ИМАН ШАРТЛАРЫ

1. Аллаһы Тәгаләнең барлыгына һәм берлегенә ышану

(Әмәнтү билләһи) – «Аллаһы Тәгаләнең барлыгына һәм берлегенә ышандым, иман китердем, йөрәгем белән тәсдыйк кылдым (расладым), телем белән икърар иттем (таныдым)» дигән сүз. Аллаһы Тәгалә бар һәм бер. Аның затында да, сыйфатларында да һичбер яктан Аның тиңдәше (шәриге) юк. Бөтен махлукларның заты һәм сыйфатлары аларны Яратучының заты һәм сыйфатларына охшамаган кебек, Яратучының заты һәм сыйфатлары да Ул бар иткәннәрнең берсенең дә заты һәм сыйфатларына охшамый. Бөтен махлукларның һәр әгъзасын, һәр күзәнәген яратучы, юктан бар кылучы – бары тик Аллаһы Тәгалә. Аллаһы Тәгаләнең затының асылын (хакыйкатен) беркем дә белә алмый. Ул акылга һәм хыялга килгән бар нәрсәдән пакь, азат. Аның затын акыл, хыял белән күз алдына китерергә ярамый. Бары тик Коръән Кәримдә белдерелгән сыйфатларын, исемнәрен яттан өйрәнеп, алар аша Аның илаһлыгын тәсдыйк һәм икърар итәргә кирәк. Аның бөтен сыйфатлары һәм исемнәре – әзәли (башлангычсыз) һәм әбәди (ахырсыз). Аллаһы Тәгалә матдә дә, тән дә, хәл дә түгел. Аның охшашы, тиңдәше, капма-каршысы юк. Ул без белгән, уйлый алган нәрсәләр кебек түгел. Аның ничек икәнен аңлап та, уйлап та булмый. Күңелгә килгән һәр нәрсә ялгыш. Аллаһы Тәгалә бар һәм бер. Аннан башка гыйбадәткә лаеклы илаһ юк. Аллаһы Тәгалә заманга, урынга һәм якка бәйле түгел. Ул бер урында да, бер якта да түгел. Заманнарны, урыннарны, якларны Ул яратты. Наданнар Аны Гарыш өстендә яки өстә, күктә дип уйлыйлар. Гарышны да, аның өстен дә, астын да Ул яратты. Соңыннан яратылган нәрсә кадим (әзәли) Затка урын була алмый. Аның заты һичбер урында тормаган кебек, билгеле алты яктан да пакь. Ягъни Ул алдында да, артында да, уң якта да, сул якта да, өстә дә, аста да түгел. Ул галәмнең эчендә дә, тышында да түгел. Эчендә яки тышында булу бары тик бар булган ике нәрсә арасында гына уйланыла.

Аллаһы Тәгалә турында «һәр урында» дип әйтелми. Аллаһы Тәгалә урыннан пакь булгач, «Ул һәр урында» дию Аңа урын билгеләү булыр иде. Бөтен урыннарны, ягъни һәр җирне Аллаһы Тәгалә яратты. Яратылган нәрсә Яратучыга урын була алмый. Шуңа күрә «һәр урында» түгел, ә «Аллаһы Тәгалә урыннан пакь» дип әйтергә кирәк. Менә шуның өчен Аллаһ һәр урында дип әйтелми. «Аллаһы Тәгалә һәр заманда һәм һәр урында хазир (һәрвакыт бар) һәм назыйр (күрүче)» дип әйтелә.

«Һәр мөселман үз баласына башта «Әмәнтү» догасын яттан өйрәтергә һәм мәгънәсен дә яхшылап аңлатырга тиеш» Hüseyin bin Sa’îd (рәхмәтуллаһи галәйһ)

Сәед Габделхәким Арвасый хәзрәтләре дә болай ди:

«Аллаһы Тәгалә заманга һәм урынга бәйле булмаганга, „Ул хазир һәм назыйр“ дигән сүз – мәҗаз (күчерелмә мәгънәдә). Ягъни Ул замансыз һәм урынсыз (һичбер урында булмыйча) хазир (бар) һәм назыйр (күрүче) дигән сүз. Аллаһы Тәгаләнең бөтен сыйфатлары замансыз һәм урынсыз булган кебек, Аның хазир һәм назыйр булуы да заман белән һәм урын белән түгел». Галәм хыял дәрәҗәсендә яратылган. Хыял дәрәҗәсендәге галәмнең даими бар булып күренүе Аллаһның кодрәте белән була. Һәр барлыкның Яратучысы, Хуҗасы һәм Хакиме – Ул. «Аның өстендә хаким дә, әмер итүче дә, Аннан өстенрәк зат та юк», – дип ышанырга кирәк. Һәр өстенлек, һәр камил сыйфат Аныкы. Аңарда бернинди кимчелек, бернинди ким сыйфат юк. Ул теләгәнен эшли ала. Ул эшләгәннәрен Үзенә яки башкаларга файдалы булсын өчен эшләми. Ул бернәрсәне дә берәр нәрсә алмашына (түләү өчен) эшләми. Шуның белән бергә, Аның һәр эшендә хикмәтләр, файдалар, лотыфлар, игелекләр бар. Ул колларына яхшы һәм файдалы нәрсәне бирергә, кайберләренә савап, кайберләренә газап бирергә мәҗбүр түгел. Әгәр Ул гөнаһкяр, баш тартучыларның барысын да җәннәткә кертсә, бу Аның фазылына, игелегенә туры килер иде. Әгәр Аңа буйсынучыларның, гыйбадәт кылучыларның барысын да җәһәннәмгә ташласа, бу гаделлеккә каршы булмас иде. Ләкин Ул мөселманнарны, гыйбадәт кылучыларны җәннәткә кертергә һәм аларга мәңгелек нигъмәтләр, яхшылыклар бирергә, ә кяферләрне җәһәннәмдә мәңге газапларга теләде һәм моны белдерде. Ул Үз сүзеннән кайтмый. Бөтен җан ияләре иман китерсә, буйсынса, Аңа моның бернинди файдасы юк. Бөтен галәм кяфер булса, азса, чиктән чыкса, Аңа каршы торса, Аңа моның бернинди зарары юк. Ширектән һәм көфердән башка теләсә нинди зур гөнаһ кылып, тәүбәсез үлгән кешене Ул теләсә, гафу итә. Кечкенә гөнаһ өчен дә, теләсә, газаплый. Ул кяфер яки мөртәд булып үлгәннәрне һич гафу итмәячәген һәм аларны мәңге газаплаячагын белдерде.

Мөселман һәм кыйбла әһеле булып гыйбадәт кылган, ләкин гакыйдәсе Әһле сөннәт гакыйдәсенә туры килмәгән һәм тәүбә итмичә үлгән кешене Ул җәһәннәмдә газапласа да, мондый бидгать иясе мөселманнар җәһәннәмдә мәңге калмаячаклар.

Аллаһы Тәгаләне дөньяда баш күзе белән күрү мөмкин (җаиз). Ләкин Аны беркем дә күрмәде. Кыямәт көнне мәхшәр урынында Ул кяферләргә һәм гөнаһлы мөэминнәргә кәһәр һәм җәлал (ачу һәм бөеклек) белән, ә салих мөэминнәргә лотыф һәм җәмал (рәхмәт һәм гүзәллек) белән күренәчәк. Мөэминнәр җәннәттә Аны җәмал сыйфаты белән күрәчәкләр. Фәрештәләр һәм хатын-кызлар да күрәчәк. Кяферләр моннан мәхрүм калачаклар.

Аллаһы Тәгалә өстеннән төн, көн һәм заман үтүен уйлап булмый. Аллаһы Тәгаләдә һичбер яктан бернинди үзгәреш булмаганга, «элек Ул шундый иде, киләчәктә болай булыр» дип әйтеп булмый. Аллаһы Тәгалә бернәрсәгә дә хөлүл итми (керми). Ягъни Ул бернәрсә белән дә кушылмый. Аллаһы Тәгаләнең капма-каршысы, кирегесе, охшашы, тиңдәше, ярдәмчесе, саклаучысы юк.

Аның анасы, атасы, улы, кызы, хатыны юк. Ул һәрвакыт хазир, һәр нәрсәне чолгап алучы (мөхит) һәм күрүче (назыйр). Ул һәркемгә җан тамырыннан да якынрак. Ләкин Аның хазир булуы, чолгап алуы, бергә һәм якын булуы без аңлаганча түгел. Аның якынлыгын галимнәрнең гыйлеме, фән кешеләренең зирәклеге һәм әүлияның кәшфе һәм шөһүде (күңел күзе белән ачылу һәм күрү) белән аңлап булмый. Аларның эчке асылын кеше акылы төшенә алмый. Аллаһы Тәгалә затында һәм сыйфатларында бер; аларның берсендә дә үзгәреш, башкалану булмый.

