyyuu Masjiida Sulxaana Ahmad keessatti fannifamee jira.

Na’layn-i Shariif Nabiyyii keenya kabajamaa

Kopheewwan zamana Nabiyyii keenya kabajamaatti uffataman kan har’aa irraa adda turan. Isaan kophee jalli isaa gogaa, gubbaan isaa banaa ta’ee hidhaa qabu fakkaatu turan. Ergamaan Rabbii fi Sahaabonni kophee daandii irratti uffatan sanaan salaata salaatu turan. Kopheen isaanii qulqulluu ture, lafti Masjidun-Nabawii immoo cirrachaan afamee ture. Kophee xuraa’aadhaan hin seenamu ture.

Hadiisa shariifa keessatti: “Akka Yahuudotatti hin fakkaanneef kophee keessan uffattanii salaataa” jedhameera.

Fakkiin Na’layn-i Sa’aadat illee sababa barakaa akka ta’u amanamee, manneenii fi iddoowwan hojii keessatti fannifama ture. Kutaa Khirqa-i Sa’aadat keessatti Na’layn-i Sa’aadat wajjin fakkeenyonni isaanii kan sibiilaa fi muka irraa hojjetamanis ni argamu.

Wantoota torban Nabiyyiin keenya kabajamaan of wajjin baatu

Nabiyyiin keenya jaalatamaan filaa, daawwitii, miswaaka, zayitii wardii, kuulii fi maqasii of bira qabatee imala ba’a ture; imalaa fi mana keessatti wantoota kana of biraa hin dhabu ture. Aa’ishaan: “Duulawwaniif zayitii wardii, filaa, daawwitii, maqasii lamaan, qodaa kuulii fi miswaaka Rasuula alayhis-salaam qopheessaan ture” jette. Akkasumas haati teenya Aa’ishaan: “Imalaa fi mana keessatti Rasuula alayhis-salaam waan torba of wajjin fudhata ture:

1. qaaruuraa zayitii wardii, 2. filaa, 3. daawwitii, 4. qodaa kuulii, 5. miswaaka, 6. maqasii lama, 7. lafee rifeensa ittiin qoodan” jetteetti.73

Ulee fi dulaawwan Nabiyyii keenya kabajamaa

Nabiyyiin keenya kabajamaan guyyoota Jimaataa yeroo khuxbaa godhu ulee yookaan iddaa irratti hirkata ture; imala irratti immoo iddaa irratti hirkata ture. Nabiyyiin keenya jaalatamaan ulee irratti hirkachuun amala nabiyyootaa keessaa akka ta’e ni jedha ture; ofii isaas ulee irratti hirkata, ulee irratti hirkachuus ni gorsa ture. Yeroo khaliifummaa Mu’aawiyaa bin Abii Sufyaan (radiyallaahu anhumaa), uleen Nabiyyii keenya kabajamaa Sa’ad al-Qaraz bira ture. Mu’aawiyaa bin Abii Sufyaan bara shantamaffaa Hijraa booda hajjiif dhufee ture. Minbara masjiida Nabiyyii keenya jaalatamaa keessa jiru buqqisiisee gara Damaasqootti geessisuu barbaade. Ulee Sa’ad al-Qaraz bira jirus akka isaaf gaafatamu godhe. Jaabir bin Abdullaah fi Abuu Hurayraan gara isaa deemanii: “Yaa Amiira Mu’minootaa! Minbarri Rasuula alayhis-salaam iddoo itti kaa’ame irraa buqqifamee fudhatamuun, uleen isaas gara Damaasqootti geeffamuun sirrii miti!” jedhan. Kanaan booda Mu’aawiyaan isaan dhiisee dhiifama gaafate.

Nabiyyiin keenya Abdullaah bin Unays masjiida irraa gara mana isaatti geessee ulee tokko kenneef: “Yaa Abdullaah bin Unays! Ulee kana of bira eegi!” jedhe. Abdullaah bin Unays (radiyallaahu anhu) ulee sana qabatee yeroo ummata bira ga’e: “Uleen kun maali?” jedhanii isa gaafatan. Innis: “Rasuula alayhis-salaam naaf kennee akkan of bira eegu na ajaje” jedhe. Abdullaah bin Unaysiin: “Maaliif gara Rasuula alayhis-salaam deebitee maaliif akka siif kenne isa hin gaafattu?” jedhan.

Bifa Na’layn-i Shariif Nabiyyii keenya kabajamaa

Na’layn-i Shariif

Na’layn Ergamaa Rabbii gara samiiwwaniitti ol ka’a,
Uumamni hundi gaaddisa isaa jala jira.
Utuu Tuur irratti Muusaadhaan “Kophee kee baasi” jedhamuu,
Arshii irratti isaan “Ati hin baasin” jedhama.
Kun bifa kophee Rasuula isa caalaatti ulfaataa ti,
Urjiileenis biyyoo inni irra ejjete ta’uu hawwu.
Warri samiiwwan torbanii isa hawwu,
Gonfoowwan sulxaanotaa ishee hinaafu.
Kan akka Na’layn Musxafaa hin argamu,
Ijaaf nuura, onneef nagaa – hundi isa irraa dhufa.
Bifa kophee sanaa baay’ee ulfeessi,
Mataan hundi isheef miila ta’uu hawwa.
Yeroo balaa fi rakkoon gama hundaan na marsan,
Na’layn-i Shariif naaf masaraa jabaa amansiisaa ta’a.
Masaraa jabaa kana keessatti nageenyaan jira,
Bifa ishee bareedaatti yommuun koolu’u na eegdi.
Onneen bifa kophee ulfaataa tajaajiluun,
Aalamota lamaan keessatti gaaddisa ishee jala jiraachuu hawwiti.
Ibn Mas’uud kophee tajaajiluun gammade,
Gammachuun koo immoo fakkii isheetiin ta’a.
Yuusuf Nabhaanii