Аллаһы Тәгаләнең исемнәре чиксез. Аның мең дә бер исеме бар икәне мәгълүм. Ягъни Ул исемнәреннән мең дә берсен кешеләргә белдергән. Мөхәммәд галәйһиссәләмнең динендә аларның туксан тугызы белдерелгән. Аларга «Әсмаэл-хөснә» диелә.

Аллаһы Тәгаләнең зати һәм сөбути сыйфатлары

Аллаһы Тәгаләнең сыйфате затиясе алты:

1. Вөҗүд: Аллаһы Тәгалә бар. Аның барлыгы әзәли (башлангычсыз). Ул – Ваҗибел-вөҗүд, ягъни Аның барлыгы зарури. 2. Кыйдәм: Аллаһы Тәгаләнең барлыгының әүвәле, башы юк.

3. Бәка: Аллаһы Тәгаләнең барлыгының ахыры, азагы юк. Ул һич юкка чыкмый. Аның тиңдәше булу мөмкин булмаган (мөхал) кебек, Аның заты һәм сыйфатлары өчен юклык та мөмкин түгел.

4. Вәхдәният: Аллаһы Тәгаләнең затында да, сыйфатларында да, эшләрендә дә тиңдәше, охшашы юк.

5. Мөхаләфәтөн лил-хәвадис: Аллаһы Тәгалә затында да, сыйфатларында да бер махлукның да заты һәм сыйфатларына охшамый.

6. Кыям би нәфсиһи: Аллаһы Тәгалә Үз заты белән бар (каим). Ул урынга мохтаҗ түгел. Матдә дә, урын да юк чакта Ул бар иде. Чөнки Ул һәр мохтаҗлыктан пакь. Бу галәмне юклыктан барлыкка китергәнче Аның заты ничек булган булса, мәңге шулай.

Аллаһы Тәгаләнең сыйфате сөбутиясе сигез:

1. Хәят: Аллаһы Тәгалә тере. Аның тереклеге махлукларның тереклегенә охшамый: ул – Аның затына лаеклы һәм Аңа гына хас булган, әзәли һәм әбәди тереклек. 2. Гыйлем: Аллаһы Тәгалә һәр нәрсәне белә. Аның белүе махлукларның белүе кебек түгел. Ул караңгы төндә кара таш өстендә кырмыска йөргәнне күрә һәм белә. Кешеләрнең күңелләреннән үткән уйларын, нияләрен белә. Аның белүендә үзгәреш булмый. Ул әзәли һәм әбәди.

3. Сәмигъ: Аллаһы Тәгалә ишетә. Ул арадашчысыз, яксыз ишетә. Аның ишетүе колларның ишетүенә охшамый. Бу сыйфаты да, Аның һәр сыйфаты кебек, әзәли һәм әбәди. 4. Басар: Аллаһы Тәгалә күрә. Ул коралсыз һәм шартсыз күрә. Аның күрүе күз белән түгел. 5. Ирадә: Аллаһы Тәгаләнең теләве бар. Ул теләгәнен бар итә. Һәр нәрсә Аның теләве белән бар була. Аның ирадәсенә комачаулый алырлык бернинди көч юк.

6. Кодрәт: Аллаһы Тәгалә һәр нәрсәгә кодрәтле. Аңа бернәрсә дә авыр түгел.

7. Кәлам: Аллаһы Тәгалә сөйләүче. Аның сөйләве корал, хәрефләр, авазлар һәм тел белән түгел.

8. Тәкүин: Аллаһы Тәгалә – Яратучы. Аннан башка яратучы юк. Һәр нәрсәне Ул бар итә. Аллаһы Тәгаләдән башка берәүгә дә «яратучы» дип әйтергә ярамый. Ул бөтен барлыкны юктан бар итте. Кешеләрнең һәм хайваннарның хәрәкәтләрен, тынлыкларын (хәрәкәтсезлекләрен), уйларын, авыруларын, шифаларын, хәерләрен, шәрләрен, файдаларын, зарарларын барлыкка китерүче бары тик Ул. Кеше үзенең хәрәкәтләрен, уйларын – бернәрсәне дә бар итә алмый. Кешенең уйларын, хәрәкәтләрен, ачышларын, уйлап табуларын һәрвакыт Ул барлыкка китерә, Ул юктан бар итә. Аннан башка берәүгә «яратучы» дию – надан, батыйль сүз.

«Аллаһы Тәгалә заманга һәм урынга бәйле булмаганга, „Ул хазир һәм назыйр“ дигән сүз – мәҗаз (күчерелмә мәгънәдә). Ягъни Ул замансыз һәм урынсыз (һичбер урында булмыйча) хазир (бар) һәм назыйр (күрүче) дигән сүз» Сәед Габделхәким Арвасый (рәхмәтуллаһи галәйһ)

Аллаһы Тәгаләнең сыйфате сөбутиясе дә, сыйфате затиясе кебек, кадим (әзәли). Бу сыйфатлар да Аның затыннан аерылмый. Ягъни Аның сыйфатлары Аның затының үзе дә түгел, Аннан башка нәрсә дә түгел. Беркем дә, бернәрсә дә Аллаһы Тәгаләнең сыйфатларына тиңдәш тә, охшаш та була алмый. Зати сыйфатлар – Аллаһы Тәгаләнең затына гына хас булган сыйфатлар. Бу сыйфатлар махлукларның берсендә дә юк. Аларның махлуклар белән һичбер төрле бәйләнеше дә юк. Сөбути сыйфатлар исә махлуклар белән бәйләнешле булган сыйфатлар. Яратучылык сыйфатыннан башка калганнарыннан Ул колларына да, өлешчә булса да, чикле рәвештә өлеш биргән. Аның бу сыйфатларында да бернинди үзгәреш булмый. Алар да, зати сыйфатлар кебек, кадим, ягъни әзәли. Махлуклар соңыннан яратылганга, аларның махлуклар белән бәйләнеше хадис, ягъни әзәли түгел. Аның бу сыйфатлары, ягъни тере булуы, белүе, ишетүе, күрүе, кодрәте, теләве һәм сөйләве колларныкына һич охшамый, аларның бары тик исемнәре генә охшаш. Аның затының һәм сыйфатларының хакыйкатен аңлау мөмкин түгел.

Бер махлук та үзенең Яратучысын һичкайчан аңлый, төшенә алмый. Пәйгамбәребез болай ди: «Аллаһы Тәгалә бар иткәннәр турында уйлагыз, Аның заты турында уйламагыз. Чөнки сез Аның кадерен тиешенчә бәяли алмыйсыз, Аны аңларга көчегез җитми». Икенче бер хәдис шәрифтә болай диелгән: «Аллаһы Тәгалә күңелгә килгән һәр нәрсәдән ерак (пакь)».1

2. Фәрештәләргә ышану

Вә мәләикәтиһи: ягъни фәрештәләргә ышану. Фәрештәләр – тән (җисем), ләкин алар латыйф (нечкә), газдан да нечкәрәк. Алар нурлы. Алар тере. Алар акыллы. Кешеләрдәге яманлыклар фәрештәләрдә юк. Алар теләсә нинди сурәткә керә алалар. Газлар сыек һәм каты хәлгә күчкән һәм каты хәлгә килгәч форма алган кебек, фәрештәләр дә гүзәл сурәтләргә керә алалар. Фәрештәләр бөек кешеләрнең тәннәреннән аерылган рухлар түгел. Христианнар фәрештәләрне шундый рухлар дип уйлыйлар. Алар энергия, көч кебек тә түгел. Борынгы фәйләсуфларның бер өлеше шулай уйлады.

Мәләк (фәрештә) – илче, хәбәр бирүче дигән сүз. Күплек саны – «мәләикә». Фәрештәләр һәр җан иясеннән элек яратылды. Шуңа күрә китапларга иман китерүдән элек фәрештәләргә иман китерергә кирәк икәне белдерелде. Китаплар да пәйгамбәрләрдән алда тора. Коръән Кәримдә дә ышанылырга тиешле нәрсәләрнең исемнәре шушы тәртиптә белдерелә. Фәрештәләргә иман болай булырга тиеш: фәрештәләр – Аллаһы Тәгаләнең коллары. Алар Аның тиңдәшләре түгел. Алар Аның кызлары түгел. Кяферләр, мөшрикләр шулай дип уйладылар. Аллаһы Тәгалә фәрештәләрнең барысыннан да разый. Алар Аллаһы Тәгаләнең әмерләренә буйсыналар. Алар гөнаһ кылмыйлар. Әмерләргә каршы чыкмыйлар. Алар ир дә, хатын да түгел. Алар өйләнмиләр. Аларның балалары булмый. Алар тереклек иясе, ягъни тере.