Kanaan booda Abdullaah bin Unays gara Nabiyyii keenyaatti deebi’ee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Ulee kana maaliif naaf kennitan?” jedhee gaafate. Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Kun Guyyaa Qiyaamaa nu gidduutti mallattoo dha! Yeroo sana Jannata keessatti namoonni ulee irratti hirkatan baay’ee muraasa! Ati Jannata keessatti isa irratti hirkatta!” jedhe. Abdullaah bin Unays goraadee isaa wajjin of bira qabatee gonkumaa of biraa hin fageessine. Yeroo siree du’aa irra kufe, akka isa kafana isaa keessa kaa’anii isa wajjin awwaalan maatii isaatti dhaame. Qaama isaatii fi kafana isaa gidduu kaa’amee dhaamsi isaa raawwatame. Nabiyyiin keenya kabajamaan mihjana dheerina dhundhuma tokkoo (68 cm) yookaan xiqqoo isaa caalu tokko qaba ture. Mihjan ulee fiixeen isaa jallatu jedhama. Nabiyyiin keenya Hajar al-Aswad fagoo irraa isaan akeekee istilaama godha ture. Nabiyyiin keenya yeroo gaala yaabbatu fuuldura isaatti fannisa ture. Sayyidni keenya mikhsaraa Urjuun jedhamtu (damee muka timiraa gogaa irraa kan hojjetamte) tokkos qaba ture. Mikhsaraan ulee damee muka irraa hojjetame jedhama. Nabiyyiin keenya yeroo gara Baqii’ al-Gharqad deemu of bira qabata, isa irratti hirkata, yeroo taa’us harka isaatti marsa ture. Nabiyyiin keenya utuu mikhsaraan kun harka isaa jiruu khuxbaa godhuun isaas ni ture. Nabiyyiin keenya qadiiba (ulee qal’aa) muka gaaraa irraa muramee Mamshuuq jedhamu tokkos qaba ture. Yeroo Usmaan utuu qadiibni Nabiyyii keenya kabajamaa harka isaa jiruu minbara irratti khuxbaa godhu, Jahjaah bin Sa’iid yookaan Jahjaah bin Qays dhaqee qadiiba harka Usmaan irraa fudhatee jilba isaatti hirkisee jallisee cabse. Ummanni Jahjaahitti iyye. Kun hinaaffaa Rabbii kakaase; Allaahu ta’aalaan harka Jahjaah yookaan jilba isaatti dhukkuba aakilaa (hoqxoqqaa) kenne. Erga Usmaan shahiida ta’ee waggaan tokko utuu hin guutin, Jahjaah dhukkuba hoqxoqqaatiin du’e.

“Kan akka Na’layn Musxafaa hin argamu; ijaaf nuura, onneef nagaa – hundi isa irraa dhufa” Yuusuf Nabhaanii (rahmatullaahi alayhi)

Goraadeewwan Nabiyyii keenya kabajamaa

Nabiyyiin keenya kabajamaan goraadee sagal qaba ture.

Goraadeen abbaa isaa irraa dhaale kan Ma’suur jedhamu, yeroo Nabiyyiin keenya gara Madiinaatti godaane isa bira ture.74 Abd: goraadee kana Sa’ad bin Ubaadaan Nabiyyii keenya kabajamaaf kennaa godhee ture; yeroo gara Lola Badr deemu of wajjin fudhatee ture.

Zul-Fiqaar: goraadee Munabbih bin Hajjaaj yookaan Aas bin Munabbih, kan mushrikoota Quraysh keessaa ta’e, ture; Lola Badr irratti boojuu ta’ee hafe. Nabiyyiin keenya kabajamaan Zul-Fiqaar Aliyyiif kennaa godhe. Mataan qabduu isaa, marsaawwanii fi sansalaanni hidhaa isaa meetii irraa turan.75

Erga Nabiyyiin keenya boqotee booda, yeroo Abbaas Abuu Bakritti dhihaatee Zul-Fiqaar Aliyyi irraa gaafate, Abuu Bakr: “Ani goraadee kana yeroo hunda harka isaa keessatti argeera. Isa irraa harkisee fudhachuu hin jaalladhu!” jedhe. Abbaasis Aliyyiif dhiise.

Eeboowwan Nabiyyii keenya kabajamaa

Yahuudota Banii Qaynuqaa’ irraa eeboon sadii boojuu ta’ee Nabiyyii keenya kabajamaaf hafe. Eeboowwan Nabiyyii keenyaa keessaa tokko maqaan isaa Muswii, kan biraa immoo Musnaa ture. Nabiyyiin keenya harbaa guddaa Baydaa jedhamtu tokkoo fi harbaa eeboo irra xiqqaa Anazaa jedhamtu tokkos qaba ture. Najaashiin Habashaa Ashamaan anazaa (eeboo) sadii Nab’aa jedhaman fi harbaa tokko Nabiyyii keenya jaalatamaaf ergee ture. Nabiyyiin keenya isaan keessaa tokko ofii isaatiif hambifatee, isa lammaffaa Aliyyiif, isa sadaffaa immoo Umariif kenne.

Bilaal Habashii (radiyallaahu anhu) eeboo Nabiyyii keenyaa Iida Ramadaanaa fi Iida Arafaa irratti hanga iddoo salaataatti fuuldura Nabiyyii keenyaa baatee, achitti fuuldura Nabiyyii keenya kabajamaa dhaaba ture. Nabiyyiin keenya jaalatamaanis gara isaatti garagalee salaata iidaa salaachisa ture. Erga Nabiyyiin keenya kabajamaan boqotee booda, Bilaal Habashii eeboo kana iidota irratti fuuldura Abuu Bakr baatee iddoo salaataatti fuuldura isaa dhaaba ture. Abuu Bakr booda zamana Umar, isa booda immoo zamana Usmaan, hojiin kun mu’azzina Sa’ad al-Qarazitiin akkasuma raawwatame. Zamana bulchitoota Madiinaattis akkasitti hojjetamuun itti fufe.