«Аллаһы Тәгалә бар иткәннәр турында уйлагыз, Аның заты турында уйламагыз. Чөнки сез Аның кадерен тиешенчә бәяли алмыйсыз, Аны аңларга көчегез җитми» Хәдис шәриф

Аллаһы Тәгалә кешеләрне бар итәчәген белдергәч, фәрештәләр: «Йә Раббым! Җир йөзендә бозыклык кылачак һәм кан коячак махлукларны бар итәсеңме?» – дип сорадылар. Фәрештәләрнең «зәллә» (абыну) дип аталган мондый сораулары аларның мәгъсүм (гөнаһсыз), гаепсез булуларына зарар китерми. Махлуклар арасында саны иң күп булганы – фәрештәләр. Аларның санын Аллаһы Тәгаләдән башка беркем дә белми. Күкләрдә фәрештәләр гыйбадәт кылмаган буш урын юк. Күкләрнең һәр урыны рөкүгъдә яки сәҗдәдә торган фәрештәләр белән тулы. Күкләрдә, җирләрдә, үләннәрдә, йолдызларда, җанлыларда, җансызларда, яңгыр тамчыларында, агач яфракларында, һәр молекулада, һәр атомда, һәр реакциядә, һәр хәрәкәттә – һәр нәрсәдә фәрештәләрнең вазифалары бар. Алар һәр урында Аллаһы Тәгаләнең әмерләрен үтиләр. Алар Аллаһы Тәгалә белән махлуклар арасында арадашчылар. Кайберләре башка фәрештәләрнең башлыклары. Кайберләре кешеләрнең пәйгамбәрләренә хәбәр китерә. Кайберләре кешеләрнең күңеленә яхшы уйлар китерә, моңа илһам диелә.

Кайберләренең исә кешеләрдән дә, бөтен махлуклардан да хәбәрләре юк: алар Аллаһы Тәгаләнең җәмале каршында үзләреннән киткәннәр. Аларның һәрберсенең билгеле урыны бар, алар аннан аерыла алмыйлар. Җәннәт фәрештәләре – җәннәттә. Аларның олуларының исеме – Ридван. Җәһәннәм фәрештәләренә Забания диелә. Алар җәһәннәмдә үзләренә әмер ителгән вазифаларын үтиләр. Җәһәннәм уты аларга зарар китерми, диңгез балыкка зарарлы булмаган кебек. Забанияләрнең олулары – унтугыз. Иң олусының исеме – Малик. Һәр кешенең хәерле һәм шәрле бөтен эшләрен яза торган, икесе төнлә, икесе көндез килә торган дүрт фәрештәгә Кирамән катибин яки Хафаза фәрештәләре диелә.

Хафаза фәрештәләренең болардан башка булуы да риваять ителгән. Уң яктагы фәрештә сул яктагының башлыгы, ул яхшы эшләрне яза. Сулдагысы яманлыкларны яза. Кабердә кяферләрне һәм гөнаһкяр мөселманнарны газаплаячак фәрештәләр һәм кабердә сорау алачак фәрештәләр бар. Сорау фәрештәләренә «Мөнкәр һәм Нәкир» диелә. Мөэминнәрдән сораучыларга «Мөбәшшир һәм Бәшир» дип тә әйтелә. Фәрештәләрнең бер-берсеннән өстенлекләре бар. Аларның иң өстеннәре – дүртәү. 1. Җәбраил галәйһиссәләм. Аның вазифасы – пәйгамбәрләргә вәхи китерү, әмерләрне һәм тыюларны белдерү. 2. Исрафил галәйһиссәләм. Ул Сур дип аталган кырнайны өрәчәк. Ул Сурны ике тапкыр өрәчәк. Беренчесендә Аллаһы Тәгаләдән башка һәр тере нәрсә үләчәк. Икенчесендә барысы да яңадан тереләчәк. 3. Микаил галәйһиссәләм. Арзанлык һәм кыйммәтчелек, ачлык һәм муллык китерү, һәр матдәне хәрәкәткә китерү – аның вазифасы. 4. Газраил галәйһиссәләм. Кешеләрнең җанын алучы – ул.

Бу дүртесе – бөтен фәрештәләрнең пәйгамбәрләре. Бу дүрт фәрештәдән соң өстен булганнар – дүрт төркем: Хәмәләи Гарыш (Гарышны күтәрүчеләр) дип аталган фәрештәләр – дүртәү, кыямәттә алар сигез булачак; илаһи хозурда булган фәрештәләргә Мокаррабин диелә; газап фәрештәләренең олуларына Кәрубиян диелә; рәхмәт фәрештәләренә Руханиян диелә. Боларның барысы да фәрештәләрнең хаваслары (сайланганнары), ягъни өстеннәре.

Алар пәйгамбәрләрдән башка бөтен кешеләрдән өстенрәк. Мөселманнарның салихлары һәм вәлиләре гади фәрештәләрдән фазыйләтлерәк, өстенрәк. Гади фәрештәләр исә гади мөселманнардан, ягъни гөнаһкяр һәм фасыйклардан фазыйләтлерәк.

3. Китапларга ышану

Вә көтөбиһи: ягъни «Аллаһы Тәгалә иңдергән китапларга ышандым» дигән сүз. Аллаһы Тәгалә бу китапларны кайбер пәйгамбәрләргә Җәбраил исемле фәрештә аша вәхи итеп, ягъни укытып, кайберләренә тактага язылган килеш, ә кайберләренә фәрештәсез ишеттереп иңдерде. Аларның барысы да – Аллаһы Тәгаләнең кәламы (сүзе). Алар әзәли һәм әбәди. Алар махлук (яратылган) түгел. Алар фәрештәләрнең яки пәйгамбәрләрнең үз сүзләре түгел. Аллаһы Тәгалә иңдергән китапларның барысы да хак, дөрес. Безгә белдерелгән күк китаплары – йөз дүртәү. Аларның ун сәхифәсе Адәм галәйһиссәләмгә, илле сәхифәсе Шис (Шит) галәйһиссәләмгә, утыз сәхифәсе Идрис галәйһиссәләмгә, ун сәхифәсе Ибраһим галәйһиссәләмгә иңдерелүе мәгълүм. Тәүрат Муса галәйһиссәләмгә, Зәбур Дәүд галәйһиссәләмгә, Инҗил Гайсә галәйһиссәләмгә, ә Коръән Кәрим Мөхәммәд галәйһиссәләту вәссәләмгә иңдерелде. Коръән Кәрим бөтен китапларны нәсех итте (гамәлдән чыгарды), аларның хөкемнәрен көчтән төшерде. Коръән Кәримдә кыямәткә кадәр һичкайчан ялгыш, онытылу, артыклык һәм кимчелек булмас. Үткәндәге һәм киләчәктәге бөтен гыйлемнәр Коръән Кәримдә бар. Шуңа күрә ул бөтен китаплардан өстен һәм кыйммәтлерәк. Рәсүле әкрамның (саллаллаһу галәйһи вә сәлләм) иң зур могҗизасы – Коръән Кәрим. Бөтен кешеләр һәм җеннәр бергә җыелып, Коръән Кәримнең иң кыска сүрәсе кебек бер сүз әйтергә тырышсалар да, әйтә алмаслар. Бүген бөтен кешеләр Коръән Кәримгә иярергә тиеш. Хәзер бер илдә дә хакыйкый Тәүрат һәм Инҗил юк. Бозылган Инҗилләр бар. Бу китаплар соңыннан тәхриф ителгән, ягъни аларны кешеләр үзгәрткән. Бозылмаган булсалар да, аларның көче булмас иде: Аллаһы Тәгалә аларның барысын да нәсех иткән.

Коръән Кәрим аять-аять иңде һәм 23 елда тәмамланды. Коръән Кәрим кыямәткә кадәр көчендә. Ул көчен югалтудан һәм кешеләрнең үзгәртүеннән сакланган. Коръән Кәримдә кимчелек яки артыклык бар дип ышанган кеше Аллаһы Тәгаләгә ышанмаган була. Изге аятьләрдә мәгънәсе буенча болай диелә:

«Коръән Кәримне Без иңдердек, әлбәттә, аны тагын Без саклаячакбыз» (Хиҗр сүрәсе, 15:9).

«Коръән Кәрим – бик кыйммәтле, бик тә көчле (тиңе булмаган) китап. Аңа алдыннан да, артыннан да батыйль килә алмый (һичбер яктан, һичбер рәвештә асылы-нигезе булмаган бернәрсә дә керә алмый. Чөнки) ул хаким (һәр сүзендә һәм эшендә хикмәт булган) һәм мәхмүд (һәр төрле мактауга лаек) булган Аллаһы Тәгалә тарафыннан иңдерелгән» (Фуссыйләт сүрәсе, 41:41–42). Коръән Кәрим үткәндә булган һәм киләчәктә булачак күп яшерен нәрсәләр турында хәбәр бирә. Аны ишетүчеләр һәм укучылар аның тәменә туя алмыйлар. Арысалар да, туймыйлар. Аны уку яки тыңлау кайгыларны бетергәне санап бетергесез тәҗрибәләр белән аңлашылды. Аны ишетүчеләрдән йөрәкләренә дәһшәт һәм курку төшүчеләр, хәтта шуның аркасында үлүчеләр дә күренде. Исламның бик күп явыз дошманнарының Коръән Кәримне тыңлап йөрәкләре йомшарды һәм алар иман китерделәр.