Iddaawwan Nabiyyii keenya kabajamaa

Nabiyyii keenya jaalatamaaf (sallallaahu alayhi wa sallam) iddaan jaha ture. Isaan keessaa iddaawwan sadan Rawhaa, Baydaa fi Safraa jedhaman Yahuudota Banii Qaynuqaa’ irraa boojuu ta’anii hafan. Iddaan Safraa muka nab’ irraa hojjetame ture.76 Iddaan Katuum jedhamus muka nab’ irraa hojjetamee Lola Uhud irratti cabe. Iddaa cabe sana Qataadaa bin Nu’maan yaadannoof fudhate. Kana malees iddaawwan Sadad fi Zawraa jedhaman qaba ture.77

“Aliyyi malee dargaggeessi, Zul-Fiqaar malee goraadeen hin jiru!” Hadiisa shariifa

Gaachanoota Nabiyyii keenya kabajamaa

Nabiyyiin keenya gaachana sadii qaba ture. Gaachana Zaluuq jedhamu irratti bifni mataa korbeessa hoolaa ture. Gaachanni kun Nabiyyii keenyaaf kennaa godhamee ture. Garuu fakkii waan qabuuf Nabiyyii keenya hin gammachiifne. Yeroo ganama ka’e, Rabbiin bifa sana gaachana irraa balleessee haqee ture.78

Uffatoota sibiilaa Nabiyyii keenya kabajamaa

Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitiif uffanni sibiilaa torba ture. Uffatoonni sibiilaa kunneen:

Zaat al-Fuduul: kana Sa’ad bin Ubaadaan yeroo Nabiyyiin keenya gara Lola Badr ba’u kennaa godheef.79

Sa’diyyaa fi Fiddaa: uffatoonni sibiilaa lamaan kunis Yahuudota Banii Qaynuqaa’ irraa boojuu ta’anii Nabiyyii keenyaaf hafan. Uffanni sibiilaa Sa’diyyaa jedhamu, uffata sibiilaa seenaa qabeessa Daawuud alayhis-salaam Jaaluut wajjin waraanuuf uffate ture. Nabiyyiin keenya Lola Uhud irratti Fuduul fi Fiddaa walirra uffatee ture.80 Yeroo Nabiyyiin keenya boqote, uffanni sibiilaa Zaat al-Fuduul jedhamu, garbuu saa’ii soddomaa kan barbaachisummaa maatii isaatiif bitameef, Yahuudii Banii Zafar keessaa Abush-Shahm jedhamu bira qabsiifamee ture.81

Uffatoonni sibiilaa isaa kanneen biroo Zaat al-Wishaah, Zaat al-Hawaashii, Batraa’ fi Khirniq turan.82

Nabiyyiin keenya Lola Hunayn irratti Zaat al-Fuduul fi Sa’diyyaa uffatee ture.83

Gonfoowwan sibiilaa Nabiyyii keenya kabajamaa

Gonfoowwan sibiilaa Ergamaa Rabbii keessaa inni jalqabaa Muwashshah dha. Gonfoon kun Yahuudota Banii Qaynuqaa’ irraa boojuu ta’ee hafe. Gonfoon Zus-Subugh yookaan Zus-Susub yookaan Mashbuugh jedhamu, gonfoo Nabiyyiin keenya Lola Uhud irratti mataa isaatti uffate ture. Goraadee mushrikoonni dhahanii fi dhagaawwan darbatamaniin cabee, marsaawwan isaa keessaa lamaan boqoo eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa keessa seenan.

Nabiyyiin keenya yeroo Makkaa injifachuuf seenes gonfoo sibiilaa uffatee ture.

Loltoonni fardatti yaabbatan, alaabaa fi baandiraa ol qabanii,
Mehteriin84, nakkaaraa fi dibbee ni rukutan.

Alaabaawwan fi baandiraawwan Nabiyyii keenya kabajamaa

Nabiyyiin keenya kabajamaan duulawwan irratti alaabaa (baandiraa) gosa lamaa fayyadama ture. Raayaan isaa gurraacha ture; liwaan isaa immoo xiqqaa fi adii ture. Yuunus bin Ubayd, garbicha bilisa ba’e Muhammad bin Qaasim, akkana jedha: “Muhammad bin Qaasim alaabaa Ergamaa Rabbii alayhis-salaam akkan gaafadhuuf gara Baraa’ bin Aazib na erge. Baraa’ bin Aazibis: ‘Gurraacha, roga afur qabu, kan namiraa (huccuu suufii sarara gurraachaa fi adii qabu) irraa hojjetame ture’ jedhe.” Alaabaan kun huccuu mudhii Aa’ishaa kan suufii irraa dhawamee faaya koorii gaalaatiin faayame ture; gurraacha ture. Uqaab jedhamee waamama ture. Alaabaan Nabiyyii keenya jaalatamaa Aliyyi bira ture. Nabiyyiin keenya Duula Khaybar irratti: “Alaabaa nama Rabbii fi Rasuula Isaa jaallatu, Rabbii fi Rasuulli Isaas isa jaallatan tokkoof nan kenna!” jedhee, Aliyyi waamee alaabaa isaa kenneef.85 Allaahu ta’aalaan injifannoo Khaybar Aliyyiif kenne.

Alaabaa (baandiraa) Ergamaa Rabbii kan Liwaa’ al-Hamd jedhamu irratti: “Laa ilaaha illallaah Muhammadur-Rasuulullaah” jedhamee barreeffamee ture. Nabiyyiin keenya sariyyaa Kharraar irratti Sa’ad bin Abii Waqqaasiif alaabaa adii (baandiraa, liwaa) tokko hidhee ture. Yeroo Aliyyi gara Yaman erge, mataa eeboo irratti marata tokko hidhee: “Liwaan akkana!” jedhee ture. Liwaa ajajaa waraanaa qofatu qabatee baata ture. Alaabaa adii Nabiyyii keenyaa duula gara Abwaa’ (Waddaan) irratti Hamzaan, duula gara Buwaax irratti Sa’ad bin Abii Waqqaas, hordoffii Kurz bin Jaabir al-Fihrii irratti Aliyyi, duula gara Zul-Ushayraa irratti immoo Hamzaan baatan.

Nabiyyiin keenya yeroo gara Lola Badr ba’u, alaabaa isaa adii (liwaa isaa) Mus’ab bin Umayriif kenne; Aliyyi immoo alaabaa isaa gurraacha (raayaa isaa, Uqaab) fuuldura Nabiyyii keenyaa baate.86 Alaabaan adiin (liwaan) Nabiyyii keenyaa Lola Banii Qaynuqaa’ irratti Hamzaan; duula gara Qarqarat al-Kudr, Lola Uhud fi duula Badr al-Maw’id irratti Aliyyiin; Lola Khandaq irratti immoo Zayd bin Haarisaan baatameera. Nabiyyiin keenya Makkaas alaabaa isaa adiin injifate. Nabiyyiin keenya kabajamaan Duula Tabuuk irratti alaabaa isaa guddaa Abuu Bakritti, alaabaa isaa xiqqaa immoo Zubayr bin Awwaamitti baachise.

Fardeen Nabiyyii keenya kabajamaa

Fardi Nabiyyii keenya jaalatamaa inni jalqabaa, farda Madiinaa keessatti nama baadiyyaa Banii Fazaaraa keessaa tokko irraa uqiyyaa87 meetii kudhaniin bite, kan warri lafa onaa Daris jedhan, Nabiyyiin keenya immoo maqaa Sakb itti moggaase dha. Lola Uhud irratti isa yaabbate.88 Sakb hidhii isaa irratti adii qaba ture. Miilli isaa sadii adii qaba ture; tokko, miilli mirgaa, adii hin qabu ture. Sakb baay’ee saffisaa ture, jechuunis yeroo deemu akka bishaanii yaa’a ture. Farda Murtajiz jedhamu Nabiyyiin keenya nama baadiyyaa Banii Murraa keessaa tokko irraa bite. Murtajiz bareedaa fi sagalee qindaa’aa kan qabu ture; akka nama walaloo dubbatuu hurrisa ture.89 Farda Lizaaz jedhamu Muqawqis mootiin Iskindiriyaa Nabiyyii keenyaaf kennaa godhe. Lizaaz baay’ee saffisaan deema ture.90

Farda Zarib jedhamu Farwaa bin Umayr al-Juzaamii Nabiyyii keenyaaf kennaa godhe. Zarib farda baay’ee jabaa fi dadhabbii danda’u ture.

Lahiif (yookaan Luhayf). Farda kana Rabii’aa bin Abii Baraa’ al-Kalbii Nabiyyii keenyaaf kennaa godhe. Lahiif eegee dheeraa qaba ture; eegeen isaa lafa haxaawa ture. Ya’suub fardeen Nabiyyii keenyaa keessaa isa caalaatti gaarii ture.

“Alaabaa nama Rabbii fi Rasuula Isaa jaallatu, Rabbii fi Rasuulli Isaas isa jaallatan tokkoof nan kenna!” Hadiisa shariifa

Muraawih farda dorgommii ture; Ubayd bin Yaasir Tabuuk irratti Nabiyyii keenyaaf kennaa godhe. Muraawih akka bubbee saffisaan fiiga ture.

Farda Mirwaah jedhamu ergamtoonni Banii Rahaa’, kanneen bara kurnaffaa Hijraa booda Madiinaatti dhufan, Nabiyyii keenyaaf kennaa godhan. Mirwaah yeroo fuuldura Nabiyyii keenyaatti yaabbatamee deemsifame, Nabiyyii keenya baay’ee gammachiise. Ward: farda kana Tamiim Daariin Nabiyyii keenyaaf kennaa godhe. Halluun Ward diimaa magaalaa ture. Nabiyyiin keenya isa Umariif kennaa godhe. Umaris Ward irra ta’ee karaa Allaahu ta’aalaa irratti lole; duula irraa gara duulaatti fiigsise. Nabiyyiin keenya fardeen isaa keessaa sadii dorgommiitti galcha ture. Yaabbataan Zarib Sahl bin Sa’ad, yaabbataan Lizaaz immoo Abuu Usayd as-Saa’idii ture. Lizaaz fuuldura, Zarib isa duuba, Sakb immoo Zarib duuba deema ture.

Harree fi gaangeewwan Nabiyyii keenya kabajamaa

Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitiif harreen fi gaangeen illee ni turan. Muqawqis mootiin Iskindiriyaa Nabiyyii keenyaaf gaangee daalachaa tokkoo fi harree daalachaa tokko kennaa godhe. Gaangeen Duldul, harreen immoo Ya’fuur yookaan Ufayr jedhamee waamama ture.91 Gaangeen adiin Islaamummaa keessatti jalqaba mul’ate Duldul ture. Nabiyyiin keenya Duula Khaybar irratti gaangee daalachaa kana, Lola Hunayn irratti immoo gaangee daalachaa isa kaan yaabbate. Nabiyyiin keenya gaangee isaa miilaan dhiibee gara Hawaazin irratti deemuu barbaade; Abbaas luugama gaangee qabatee, Abuu Sufyaan bin Haaris immoo rikaaba isaa qabatee saffisa isaa hir’isuu fi Nabiyyiin keenya gidduu diinotaatti akka hin seenne dhorkuuf yaalan. Duula Khaybar irratti Ya’fuur irratti koorii kaa’anii, mataa isaatti luugama funyoo qaccee muka timiraa irraa hojjetame galchanii, Nabiyyiin keenya isa illee akka yaabbate ni gabaafama. Nabiyyiin keenya yeroo Hajjii Dhaammannaa irraa deebi’e Ya’fuur du’ee ture; Duldul immoo erga Nabiyyiin keenya boqotee booda Aliyyiif hafe. Hanga shahiida ta’utti Aliyyi, achiis Hasan, achiis Husayn, booda immoo Muhammad bin Hanafiyyaa isa yaabbatan. Duldul hanga zamana Mu’aawiyaatti jiraate.

Gaalota Nabiyyii keenya kabajamaa

Qaswaa: gaalli Nabiyyii keenya kabajamaa kun, kan maqaa Jad’aa fi Adbaa jedhuunis waamamtu, horii Banii Qushayr bin Ka’ab bin Rabii’aa bin Aamir yookaan Huraysh bin Ka’ab keessaa turte; Abuu Bakr dirhama dhibba afuriin bitee, gatuma sanaan Nabiyyii keenya jaalatamaaf dabarse. Nabiyyiin keenya Qaswaa irra ta’ee gara Madiinaatti godaane. Ishee irra ta’ee umraa Hudaybiyyaa deeme. Makkaas ishee irra ta’ee injifate. Nabiyyiin keenya kabajamaan Qaswaa ni dorgomsiisa ture; gaalli tokkollee ishee hin darbu ture. Garuu namni baadiyyaa tokko gaala waggaa lamaa wajjin dorgommii seenee ishee darbe. Hajjii Dhaammannaa irratti khuxbaa Arafaat Qaswaa irra ta’ee godhe. Qaswaan yeroo khaliifummaa Abuu Bakr iddoo awwaalaa Jannat al-Baqii’ keessatti gad lakkifamte. Achitti ofii isheetiin dheeddee hanga duutetti jiraatte.92