Коръән Кәрим иңдерелгәннән бирле һичбер үзгәрешкә дучар булмады, моннан соң да булмаячак. Коръән Кәрим – Аллаһның кәламы. Мондый китапны кешеләр төзи алмый. Беркем дә аның бер аятенә охшаш сүз дә әйтә алмады. Бүгенге көнгә кадәр килгән бөтен шагыйрьләр, әдипләр Коръән Кәримнең тезмәсе (назмы) һәм мәгънәсе каршында гаҗиз һәм хәйран калдылар. Пәйгамбәребез (саллаллаһу галәйһи вә сәлләм) ахирәткә күчкәннән соң, аның беренче хәлифәсе булган хәзрәти Әбү Бәкер Сыйддыйк (радыяллаһу ганһү) Коръән Кәримнең аятьләрен бер урынга җыйдырды. Шулай итеп Мөсхәф барлыкка килде. Мөхтәрәм сәхабәләрнең барысы да бу мөсхәфнең Аллаһ кәламы икәнен бердәм белдерделәр. Өченче хәлифә Госман (радыяллаһу ганһү) бу мөсхәфтән тагын алты нөсхә яздырды һәм аларны кайбер өлкәләргә җибәрде.

Коръән Кәримне үзенең асылындагыча укырга кирәк. Башка хәрефләр белән язылганнарга Коръән Кәрим диелми. Мөсхәфне кулга алганда тәһарәтле булырга, кыйблага каршы утырып, игътибар белән, акрын гына, хөшүгъ (тыйнаклык, буйсыну) белән һәм мөсхәфкә карап, һәр аятьнең хакын биреп, тәҗвид кагыйдәләре буенча укырга кирәк. Укыганының Аллаһ кәламы икәнен уйларга һәм Коръән Кәримнең әмерләренә һәм тыюларына буйсынырга кирәк.

4. Пәйгамбәрләргә ышану

Вә рөсүлиһи: ягъни «Аллаһы Тәгаләнең пәйгамбәрләренә ышандым» дигән сүз. Пәйгамбәрләр кешеләрне Аллаһы Тәгалә өнәгән юлга ирештерү, туры юлны күрсәтү өчен җибәрелделәр. Алар яратылышлары, холыклары, гыйлемнәре һәм акыллары белән үз заманнарындагы бөтен кешеләрдән өстенрәк, кыйммәтлерәк, хөрмәтлерәк затлар. Аларда бернинди начар холык һәм өнәлмәслек хәлләр юк.

Пәйгамбәрләрдә гыйсмәт (гөнаһсызлык) сыйфаты бар. Ягъни пәйгамбәр булуы белдерелгәнче дә, белдерелгәннән соң да ул кечкенә-зур бернинди гөнаһ кылмый. Пәйгамбәр булуы белдерелгәннән соң, пәйгамбәрлеге таралганчы, аңлашылганчы, аларда сукырлык, саңгыраулык һәм шуңа охшаш гаепләр, кимчелекләр дә булмый. Яңа дин китергән пәйгамбәрләргә рәсүл диелә. Яңа дин китермичә, кешеләрне элекке дингә чакырган пәйгамбәрләргә нәби диелә. Әмерләрне җиткерүдә һәм кешеләрне Аллаһның диненә чакыруда рәсүл белән нәби арасында бернинди аерма юк. Пәйгамбәрләргә иман китерү – алар арасында бернинди аерма күрмичә, аларның барысының да туры, дөрес сүзле икәненә ышану дигән сүз. Аларның берсенә ышанмаган кеше аларның берсенә дә ышанмаган була.

Дошманнар никадәр күп булса да, ышанмаучылар никадәр мыскыл итсә, рәнҗетсә дә, пәйгамбәрләр Аллаһы Тәгаләнең әмерләрен кешеләргә җиткерделәр, белдерделәр һәм дошманнардан курыкмадылар. Аллаһы Тәгалә пәйгамбәрләрнең тугры булуларын, дөрес сөйләүләрен күрсәтү өчен аларны могҗизалар белән көчәйтте. Беркем дә бу могҗизаларга каршы тора алмады. Пәйгамбәрне кабул итеп, аңа ышанган кешегә шул пәйгамбәрнең өммәте диелә. Кыямәт көнне аларга өммәтләреннән гөнаһлары күп булганнарга шәфәгать кылырга рөхсәт биреләчәк һәм аларның шәфәгатьләре кабул булачак. Аллаһы Тәгалә аларның өммәтләреннән галим, салих, вәли булганнарына да шәфәгать кылырга рөхсәт бирәчәк һәм аларның шәфәгатьләрен кабул итәчәк.

«Коръән Кәримне Без иңдердек, әлбәттә, аны тагын Без саклаячакбыз» Хиҗр: 9

Пәйгамбәрләр (галәйһимуссәләвату вәттәслимат) каберләрендә без белмәгән бер тереклек белән тере. Аларның мөбарәк тәннәрен туфрак черетми. Шуңа күрә хәдис шәрифтә: «Пәйгамбәрләр каберләрендә намаз укыйлар», – диелде. Пәйгамбәрләрнең (галәйһимуссәләм) мөбарәк күзләре йоклаганда, күңел күзләре йокламый. Пәйгамбәрлек вазифаларын үтәүдә, пәйгамбәрлек өстенлекләрен йөртүдә бөтен пәйгамбәрләр тигез. Пәйгамбәрләр (галәйһимуссәләвату вәттәслимат) кешеләрдән була. Кешеләргә җеннәрдән, фәрештәләрдән һәм хатын-кызлардан пәйгамбәр булмый. Җен дә, фәрештә дә пәйгамбәрләрнең дәрәҗәсенә күтәрелә алмый. Пәйгамбәрләрнең бер-берсе арасында өстенлекләре бар. Мәсәлән, өммәтләренең күп булуы, алар җибәрелгән илләрнең зур булуы, гыйлемнәренең һәм мәгърифәтләренең күп җирләргә таралуы, могҗизаларының күбрәк һәм даими булуы, аларга аерым кыйммәтләр һәм игелекләр бирелүе кебек өстенлекләр ягыннан ахырзаман Пәйгамбәре Мөхәммәд галәйһиссәләм бөтен пәйгамбәрләрдән өстенрәк. Өлүл-газм пәйгамбәрләр андый булмаганнардан, рәсүлләр рәсүл булмаган нәбиләрдән өстенрәк. Адәм галәйһиссәләм – Аллаһы Тәгаләнең игелеге белән сайланып яратылган пакь зат мәгънәсендә Сафиюллаһ. Нух галәйһиссәләм – һәрвакыт Аллаһы Тәгалә белән мәшгуль булган, илаһи фәезләргә ирешкән зат мәгънәсендә Нәҗиюллаһ. Ибраһим галәйһиссәләм – Хәлилуллаһ, чөнки аның йөрәгендә Аллаһ мәхәббәтеннән башка бер махлукның да мәхәббәте юк иде. Муса галәйһиссәләм – Кәлимуллаһ, чөнки ул Аллаһы Тәгалә белән сөйләште. Гайсә галәйһиссәләм – Рухуллаһ һәм Кәлимәтуллаһ, чөнки аның атасы юк: ул анасыннан бары тик «Бул!» дигән илаһи сүз белән дөньяга килде. Моннан тыш, ул вәгазь сөйләп, Аллаһы Тәгаләнең хикмәтле сүзләрен кешеләрнең колакларына ирештерә иде.

Махлукларның яратылуына сәбәп булган һәм Адәм балаларының иң өстене, иң шәрәфлесе, иң кыйммәтлесе булган Мөхәммәд галәйһиссәләм – Хәбибуллаһ. Аның Хәбибуллаһ булуын, бөеклеген һәм өстенлеген күрсәтә торган нәрсәләр бик күп. Шуңа күрә аның турында «җиңелде», «тар-мар ителде» кебек сүзләр әйтергә ярамый. Кыямәттә ул һәммәдән элек кабердән торачак.

Ул мәхшәр урынына беренче булып барачак. Ул җәннәткә һәммәдән элек керәчәк. Аның гүзәл әхлагы санап бетерерлек түгел, аны сөйләп бирергә кеше көче җитми.

Кыямәт көнне бөтен пәйгамбәрләр аның байрагы астында күләгәләнәчәк. Аллаһы Тәгалә һәр пәйгамбәргә болай дип әмер итте: «Махлукларым арасыннан Мин сайлаган һәм сөйгән Хәбибем Мөхәммәд галәйһиссәләмнең пәйгамбәр булачак заманына ирешсәгез, аңа иман китерегез һәм ярдәм итегез!» Бөтен пәйгамбәрләр дә үз өммәтләренә шулай васыять һәм әмер иттеләр. Мөхәммәд галәйһиссәләм – «Хатәмел-әнбия» (пәйгамбәрләрнең соңгысы), ягъни аннан соң бер пәйгамбәр дә килмәячәк.

Пәйгамбәрләрнең сыйфатлары

Пәйгамбәрләрдә (галәйһимуссәләм) җиде сыйфат барлыгына ышанырга кирәк:

1. Гыйсмәт: гөнаһ кылмау. Пәйгамбәрләр нинди дә булса бер диндә хәрам булган һәм булачак кечкенә-зур бернинди гөнаһ кылмыйлар.

«Пәйгамбәрләр каберләрендә намаз укыйлар» Хәдис шәриф

2. Аманәт: Пәйгамбәрләр һәр яктан ышанычлы затлар. Алар һичкайчан аманәткә хыянәт итмиләр.

3. Сыйдык: Пәйгамбәрләр сүзләрендә, эшләрендә һәм һәр төрле кыланышларында туры һәм намуслы кешеләр. Алар һичкайчан ялган сөйләмиләр.

4. Фәтанәт: Пәйгамбәрләр бик акыллы һәм бик зирәк затлар. Сукырлык, саңгыраулык кебек кимчелекләре булган кешеләрдән дә, хатын-кызлардан да пәйгамбәр килмәде. 5. Тәблигъ: Пәйгамбәрләр кешеләргә белдереп аңлатканнарының барысын да Аллаһы Тәгаләдән килгән вәхи белән белделәр. Алар белдергән әмерләрнең һәм тыюларның берсе дә аларның үз уйлары түгел. Алар үзләренә әмер ителгән нәрсәләрнең барысын да белдерделәр. 6. Гаделлек: Пәйгамбәрләр һич тә золым һәм гаделсезлек кылмыйлар. Алар беркемнең дә хатыры өчен гаделлектән тайпылмыйлар. 7. Әмнел-газл: Алар пәйгамбәрлектән төшерелмиләр. Дөньяда да, ахирәттә дә алар һәрвакыт пәйгамбәрләр.

Пәйгамбәрләрнең саны билгеле түгел. Аларның йөз егерме дүрт меңнән күбрәк булуы мәгълүм. Аларның өч йөз унөчесе – рәсүл. Һәр ике рәсүл арасы уртача мең ел. Рәсүлләр арасында алтысы тагын да югарырак. Аларга Өлүл-газм пәйгамбәрләр диелә. Алар – Адәм, Нух, Ибраһим, Муса, Гайсә һәм Мөхәммәд Мостафа галәйһимуссәләм. Утыз өч пәйгамбәрнең исемнәре мәгълүм. Алар – Адәм, Идрис, Шис, Нух, Һуд, Салих, Ибраһим, Лут, Исмәгыйль, Исхак, Ягъкуб, Йосыф, Әюб, Шөгаеб, Муса, Һарун, Хозыр, Юшагъ ибне Нун, Ильяс, Әлйәсәгъ, Зөлкифл, Шәмгун, Ишмоил, Юныс ибне Мәтта, Дәүд, Сөләйман, Локман, Зәкәрия, Яхъя, Гозәер, Гайсә ибне Мәрьям, Зөлкарнәен һәм Мөхәммәд (галәйһи вә галәйһимуссәләту вәссәләм).

Аларның бары тик егерме сигезенең генә исеме Коръән Кәримдә белдерелгән. Зөлкарнәен, Локман, Гозәер һәм Хозырның пәйгамбәр булу-булмавы турында төрле фикерләр бар. Мөхәммәд Мәгъсүм хәзрәтләре 2 нче томның 36 нчы хатында Хозыр галәйһиссәләмнең пәйгамбәр булуын белдергән хәбәрнең көчле икәнен яза. Ә 182 нче хатында болай ди: Хозыр галәйһиссәләмнең кеше сурәтендә күренүе һәм кайбер эшләр эшләве аның тере булуын күрсәтми. Аллаһы Тәгалә аның һәм бик күп пәйгамбәрләрнең һәм вәлиләрнең рухларының кеше сурәтендә күренүенә рөхсәт биргән. Аларны күрү аларның тере икәнен күрсәтми.

5. Ахирәткә ышану

Вәл-йәүмил-ахири: ягъни «Ахирәт көненә ышандым» дигән сүз. Бу вакытның башы – кешенең үлгән көне, ул кыямәтнең ахырына кадәр дәвам итә. Аның «соңгы көн» дип аталуы – артыннан төн килмәгәнгә яки дөньядан соң килгәнгә күрә. Кыямәтнең кайчан купачагы белдерелмәде. Ләкин Пәйгамбәребез (саллаллаһу галәйһи вә сәлләм) аның бик күп билгеләре турында хәбәр бирде:

Дин гыйлемнәре онытылачак. Фисык (гөнаһ) һәм яманлык артачак.

Динсез, әхлаксыз, намуссыз кешеләр әмир (җитәкче) булачак. Аллаһы Тәгаләнең әмерләре үтәтелмәячәк. Хәрамнар һәр җирдә кылыначак. Хәзрәти Мәһди киләчәк. Гайсә галәйһиссәләм күктән Дәмәшккә иңәчәк. Дәҗҗал чыгачак. Яэҗүҗ һәм Мәэҗүҗ дип аталган халыклар һәр җирне бутаячак. Кояш көнбатыштан чыгачак. Зур җир тетрәүләр булачак. Йәмәннән ут чыгачак. Күкләр һәм таулар ватылачак. Кояш һәм Ай караңгыланачак. Диңгезләр бер-берсенә кушылачак, кайнап кибәчәк…2

Гөнаһ эшләр кылган мөселманнарга фасыйк диелә. Фасыйкларга һәм бөтен кяферләргә кабердә газап бар. Моңа һичшиксез ышанырга кирәк.

Кабер соравы хак. Мәет кабергә куелгач, билгесез бер тереклек белән тереләчәк, рәхәттә булачак яки газап күрәчәк. Мөнкәр һәм Нәкир исемле ике фәрештәнең билгесез куркыныч кеше сурәтендә кабергә килеп сорау алачагын хәдис шәрифләр ачык белдерә.3

Кабер соравы кайбер галимнәр буенча гакыйдәнең кайбер нигезләреннән, ә кайберләре буенча бөтен гакыйдә нигезләреннән булачак. Шуңа күрә балаларга түбәндәге сорауларны һәм җавапларны яттан өйрәтергә кирәк:

«Раббың кем? Пәйгамбәрең кем? Динең нинди дин? Китабың нәрсә? Кыйблаң кайда? Гакыйдәдә (игътикадта) һәм гамәлдә мәзһәбең нинди?»

«Раббым – Аллаһы Тәгалә. Пәйгамбәрем – Мөхәммәд галәйһиссәләм. Диним – ислам. Китабым – Коръән Кәрим. Кыйблам – Кәгъбә шәриф. Гакыйдәдә мәзһәбем – Әһле сөннәт вәл-җәмәгать, гамәлдә мәзһәбем – имам Әгъзам Әбү Хәнифә мәзһәбе. Мин мөэмин, мин мөселман, әлхәмдүлилләһ».

«Тәзкирәи Куртуби» китабында Әһле сөннәттән булмаган кешенең дөрес җавап бирә алмаячагы язылган. Яхшы җавап бирүчеләрнең каберләре киңәячәк, аларга җәннәттән тәрәзә ачылачак. Иртән һәм кич алар җәннәттәге урыннарын күрәчәкләр, фәрештәләр аларга яхшылыклар кылачак, сөенечле хәбәрләр бирәчәк. Әгәр мәет яхшы (дөрес) җавап бирә алмаса, аны тимер чүкечләр белән шулкадәр нык кыйнаячаклар, хәтта аның кычкыруын кешеләрдән һәм җеннәрдән башка һәр махлук ишетәчәк. Кабер тараеп, аның сөякләрен бер-берсенә кертердәй итеп кыса. Җәһәннәмнән бер тишек ачыла. Иртән һәм кич ул җәһәннәмдәге урынын күрә һәм кабердә мәхшәргә кадәр ачы газаплар чигә.

Үлгәннән соң яңадан терелүгә ышанырга кирәк. Сөякләр, итләр черешеп туфрак һәм газ булганнан соң, барысы да яңадан бергә җыелачак, рухлар тәннәренә керәчәк һәм һәркем кабердән торачак. Шуңа күрә бу вакыт Кыямәт көне дип атала. Бөтен җан ияләре мәхшәр урынында җыелачак.

Һәр кешенең гамәл дәфтәрләре очып иясенә киләчәк. Боларны җирләрне, күкләрне, кисәкчекләрне (зәррәләрне), йолдызларны Яратучы, чиксез кодрәт иясе Аллаһы Тәгалә эшләячәк. Боларның булачагын Аллаһы Тәгаләнең Рәсүле Пәйгамбәребез (саллаллаһу галәйһи вә сәлләм) хәбәр бирде. Аның әйткәннәре, әлбәттә, дөрес. Әлбәттә, барысы да булачак.