“Yaa Rabbii! Akkuma bifa koo bareechitee uumte, amala koos bareechi” Hadiisa shariifa

Gaala Abuu Jahl irraa boojuun fudhatame: Lola Badr irratti gaalli Abuu Jahl beekamaan boojuu ta’ee qooda Nabiyyii keenya jaalatamaatti bahe. Hanga umraa Hudaybiyyaatti gaala kana irra ta’ees duulaaf ba’a ture. Umraaf mallattoo qalmaa itti godhe. Mushrikoonni gaala dhibba kennanii isa fudhachuu barbaadan. Nabiyyiin keenya: “Utuu qalmaaf adda baafnee hin murteessine ta’ee, fedhii keessan nan guuta ture” jedhe. Gaalota aannanii: Nabiyyii keenyaaf gaalonni aannanii torba, kanneen dheedichoo Zul-Jadr fi Jammaa keessatti dheedan, maqaa Hannaa, Samraa, Urays, Sa’diyyaa, Baghuum, Yasiiraa fi Dabbaa’ jedhaniin waamaman turan; maatiin Nabiyyii keenyaa aannan isaanii kan halkan halkaniin qirbaa lama guutee fidamuun jiraatu turan.93 Garuu yeroo Nabiyyiin keenya boqote, isaan keessaa tokkollee hin hafne.

Qabeenya Nabiyyiin keenya kabajamaan waqfii godhe

Islaamummaa keessatti waqfiin jalqabaa, oddoowwanii fi maasiiwwan kuduraa torban maqaa armaan gadii qaban, kanneen Mukhayriiq inni Uhud irratti shahiida ta’e akka Nabiyyii keenyaaf kennaman dhaamee, Nabiyyiin keenyas fudhatee waqfii godhe dha: 1. Misab, 2. Saafiyaa, 3. Dalaal, 4. Husnaa, 5. Burqaa’, 6. A’waaf, 7. Mashrabaa.94 Mukhayriiq, kan utuu Muslima hin ta’in dura hayyoota fi duroota Yahuudotaa keessaa ture, Lola Uhud irratti saba isaa wajjin wal dura dhaabatee: “Muhammad Nabiyyii dhuma zamanaa akka ta’e isinuu sirriitti ni beektu. Tawraata keessatti ibsi isaa ifatti barreeffameera. Amma kan nuuf malu isa hordofuu fi guyyoota isaa rakkisaa keessa isa bira jiraachuu dha” jedhee ejjennoo isaa ibse. Yahuudonni: “Dhugaa qabda, garuu har’a Sanbata. Hojiin hin hojjetamu!” jedhan. Cimsuun akka faayidaa hin qabne argee goraadee isaa hidhate, Muslima ta’uu isaa ibse. Firoottan isaatiif: “Yoon ajjeefame, qabeenyi koo hundi kan Muhammad ti. Akka fedhetti itti fayyadamuuf bilisa” jedhee dhaame. Deemee waraana Islaamaatti makame. Sharbata shahaadaa dhuge, radiyallaahu anhu.

Akkuma ta’e lolli dhumee madaan hidhame. Firoottan Mukhayriiq dhaamsa isaatiif amanamoo ta’anii qabeenya isaa Habiibullaahiif dhiisan. Nabiyyiin keenya kabajamaanis lafa bishaan qabbanaa’aa fi firii baay’ee qabu kana waqfii godhee, faayidaa hiyyeeyyii fi rakkattootaatiif bane. Aadaan waqfii qaroomina Islaamaa keessatti akkasitti jalqabe. Sayyidni keenya: “Mukhayriiq, saba Yahuudotaa keessaa nama khayrii qabu dha” jedhee isa faarse.

Waqfiiwwan Nabiyyii keenyaa kanneen Madiinaa keessaa walumaagalatti qabeenya Mukhayriiq irraa turan.

Ibn Humayd akkana jedha: “Khaliifaan Umar bin Abdul’aziiz oddoowwan timiraa waqfii Mukhayriiq irraa timirri akka fidamu barbaade. Saahinii keessatti fidame. Umar bin Abdul’aziiz: ‘Abuu Bakr bin Hazm, timirri kun muka timiraa zamana Rasuula alayhis-salaam irraa hafe irraa akka ta’ee fi Rasuula alayhis-salaam isa irraa nyaachaa akka ture naaf barreesse’ yommuu jedhu, ani: ‘Yaa Amiira Mu’minootaa! Nu gidduutti qoodi!’ jedhe. Ni qoode. Tokkoo tokkoo keenyaaf timirri sagal ga’e.”

Umar bin Abdul’aziiz: “Ani bulchaa Madiinaa ta’ee yeroo oddoo timiraa sana seene, timira muka timiraa sanaa irraa nyaadheera; timira akka isaa mi’aawaa fi bareedaa ta’e gonkumaa hin argine!” jedhe.

Amr bin Muhaajir akkana jedha: “Meeshaaleen Rasuula alayhis-salaam kutaa tokko keessatti Umar bin Abdul’aziiz bira turan; innis guyyaa guyyaan isaan ilaala ture. Qurayshoota isa bira dhufanii walitti qabaman illee kutaa kana keessa galcha ture; achiis gara meeshaalee kanaatti garagalee: ‘Kunoo, dhaala Dhuunfaa Rabbiin ittiin isin ulfeesse!’ jedha ture.” Isaanis: 1. siree baala muka timiraatiin foo’ame tokko,

2. boraatii gubbaan isaa gogaa ta’ee keessi isaa qaccee muka timiraatiin guutame tokko, 3. saahinii guddaa tokko, 4. kubbaayyaa bishaanii tokko,

5. uffata tokko, 6. dhagaa daakuu harkaa tokko,

7. kuusaa xiyyaa tokko, 8. haguuggii viliveetii tokko.

(Bullukoon kun, sababa foolii gaarii qaama eebbifamaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii irraa keessa seeneetiin, miskii caalaa urgaa’a ture. Umar bin Abdul’aziiz (radiyallaahu anhu) yeroo dhukkubsatu, bishaan bullukoon sun ittiin dhiqameen dhiqatee fayya ture.)