Салихларның, яхшыларның дәфтәре уң ягыннан, фасыйкларның, яманнарның дәфтәре арт ягыннан яки сул ягыннан биреләчәк. Яхшысы да, яманы да, зурысы да, кечкенәсе дә, яшерен дә, ачык та эшләнгән һәр нәрсә дәфтәрдә булачак. Кирамән катибин фәрештәләре белмәгән эшләр дә әгъзаларның хәбәр бирүе белән һәм Аллаһы Тәгаләнең белдерүе белән ачыкка чыгарылачак, һәр нәрсәдән сорау алыначак һәм хисап тотылачак. Мәхшәрдә Аллаһы Тәгалә теләгән һәр яшерен нәрсә ачыкка чыгачак. Фәрештәләрдән: «Җирләрдә, күкләрдә нәрсәләр эшләдегез?» – дип, пәйгамбәрләрдән: «Аллаһы Тәгаләнең хөкемнәрен колларга ничек белдердегез?» – дип, ә һәркемнән: «Пәйгамбәрләргә ничек иярдегез? Сезгә белдерелгән вазифаларны ничек үтәдегез? Үзара булган хокукларны ничек саклап тордыгыз?» – дип сораячаклар. Мәхшәрдә иманы булып, гамәле һәм әхлагы гүзәл булганнарга бүләкләр һәм игелекләр булачак, ә начар холыклы, бозык гамәлле булганнарга авыр җәзалар биреләчәк.

«Миңа китерелгән салават Сыйрат күпере өстендә сезгә нур булыр» Хәдис шәриф

Аллаһы Тәгалә Үзенең гаделлеге белән кайбер кечкенә гөнаһлар өчен дә газап бирәчәк, ә Үзе теләгән мөэминнәрнең зур һәм кечкенә бөтен гөнаһларын Үзенең фазылы, игелеге белән гафу итәчәк. Ширектән һәм көфердән башка һәр гөнаһны Ул теләсә гафу итәчәк, теләсә кечкенә гөнаһ өчен дә газаплаячак. Ул мөшрик һәм кяфер булып үлгән кешене һич гафу итмәячәген белдерә. Китаплы һәм китапсыз кяферләр, ягъни Мөхәммәд галәйһиссәләмнең бөтен кешеләргә пәйгамбәр икәненә ышанмаган, аның белдергән хөкемнәреннән (әхкәмнән), ягъни әмерләреннән һәм тыюларыннан берсен генә булса да өнәмәгән кешеләр, шушы хәлдә үлсәләр, әлбәттә, җәһәннәмгә кертеләчәк һәм мәңгелек газап чигәчәкләр.

Кыямәт көнне гамәлләрне, эшләрне үлчәү өчен без белмәгән Мизан – үлчәү коралы, бер үлчәү бар. Җир дә, күк тә аның бер савытына сыя. Савап савыты якты, ул Гарышның уң ягында, җәннәт ягында. Гөнаһ ягы исә Гарышның сул ягында, җәһәннәм ягында, караңгылыкта. Дөньяда кылынган эшләр, сүзләр, уйлар, карашлар анда бер сурәт алып, яхшылыклар якты, яманлыклар караңгы һәм җирәнгеч булып күренәчәк һәм шушы үлчәүдә үлчәнәчәк. Бу үлчәү дөнья үлчәүләренә охшамый. Аның авыр ягы өскә күтәрелә, җиңел ягы аска төшә дип әйтелде. Галимнәрнең бер өлеше буенча, төрле үлчәүләр булачак.

Сыйрат күпере бар. Сыйрат күпере Аллаһы Тәгаләнең әмере белән җәһәннәм өстенә корылачак. Һәркемгә бу күпердән үтәргә әмер ителәчәк. Ул көнне бөтен пәйгамбәрләр: «Йә Раббым! Котылу бир!» – дип ялварачаклар. Җәннәтлекләр күпердән җиңел генә үтеп, җәннәткә барачаклар. Аларның кайберләре яшен кебек, бер өлеше җил кебек, кайберләре чабып баручы ат кебек үтәчәк. Сыйрат күпере чәчтән нечкә, кылычтан үткен. Дөньяда исламга иярү дә шундый: исламга тулысынча иярергә тырышу Сыйрат күпереннән үтү кебек. Монда нәфес белән көрәшнең авырлыгына түзүчеләр анда Сыйратны җиңел һәм рәхәт үтәчәкләр. Шуңа күрә Аллаһы Тәгалә ислам күрсәткән туры юлга «Сыйрател-мөстәкыйм» исемен бирде. Бу исем охшашлыгы да ислам юлында булуның Сыйрат күпереннән үтү кебек икәнен күрсәтә. Җәһәннәмлекләр Сыйраттан җәһәннәмгә егылачаклар. Сыйрат күперенә ышану – фарыз, чөнки Сыйрат күпере нәсс (ачык дәлил) белән раслана. Коръән Кәримдә мәгънәсе буенча болай диелә: «Аларны җәһәннәм Сыйратына алып барып тотып торыгыз! Чөнки алар җаваплы. (Аларны хисап урынында туктатыгыз! Алардан хисап алыначак; алардан ышанулары һәм кылганнары турында сораячаклар.)» (Саффат сүрәсе, 37:23–24).

«Нөхбәтел-ләали» китабында болай диелә: Сыйрат – җәһәннәм өстендәге бер күпер. Изге аятьтә мәгънәсе буенча болай диелә: «Сезнең арагызда анда тукталмаячак бер кеше дә юк» (Мәрьям сүрәсе, 19:71). Әһле сөннәт галимнәре «Сез анда тукталасыз» дигән изге аятьне Сыйрат өстеннән үтү дип тәфсир иттеләр. [Birgivî Vasiyetnâmesi] Хәдис шәрифләрдә болай диелде:

«Җәһәннәм өстенә Сыйрат күпере корыла. Аннан үз өммәте белән беренче булып үтәчәк пәйгамбәр – мин». [Бохари] «Әһле бәйтемне һәм сәхабәләремне бик сөйгән кешенең Сыйрат күпереннән үткәндә аягы таймас». [Дәйләми]

«Кыямәттә мин Сыйрат күперенең башында басып, өммәтемнең үтүен көтәм. Аллаһы Тәгалә: „Теләгәнеңне сора, теләгәннәреңә шәфәгать кыл, шәфәгатең кабул ителәчәк“, – ди. Өммәтемә шәфәгать кылганнан соң да ялваруымны дәвам итәм. Раббым миңа: „Өммәтеңнән ихлас белән бер тапкыр «Ля иләһә илләллаһ» дигән һәм иман белән үлгән һәркемне җәннәткә кертеп куй“, – дигәнче, мин урынымнан кузгалмыйм». [Имам Әхмәд]

«Сыйрат күпереннән үтү һәркемнең нурына бәйле. Кайсылары күз ачып йомганчы, кайсылары яшен кебек, кайсылары йолдыз аккан кебек, кайсылары чабып баручы ат кебек Сыйраттан үтәләр. Нуры бик аз булган кеше исә йөзтүбән шуышып бара. Аның куллары һәм аяклары тая, кабат ябыша. Ниһаять, шуыша-шуыша котыла». [Табарани] «Бер бидгать әһеле дә Сыйраттан үтә алмаячак, ул җәһәннәмгә егылачак». [Ибне Гасакир]

«Күп кешеләр Сыйраттан үткәннәрен белмичә, фәрештәләргә: „Сыйрат белән җәһәннәм кайда калды, без алардан үттекме?“ – диләр. Фәрештәләр дә болай дип җавап бирәләр: „Сез җәһәннәм өстендәге Сыйраттан үттегез; ләкин җәһәннәм уты сезнең нурыгыздан читкә тайпылып, капланган иде“». [Җәмигыс-сагыйр]

«Сыйрат чәчтән нечкә, кылычтан үткен. Фәрештәләр мөэминнәрне коткарырга тырыша. Җәбраил (галәйһиссәләм) мине билемнән тота. Мин дә: „Йә Раббым, өммәтемә котылу бир, аларны коткар!“ – дип дога кылам. Ул көнне аягы абынып егылучылар күп була». [Бәйһәкый]

Пәйгамбәребезнең өммәтеннән булган кайбер кешеләр кабердән торгач, туп-туры җәннәткә баралар. Фәрештәләр аларга әйтәләр: – Сездән хисап алдылармы? – Юк, бездән бернинди хисап алмадылар. – Сыйрат күпереннән үттегезме? – Юк, без бернинди Сыйрат күрмәдек. – Җәһәннәмне күрдегезме? – Юк, җәһәннәмне дә күрмәдек. – Нинди гамәлләрегез аркасында сез хисап бирмичә, Сыйратта тукталмыйча, туп-туры җәннәткә килдегез? – Безнең ике сыйфатыбыз бар иде. Шулар аркасында без бу нигъмәткә ирештек. Без Аллаһтан оялып, ялгыз чакта да гөнаһ кылмый идек. Шулай ук Аллаһ биргән аз ризыкка да разый була идек.

«Җәннәттә беркем дә күрмәгән, беркем дә ишетмәгән һәм беркем дә күз алдына китерә алмаган нигъмәтләр бар» Хәдис шәриф

Фәрештәләр: «Бу нигъмәтләр – сезнең хакыгыз», – диләр. [Ибне Хиббан] «Сыйрат күпере» дигәч, аны без белгән күперләр кебек дип уйларга ярамый! Без бит: «Сыйныфтан сыйныфка күчү өчен имтихан күпереннән үтәләр», – дибез. Ә имтиханның күпергә охшаган бер ягы да юк. Сыйрат күпере дә билгеле күперләргә дә, имтихан күперенә дә һич охшамый.4

Пәйгамбәребезгә (саллаллаһу галәйһи вә сәлләм) генә хас булган Кәүсәр хаузы (буасы) бар. Аның зурлыгы – бер айлык юл кебек. Аның суы сөттән дә ак, исе мисктән дә хуш. Аның тирәсендәге касәләр йолдызлардан да күбрәк. Аннан бер тапкыр эчкән кеше, җәһәннәмдә булса да, кабат сусамас. Шәфәгать хак. Тәүбәсез үлгән мөэминнәрнең кечкенә һәм зур гөнаһлары гафу ителсен өчен пәйгамбәрләр, вәлиләр, салихлар, фәрештәләр һәм Аллаһы Тәгалә рөхсәт биргән кешеләр шәфәгать кылачаклар һәм ул кабул ителәчәк.

Җәннәт тә, җәһәннәм дә хәзер бар. Җәннәт – җиде кат күкләр өстендә. Җәһәннәм – һәр нәрсәнең астында. Сигез җәннәт, җиде җәһәннәм бар. Җәннәт җир шарыннан да, кояштан да, күкләрдән дә зуррак. Җәһәннәм дә кояштан зуррак. «Дөнья мөэмингә зиндан кебек». [Мөслим] «Дөнья ана карынына караганда җәннәт, ә җәннәткә караганда чүплек кебек». [Ma’rifetnâme] Чүплекне җәннәт белән чагыштырып буламы соң? Ана карынындагы баланың дөньяга килеп, төрле вакыйгаларга очраячагын белүе мөмкин булмаган кебек, җәннәткә барачак мөэминнең дә анда ирешәчәк нигъмәтләрен белүе мөмкин түгел.

Хәдис шәрифләрдә болай диелде: «Җәннәттә беркем дә күрмәгән, беркем дә ишетмәгән һәм беркем дә күз алдына китерә алмаган нигъмәтләр бар». [Мөслим] «Җәннәт нигъмәтләре белән дөньядагы нигъмәтләр арасында бары тик исем охшашлыгы гына бар». [Бәйһәкый]

Аллаһы Тәгаләнең чиксез кодрәтенә ышанган кеше Аның белдергән һәр нәрсәсенә ышанырга тиеш. Җәнабе Хак җәннәттә бернинди авырлык булмаячагын, җәннәт әһеленә теләгән һәр нигъмәт биреләчәген белдерә.

Җәннәт нигъмәтләре янында дөнья нигъмәтләре аларның күләгәсе, рәсеме кебек тә түгел. Агачның рәсеме белән агачның үзе бер нәрсә булмаган кебек, җәннәт нигъмәтләре янында дөньядагылар да шундый. Аллаһы Тәгалә дөньяга хас нигъмәтләрне юктан яраткан кебек, ахирәттә дә күңелгә, хыялга килмәгән нигъмәтләрне юктан яратачак. Аллаһы Тәгалә өчен авырлык булмый. Җәннәттә кайгы да, авырлык та юк. Берничә изге аятьнең мәгънәсе: «Яхшылык кылучыларга – иң гүзәл бүләк һәм тагын да артыгы (Аллаһы Тәгаләнең җәмален күрү) бар. Аларның йөзләренә кара (тап) да, хурлык та кагылмас. Менә алар – җәннәт әһелләре. Алар анда мәңге калачаклар» (Йонус сүрәсе, 10:26). «Иман китереп, изге гамәлләр кылучылар өчен Фирдәвес җәннәте тукталыш урыны булачак. Алар анда мәңге калачаклар һәм аннан чыгарга һич теләмәячәкләр» (Кәһф сүрәсе, 18:107–108). «Җәннәтнең кай җиренә генә карасагыз да, мул нигъмәт һәм зур мөлек (солтанат, зур игелекләр) күрерсез» (Инсан сүрәсе, 76:20).

Хәдис шәрифләрдә шулай ук болай диелде: «Аллаһы Тәгалә: „Салихлар өчен күзләр күрмәгән, колаклар ишетмәгән һәм кешенең күңеленә килмәгән нәрсәләр әзерләдем“, – диде». [Бохари] «Җәннәткә кергән кеше үлми, мәңге яши. Ул һәрвакыт бәхетле була, кайгырмый, өметсезлеккә бирелми, аның киеме тузмый һәм яшьлеге китми». [Ибне Әбиддөнья] «Җәннәт әһеле һич авырмый һәм картаймый; һич кайгырмый һәм гел шат була». [Мөслим] «Җәннәткә кергән кеше: „Атка утырыйм“, – дисә, утыра; „Очыйм“, – дисә, оча». [Тирмизи] «Җәннәтнең иң түбән дәрәҗәсендә булган кешегә: „Ни теләсәң, шуны сора“, – диячәкләр. Ул да күңеленнән ни үтсә, шуның барысын сораячак. Аңа: „Синең һәр теләгәнеңнең ике мисле сиңа биреләчәк“, – диячәкләр». [Мөслим] «Һәркем 33 яшьтә булачак». [Тирмизи, Куртуби, Нәвәви]

6. Кадәргә ышану

Вә бил-кадәри хәйриһи вә шәрриһи минәллаһи тәгалә: ягъни «Кадәргә, хәер һәм шәрнең Аллаһы Тәгаләдән булуына ышандым» дигән сүз. Кешеләргә килгән хәер һәм шәр, файда һәм зарар, табыш һәм югалту – барысы да Аллаһы Тәгаләнең тәкъдир итүе белән була.

Аллаһы Тәгаләнең бер нәрсәнең барлыгын теләве «кадәр» дип атала. Кадәрнең, ягъни барлыгы тәкъдир ителгән нәрсәнең бар ителүе «каза» дип атала. Кадәр һәм каза сүзләре бер-берсе урынына да кулланыла. Әзәлдән әбәдкә кадәр булачак нәрсәләрне – әйберләрне, аларның үзлекләрен, хәрәкәтләрен, вакыйгаларны Ул әзәлдә (башлангычы булмаган мәңгелектә) белгәненә туры китереп барлыкка китерә. Кешеләрнең яхшы һәм начар бөтен эшләрен, мөселман булуларын, көферләрен, теләп һәм теләмичә эшләгән бөтен эшләрен Аллаһы Тәгалә барлыкка китерә. Яратучы, эшләүче бары тик Ул. Сәбәпләр китереп чыгарган һәр нәрсәнең Яратучысы – Ул. Ул һәр нәрсәне бер сәбәп аша барлыкка китерә. Гыйлемнең, фәннең иң югары дәрәҗәсендә булган, хакыйкатьләрне тулысынча күргән пәйгамбәрләр һәм шул бөекләр эзеннән барып, гыйлем диңгезләреннән тамчыларга ирешкән ислам галимнәре бүген яндыручы, барлыкка китерүче дип уйланган нәрсәләрнең гаҗиз, бичара арадашчылар һәм махлуклар, ягъни хакыйкый Барлыкка Китерүче, Яратучы арага куйган сәбәпләр икәнен белдерәләр. Яндыручы – Аллаһы Тәгалә.

Ул утсыз да яндыра. Ләкин ут белән яндыру – Аның гадәте. Яндырырга теләмәсә, ут эчендә дә яндырмый. Ул Ибраһим галәйһиссәләмне утта яндырмады: аны бик яратканга, Үз гадәтен бозды. Аллаһы Тәгалә теләсә, һәр нәрсәне сәбәпсез бар итәр иде: утсыз яндырыр иде, ашатмыйча туйдырыр иде. Ләкин Ул лотфы белән, колларына игелек итеп, һәр нәрсәне бар итүен бер сәбәпкә бәйләде. Ул билгеле нәрсәләрне билгеле сәбәпләр белән бар итәргә теләде. Ул Үз эшләрен сәбәпләр астына яшерде. Ул Үз кодрәтен сәбәпләр астында саклады. Аның бер нәрсәне бар итүен теләгән кеше шул нәрсәнең сәбәбенә ябыша һәм шул нәрсәгә ирешә. Лампаны кабызырга теләгән кеше шырпы куллана. Зәйтүн мае чыгарырга теләгән кеше пресс куллана. Башы авырткан кеше аспирин куллана. Җәннәткә барып, мәңгелек нигъмәтләргә ирешергә теләгән кеше исламга иярә. Үзенә пистолет төбәгән, агу эчкән кеше үлә. Тирләгән килеш су эчкән кеше авырый. Гөнаһ кылган, көфергә төшкән кеше дә җәһәннәмгә китә. Һәркем кайсы сәбәпкә мөрәҗәгать итсә, шул сәбәп арадашчы итеп куелган нәрсәгә ирешә. Мөселман китапларын укыган кеше мөселманлыкны өйрәнә, аны сөя һәм мөселман була. Динсезләр арасында яшәгән, аларның сүзләрен тыңлаган кеше дин наданы була. Дин наданнарының күбесе имансыз була. Кеше кайсы җиргә бара торган транспортка утырса, шунда барып җитә. Аллаһы Тәгалә Үз эшләрен сәбәпләр аша бар итмәгән булса, беркем дә беркемгә мохтаҗ булмас иде. Һәркем һәр нәрсәне Аллаһы Тәгаләдән сорар иде һәм бернәрсәгә дә мөрәҗәгать итмәс иде. Шулай булгач, кешеләр арасында җитәкче һәм хезмәткәр, эшче һәм оста, шәкерт һәм мөгаллим кебек һәм башка бик күп кешелек бәйләнешләре калмас, дөньяның һәм ахирәтнең тәртибе бозылыр иде. Гүзәл белән ямьсез, яхшы белән яман, буйсынучы белән баш тартучы арасында аерма калмас иде.