Yeroo galaanni jaalalaa dambalii ka’e,
Lu’ulu’ni tokkichi sun (Durri Yatiim) mul’ate,
Uumaan qulqulluun waa’ee isaa akkana jedhe:
“Lawlaaka lamaa khalaqtul-aflaak.”
Yeroo inni dhalate, ifni Aduu sanaa
Uumama guutuu guute;
Namni faana isaa hordofee deemu,
Hojii isaa hunda keessatti gaarii argata.
Utuu biyyoonni hedduun ajaja isaa jala galanii,
Qamiisa sadii illee hin qabu ture.
Mana isaa keessa qabeenyi baay’een hin turre,
Yeroo boqote, uffanni sibiilaa isaa qabsiifamee argame.
Wantoota inni yeroo baay’ee argu bira,
Addunyaan kun gatii maal qabaatti?
Kennaan isaa nama hundaaf baay’ee ture,
“Waan tokkollee hin jiru” jechuu hin beeku ture.
Yeroo tokko tokko hamma kanatti baay’isee kenna ture,
Kan diinonni isaa hundi gad jedhaniif.
Ijoollee abbaa hin qabne hundaaf abbaa gara laafaa ture,
Kunuunsi isaa nama gadhee illee baay’ee ture.
Hojii isaa hunda keessa ogummaan baay’een ture,
Nama tokkollee irratti tola isaa hin lakkoofne.
Dhukkubsataa ni gaafata ture,
Nama dhiphateef fayyina kenna ture.

“Yaa Ergamaa Rabbii! Isin faarsuuf humna hin qabu; hundi keenya isiniif jedhamnee uumamne. Walumaagalatti, yaa Mootii biyya amanamummaa, lubbuun koo isiniif wareegamaa haa ta’u, wanti hundi wareegamaa haa ta’u!” Hüseyin Hilmi bin Sa’îd (rahmatullaahi alayhi)

Salaata tahajjudii gonkumaa hin dhiisu ture,
Sodaa Rabbiitiin hin ciisu ture.
Nabiyyiin nama hunda yeroo hunda
Akka ofii isaa wajjin walqixaatti ilaala ture.
Gabrummaatti ni boona ture,
Amala Rabbaaniitiin faayamee ture.
Namni karaa kana hawwu,
Amaloota gaggaariidhaan ni faayama.
Mana barumsaa tokko itti fufee hordofe,
Kan barsiisaan isaa Rabbii ta’e.
Isa ibsuuf Rahmaan
Qur’aana keessatti ibsa bareedaa kenne.
Hanga Guyyaa Walitti Qabamaatti, Mootii nabiyyootaatiif
Salawaanni dhuma hin qabne haa ta’u!
Maatii isaatii fi Sahaabota isaatiif
Salaataa fi salaamni, gad of qabuudhaan, haa ta’u!

HILYA SA’AADAT Erga Sahaabota isaa gorsee booda, Boonsi Aalamaa akkana jedhe: ana booda, Namni hilyaa koo qulqulluu arge, Akka nama fuula koo argee ti; Yoo arguun jaalalli isa keessatti uumame, Jechuunis yoo bareedina kootiin jaalalaan qabame, Yoo ana arguu hawwe, Yoo onneen isaa jaalala kootiin guutame, Jahannam isaaf haraama ta’a, Rabbiin koo Jannata isaaf kenna. Haqqi isa qullaa hin kaasu, Dhiifama Haqqaa ni argata. Akkas jedhameera: yoo harki nama tokkoo Jaalalaan hilyaa Rasuulaa barreesse, Haqqi sodaa irraa isa nageessa, Fuulli lafaa balaan yoo guutames. Qaamni isaa addunyaa kana keessatti dhukkuba hin argu, Dhagni isaa guutuun gonkumaa dhukkubbii hin dhaga’u. Namichi kun cubbuu hojjetee illee, Jahannam qaama isaatiif haraama ta’a. Aakhiraatti adabbii irraa ni baraarama, Addunyaatti hojiin isaa hundi isaaf salphata. Rabbiin Ol’aanaanis isa ni kaasa Warra addunyaa kana keessatti Rasuula arganii wajjin. Hilyaa Nabiyyii ibsuun rakkisaa ta’us, Hamma danda’ametti isa jalqabna. Zul-Jalaalitti koolu’uudhaan Gad of qabnee isa ibsina. Ummatoonni dubbii kana irratti walii galan: Boonsi Aalamaa adii diimaan itti makame ture. Fuulli isaa eebbifamaan adii qulqulluu ture, Akka wardii diimaa itti dhihaatu ture. Dafqi fuula isaa irra jiru, akka lu’ulu’aa, Jawhara bareedaa sana caalaatti bareechaa ture.

Yeroo dafqu, inni madda gammachuu sun,
Akka galaanni nuuraa dambaluu ture.
Iji isaa yeroo hunda kuulii kan dibate fakkaata ture,
Iji isaa bareedaan onnee harkisa ture.
Adiin ija isaa baay’ee adii ture,
Rabbiin isaa aayataan isa faarse.
Gurraachi ija isaa xiqqaa hin turre,
Isaaf dhihoo fi fagoon tokko ture.
Iji isaa guddaa, bareedaa fi qal’aa ture,
Fuulli isaa eebbifamaan yeroo hunda nuura facaasa ture.
Humni argaa Musxafaa
Halkan akkuma guyyaa jabaa ture.
Yoo gara iddoo tokkoo ilaaluu barbaade,
Qaamni isaa qulqulluun illee wajjin garagala ture.
Qaama isaa mataa isaa hordofsiisa ture,
Kanas gonkumaa hin dhiifne.
Rasuula Kabajamaan qaama qaba ture,
Garuu lubbuu qaama uffatte jedheen yoon waame isaaf mala.
Rasuulli bareedaa fi jaallatamaa ture,
Rasuulli Haqqaaf baay’ee jaallatamaa ture.
Maalik fi Abuu Haalaan akkana jedhan:
Qaraabni isaa akka ji’a haaraa, wal irraa fagoo ture.
Gidduun qaraaba isaa lamaanii
Yeroo hunda akka meetii ifatti mul’ata ture.
Fuulli isaa eebbifamaan xiqqoo geengoo ture,
Gogaan isaa ifaa fi calaqqisaa ture.
Mihraabni qaraaba isaa gurraachaa
Qiblaa aalama guutuu ture.
Cinaa irraa yommuu ilaalamu, funyaan isaa eebbifamaan
Gidduu isaatti xiqqoo ol ka’aa fakkaata ture.
Inni baay’ee bareedaa, dheeraa fi qal’aa ture,
Namni isa arge guutummaatti isa ibsuu hin dandeenye.
Ilkaan isaa xiqqoo wal irraa fagoo turan,
Akka sarara lu’ulu’aa ni calaqqisu turan.
Yeroo ilkaan isaa fuulduraa mul’atan hunda,
Nuurri tokko gama hundaa haguuga ture.