«Нәфескә яхшылыкны һәм яманлыкны биргән Аллаһы Тәгалә белән ант итәм: нәфесен көфердән һәм гөнаһтан чистарткан кеше котылды. Ә нәфесен аларда калдырган кеше зыян күрде» Шәмес: 7–10

КАРАП ТОРЫЙК, МӘҮЛӘ НИ КЫЛЫР

Хак яманлыкны хәер кылыр,
Бар эшләре гүзәл булыр,
Башка кыла дип уйлама,
Бер-берсенә лаек булыр,
Гариф моны күзәтеп торыр,
Ни кылса да – туры килер,
Карап торыйк, Мәүлә ни кылыр,
Карап торыйк, Мәүлә ни кылыр,
Ни кылса да, гүзәл кылыр.
Ни кылса да, гүзәл кылыр.
Син Хакка тәвәккәл кыл,
Күңелдән кайгыны куып чыгар,
Аңа тапшыр да рәхәт тап,
Раббың белән тынычлыкта бул,
Сабыр ит һәм разый бул,
Бөтен эшләреңне Аңа тапшыр,
Карап торыйк, Мәүлә ни кылыр,
Карап торыйк, Мәүлә ни кылыр,
Ни кылса да, гүзәл кылыр.
Ни кылса да, гүзәл кылыр.
Күңелеңне Аңа бәйлә,
Гаделлекне золым дип санама,
Үз тәдбирләреңне ташла,
Буйсын, утларда янма,
Аның тәкъдирен аңла,
Сабыр ит, сакын, арыма,
Карап торыйк, Мәүлә ни кылыр,
Карап торыйк, Мәүлә ни кылыр,
Ни кылса да, гүзәл кылыр.
Ни кылса да, гүзәл кылыр.
Халлак һәм Рахим – Ул,
«Бу нигә болай?» – дип әйтмә,
Рәззак һәм Кәрим – Ул,
Бер вакыт шулай булырга тиеш,
Фәггал һәм Хаким – Ул,
Азагына кара, сабыр ит,
Карап торыйк, Мәүлә ни кылыр,
Карап торыйк, Мәүлә ни кылыр,
Ни кылса да, гүзәл кылыр.
Ни кылса да, гүзәл кылыр.
Ихтыяҗларны үтәүчене бел,
Беркемгә дә кимсетеп карама,
Аңа гына мөнәҗәт кыл,
Рәнҗетмә, күңел җимермә,
Үз теләкләреңнән баш тарт,
Нәфесеңне яклама,
Карап торыйк, Мәүлә ни кылыр,
Карап торыйк, Мәүлә ни кылыр,
Ни кылса да, гүзәл кылыр.
Ни кылса да, гүзәл кылыр.
Бер эшкә дә ябышып ятма,
Чарасыз калачак урында
Булган икән – үҗәтләнмә,
Ул кинәт ачар ул пәрдәне,
Ул Хактан – кире какма,
Ул дәва бирер ул чиргә,
Карап торыйк, Мәүлә ни кылыр,
Карап торыйк, Мәүлә ни кылыр,
Ни кылса да, гүзәл кылыр.
Ни кылса да, гүзәл кылыр.
Бөтен эшләр – Хактан,
Һәр мизгел Аны зикер ит,
Буш кайгы-борчулар,
Зирәклегеңне читкә куй,
Ул Үз хикмәтен эшли,
Хакка хәйран бул һәм әйт:
«Карап торыйк, Мәүлә ни кылыр,
Карап торыйк, Мәүлә ни кылыр,
Ни кылса да, гүзәл кылыр.
Ни кылса да, гүзәл кылыр».
İbrâhim Hakkı Erzurûmî

Аллаһы Тәгалә колларына ихтыяр (ирадә) биргән һәм аларның бу ирадәләрен, теләкләрен эшләрнең бар ителүенә сәбәп иткән. Кол бер эш эшләргә теләгәч, Аллаһы Тәгалә дә теләсә, ул эшне бар итә. Кол теләмәсә, Аллаһы Тәгалә дә теләми һәм ул нәрсәне бар итми.

Колларның теләп кылган хәрәкәтләре ике нәрсәдән барлыкка килә. Беренчесе – колның ирадәсе һәм көче белән. Шуңа күрә колның хәрәкәтләренә, ягъни ният ителгән эшләрнең әгъзалар белән башкарылуына «кәсеб итү» диелә; кәсеб – кешенең сыйфаты. Икенчесе – Аллаһы Тәгаләнең бар итүе, барлыкка китерүе белән. Аллаһы Тәгаләнең әмерләре, тыюлары, савап бирүе һәм газап кылуы кешедә кәсеб булганга күрәдер. Аллаһы Тәгалә үткән һәм киләчәк һәр нәрсәне Үзенең әзәли гыйлеме белән белә. Мәсәлән, Ул бер кяфернең мәңге кяфер булып калачагын-калмаячагын белә. Ул булачак нәрсәләрнең ничек булачагын белә. Бөтен хайваннарның, үсемлекләрнең, җансыз нәрсәләрнең, каты матдәләрнең, сыеклыкларның, газларның, йолдызларның, молекулаларның, атомнарның, электроннарның, электромагнит дулкыннарының, кыскасы, һәр барлыкның хәрәкәте, физик күренешләр, химик реакцияләр, төш реакцияләре, энергия алмашы, җанлылардагы физиологик эшчәнлек, һәр нәрсәнең булуы-булмавы, колларның яхшы һәм начар эшләре, аларның дөньяда һәм ахирәттә боларның җәзасын күрүләре һәм һәр нәрсә әзәлдә Аллаһы Тәгаләнең гыйлемендә бар иде. Ул боларның барысын да әзәлдә белә иде. Календарьларга бер ел эчендә кояшның кайчан чыгып, кайчан батачагы исәпләп языла. Кояш календарьда күрсәтелгән сәгатьләрдә чыга һәм бата. Ләкин кояш календарьга шулай язылган өчен билгеле сәгатьләрдә чыгып батмый. Календарьга язылуы кояшның чыгуына һәм батуына тәэсир итми. Аллаһы Тәгалә дә кешеләрнең башына ни киләчәген белгәнгә, боларны Ләүхел-мәхфузга язган. Аллаһы Тәгаләнең кайбер кешеләрнең өлешсез (бәхетсез) булачагын белдерүе аларның үз теләкләре белән көфердә калырга теләүләре һәм иман китерергә теләмәүләре аркасында. Югыйсә аларның кяфер булуы Аллаһы Тәгалә хәбәр биргән өчен түгел. Коръән Кәримдә Ул болай ди: «Җәнабе Хак кешегә хәерне һәм шәрне (яки итагатьне һәм гөнаһны) һәм аларның хәлләрен өйрәтеп, аларның берсен эшли алсын өчен аңа ихтыяр (сайлау хокукы, ирадәи җөзъия) бирде. Нәфесен пакьләгән кеше (яманлыклардан чистартып, фазыйләтләр белән тутырган кеше) котылды. Нәфесен гөнаһта, наданлыкта, адашуда калдырган кеше исә зыян күрде» (Шәмес сүрәсе, 91:7–10). Кеше ирадәи җөзъиясен (өлешчә ихтыярын) кулланырга ирекле; ул мәҗбүр түгел. Ягъни ирадәи җөзъия яхшылыкка кулланылса, Аллаһы Тәгалә яхшылык бар итә, яманлыкка кулланылса, яманлык бар итә. Кол ирадәи җөзъиясен куллана, ә Аллаһы Тәгалә бар итә. [İrade-i cüziyye risalesi] Димәк, яхшылык теләгән кешегә Ул яхшылык бирә, һәм ул өлешле була. Яманлык теләгән кешегә Ул яманлык бирә, һәм ул өлешсез кала. Монда бернинди мәҗбүр итү юк. Ягъни Аллаһы Тәгалә көчләп гөнаһ кылдырмый, көчләп җәһәннәмгә ташламый. Нәтиҗәдә гаделлеккә каршы бернәрсә дә булмый. Аллаһы Тәгалә әмерләрне үтәгән һәм тыюларыннан сакланган колларына бүләк, киресен эшләүчеләргә җәза бирәчәген белдерде.