Yeroo Hogganaan Aalamota Lamaanii kolfu,
Nabiyyiin waan lubbuu qabuu fi hin qabne hundaa,
Ilkaan isaa fuulduraa baay’ee qulqulloon mul’atu turan,
Akka sanyii cabbii qal’oo turan.
Ibn Abbaas akkana jedha: Habiibni Rabbii
Kolfuuf ni qaana’a ture.
Qaanii isaatiin inni, utubaan amantii,
Gonkumaa sagalee guddaan hin kolfine jedhu.
Rasuulli ol’aanaan qal’aa fi qaana’aa ture,
Yeroo hunda nama ija dhaabee ilaaluuf ni qaana’a ture.
Fuulli isaa ji’a guutuu fakkaata ture,
Dhuunfaan isaa daawwitii Mawlaa ol’aanaa ture.
Fuulli bareedaan sun yeroo hunda nuuraan guutuu ture,
Ifa isaatiin isa ilaaluun hin danda’amu ture.
Nabiyyiin bareedaan sun onnee mo’ate,
Sahaabonni kuma dhibbaa isa jaallatan.
Warri yeroo tokko qofa abjuu keessatti isa argan,
Mi’i akkasii addunyaa irra hin jiru jedhan.
Ammas haa beekamu: boqoon isaa bareedaan
Baay’ee foon kan qabu hin turre jedhu.
Uumaan, jaalala isaaf qabuun,
Fuula isaa adii, adda isaa bal’aa godhe.
Nuurri morma isaa
Rifeensa isaa gidduutti yeroo hunda ni calaqqisa ture.
Areeda isaa eebbifamaa irraa, sirriitti beeki,
Rifeensa kudha torba qofatu adii ta’ee ture.
Inni kan walitti maramaa hin turre, dheeraas hin turre,
Akkuma qaamolee isaa hundaa madaalamaa ture.
Mormi qulqulluun Rasuula aafaaqaa
Baay’ee adii fi baay’ee ifaa ture.
Sahaabota keessaa warri naamusa gaarii qaban baay’een
Hundi isaanii: garaan isaa fi qomni isaa walqixa ture jedhan.

Utuu qomni isaa eebbifamaan banamee,
Kuusaan beekumsaa faydaa95 ni facaasa ture.
Iddoon jaalalli itti kabajaan qubate,
Qomni ulfaataan sun adda ta’uu ni danda’aa?
Qomni isaa eebbifamaan bal’aa ture,
Beekumsi ladunnii isa irratti bu’ee ture.
Qomni guddaan sun adii fi ifaa ture,
Warri isa argan ji’a guutuu ifu arguu yaadu turan.
Ibiddi jaalala Dhuunfaa bara baraa
Bareedaa sana gubee ture.
Kana jaarsis dargaggeessis dhugumaan ni beeku:
Boonsi Aalamaa lafee gatiittii bal’aa qaba ture.
Gidduun dugda isaas foon qaba ture,
Abbaa arjummaa, nama carraa qabeessa ture.
Gogaa isaa meetii fakkaatu keessa qal’inni ture,
Chaappaan nabiyyummaa xiqqoo guddaan ni ture.
Chaappaan nabiyyummaa dugda isaa irra ture,
Gama mirgaatti dhihaatee, dhugumaan.
Warri isa ibsan nutti himaniiru:
Chaappaan ulfaataan sun mallattoo guddaa ture.
Halluun isaa gurraacha, gara keelloo dhihaatu ture,
Hamma hanqaaquu gugee ture.
Naannoo isaatti, akka sararoota kaafamanii,
Rifeensota qal’oo wal bira jiran.
Warri nama hidda ol’aanaa sana ibsan,
Nabiyyiin lafee gurguddaa qaba ture jedhan.
Lafeen isaa hundi guddaa fi jabaa ture,
Bifni isaa fi amalli isaa kan mootummaa ture.

Qaamoleen isaa eebbifamoon tokkoon tokkoon isaanii
Madaalamanii fi jajjaboo ta’anii uumaman.
Qaamni Nabiyyii hundi hamma kanatti bareedaa ture,
Akka aayatoota Qur’aanaa.
Barruun harka sulxaana sanaa,
Akkasumas jalli miila isaa,
Bal’aa, qulqulluu, qal’aa fi mi’aawaa turan,
Akka wardii haaraa laafaa fi jaallatamoo turan.
Baay’ee bareedaa turan, jedhu warri hubannaa qaban,
Harkoonni eebbifamoon karaamaa qaban sun.
Nabiyyiin yoo nama tokkoof salaama kenne,
Yeroo hunda ni seeqa ture.
Guyyaan tokko lama yoo darbe illee,
Eeyyee, ji’a tokko caalaa yoo dheerate illee,
Foolii gaarii sanaan ni beekama ture
Namni sun namoota gidduutti.
Qaamni isaa rifeensa hin qabne akka kiristaalaa ture,
Cinaa sana akkamittan faarsa laata!
Michuu ilaaluuf, inni ulfaataan sun
Qaama isaa qal’aa guutuun ija ta’ee ture.
Gogaan isaa qal’aan guutuu ture,
Uumaan achitti hikmata Isaa agarsiise.
Qoma isaa fi garaa isaa irra
Rifeensi tokkollee hin turre – akka gabatee meetii.
Gidduu qoma isaa irraa gara gadiitti qofa
Sararri rifeensaa tokko qajeelaan bu’ee ture.
Sararri gurraachi kun qaama eebbifamaa kana irratti
Akka geengoo ji’a marsuu bareedaa ture.
Umurii isaa guutuu akkasuma
Qaamoleen isaa eebbifamoon akka dargaggummaa turan.
Hamma umuriin Nabiyyii dabalaa deemeen,
Akka wardii haaraa banamtuu yeroo hunda haaroomaa ture.
Ammas Sulxaanni Uumamaa
Baay’ee furdaa ture jettee hin yaadin.
Inni hin huqqifne, baay’ees foon hin qabu ture,
Madaalamaa fi baay’ee jabaa ture.

Warri onnee waa’ee isaa akkana jedhan:
Qaamoleen isaa wal hin caalan, wal irraas hin hir’atan turan.
Ogeessi ijaarsaa masaraa qaama isaa
Bu’uura haqaa fi madaalaa irratti ijaare.
Qaamni isaa qulqulluun madaalamee ijaarame,
Qaamni isaa guutuun nuura keessa liqimfamee ture.
Inni iddoon isaa Sidraa ta’e dheerina giddu galeessaa qaba ture,
Addunyaan isaan sirna argatte.
Warri dinqii dheerina isaa daawwatan,
Hundi isaanii isa faarsaa akkana jedhan:
Bareedaa fuula wardii qabu akkasii hin argine,
Dheerinaan, amalaan, fuulaanis bareedaa.
Nabiyyiin dheerina giddu galeessaa qabaatus,
Yoo nama dheeraa tokko wajjin deeme,
Namichi sun hammam dheeraa yoo ta’e illee,
Nabiyyiin ammas caalaatti dheeraa fakkaata ture.
Lu’ulu’ni sun nama dheeraa sana caalaa
Hamma barruu harkaa tokkoo dheeraa ture.
Yoo ulfinaan karaa tokko deeme,
Baay’ee saffisaan deema ture.
Ammas ibsa isaa ulfaataa keessatti akkana jenna:
Utuu deemuu gara fuuldura isaatti gad jedha ture.
Jechuunis akka nama gaara irraa gad bu’u,
Yeroo hunda xiqqoo gara fuulduraatti gad jedha ture.
Inni ol’aanaan sun ulfinaa fi kabaja qaba ture,
Lubbuun Khaliil isaan ni boonti ture.
Dhuunfaa Rabbiin filatu,
Qaamni isaa hundi dhugumaan isa caalaatti ol’aanaa dha.
Yoo namni tokko utuu karaa deemuu
Tasa Ergamaa Rabbii arge,
Onnee isaatti sodaan ni bu’a ture
Ol’aanummaa Ergamaa Rabbiitiin.
Yoo namni tokko Nabiyyii wajjin yeroo hunda
Haasa’aa dubbii dubbate,
Mi’aa dubbii isaatiin inni
Garbicha isaa ta’a ture, yoo Rasuulli isa fudhate.

Uumaan bara baraa isa faayee ture
Amala bareedaa, kan fakkaataa fi bakka bu’aa hin qabneen.
Yaa Ergamaa Rabbii! Isin faarsuuf humna hin qabu,
Hundi keenya isiniif jedhamnee uumamne.
Walumaagalatti, yaa Mootii biyya amanamummaa,
Lubbuun koo isiniif wareegamaa haa ta’u, wanti hundi wareegamaa haa ta’u!
Hüseyin Hilmi Işık
(qaddasallaahu ta’aalaa sirrahul-aziiz)

QASIIDAA AHL AS-SUNNAA
Amantiin Ahl as-Sunnaa waan ati jalqaba barbaaddu dha,
Gareen torbaatamii sadii jiru, garuu warri hafan kan Jahannam ti.
Muslimoonni hundi Sunnii dha; mataan hunda isaanii Nu’maan dha.
Namni iimaana keessatti isaan hordofe oduu gammachiisaa Jannataa argate.
Amantii kee jabeessi; achiis Islaamummaatti hidhami!
Ulaagaalee Islaamummaa shanan raawwadhu; battaluma haraama irraa of eegi!
Yoo cubbuu hojjette, tawbadhu, yeroo hin dabarsin!
Namni Islaamummaa hin hordofne guyyaa tokko dhugumaan ni gaabba.
Nama amantii hin qabneen hin gowwoomin: atis ni baddaa, of eeggadhu!
Yoo dubbii mi’aawaa amante, booda haalli kee hamaa ta’a!
Warri fuula lamaa baay’atan: alaan maleykaa, keessaan bofa,
Kiyyoo keessa si buusuuf, akka michuu fakkaatu, onnee irraa iyyuu.
Namni hundi akka dhugaa qabu yaada: “Hamaan,” jedha, “kan na hin hordofne dha.”
Islaamummaan madaala dha; nama dhugaa qabu kan adda baasu isa!
Beeki, namni Islaamummaa hin hordofne nama karaa sirrii irraa jallatee dha;
Dubbii kana dhugumaan ni amana nama seenaa sirriitti hubatu.
Maaliif gara ogeessa fayyaa fiiga namni bakki tokko itti dhukkubu?
Sababni isaas namni tokkollee du’uu hin jaallatu; waan hunda caalaa lubbuun mi’aawaa dha.
“Fedhiin bara baraan jiraachuu ana keessa hin jiru” – kan akkas jedhu jiraa?
Du’uun badiisa miti; jireenya qabrii amani!
Jannanni bara baraa ti, Jahannamis; kana Qur’aanni beeksise,
Dhukkubbii bara baraa irraa of eeguu qabu, yoo shakkii qofa ta’e illee.
Warri kana hin amannes ni jiru; kaawwaan (simbirri halkanii) ifa irraa baqata.
Qura’een kosii irraa mi’aa argatti; kan wardii barbaadu bulbula dha.
Namni nafsii fi fedhii isaatti hidhame Islaamummaa dhugumaan jaallachuu hin danda’u.
Lamaan kun tokko ta’uu ni danda’uu? Gaariin hamaa irraa adda!
Muslimoonni haqa ni beeku, uumama hundaaf waan gaarii godhu,
Warri iimaana hin qabne akka bofaa ti; nama miidhuu irraa mi’aa argatu.
Yaa Rabbii koo, gara nuuf laafi, gara nuuf laafi! Dhumni zamanaa akkam rakkisaa dha,
Beekumsi amantii irraanfatame; warri salaata salaatan baay’ee xiqqaatan.