ДИНДЕН ДЁНЮВ АРЕКЕТЛЕРИ
Пейгъамбер Эфендимизнинъ (саллаллаху алейхи ве селлем) йигирми учь йыллыкъ пейгъамберлиги девринде бутюн Арабистан ярымадасы ве дигер ерлерден де пек чокъ инсанлар болюк-болюк келип мусульман олдылар. Аллаh Таалягъа иман этип, эр сёзюнде ве эр ишинде Онынъ ёллагъан Пейгъамберине уйдылар. Ресулуллах вефат эткен вакъытта ер юзюнде юз йигирми дёрт бинъден зияде (бир риваетте юз элли бинъ этрафында) сахаби бар эди. Веда хаджындан сонъ араплар арасында базы кимселер пейгъамберлик давасына къалкъышты. Оларнынъ биринджиси Бени Анс къабилесинден Эсвед-и Анесий эди. Асыл ады Абхеле бин Ка’б эди. Бир сыра ийлелернен Йемен халкъындан чокъ кимсени алдатты. Неджран эалиси де онъа уйды. Сан’аны эле кечирип, фитне чемберини кенишлетти. Ресулуллах Эфендимиз хаста олгъанына бакъмадан, Эсвед-и Анесий киби яланджыларнынъ япкъан зарарлары узеринде эмиетнен токъталды. Бу яланджынынъ ольдюрильгени Пейгъамбер Эфендимизге вахийнен бильдирильди. Ресулуллах бу вакъианы эртеси куню асхабына: «Тюневин гедже яланджы Эсвед-и Анесий къардашларымыздан бири тарафындан ольдюрильди» деп мужделеди.
Пейгъамберимизнинъ вефатындан сонъ мунафыкъларнынъ, еудийлернинъ ве христианларнынъ тешвикъинен топлу алда иртидад (динден дёнюв) арекетлери башланды. Бу арекетлер буюк бир кенишликке етишти. Ресулуллахнынъ вефаты узерине Асхаб-ы кирам (алейхимуррыдван) бир сёзден Эбу Бекир-и Сыддыкъны (радыяллаху анху) халифе сайлады. Мусульман корюнгенлерине бакъмадан, Ислямиетке даа ысынмагъан бедевий арапларнынъ бир къысмы Пейгъамбер Эфендимизнинъ вефатыны фырсат билип, фарз олгъан ибадетлерни, хусусан зекят бермекни къабул этмедилер. Асхаб-ы кирамдан (радыяллаху тааля анхум эджмаин) озьлерине вазифенен кельгенлерни шеит эттилер. Мусульман экенлер, Ислям динини ташладылар. Муртед олдылар. Йемендеки ве башкъа ерлердеки мемурлар кери къайтып, къара хаберлер кетирмеге башладылар. Иртидад телюкеси бирден буюди. Эр тарафны къоркъу сарды. Муртедлернинъ сайысынынъ янында мусульманлар пек аз эди. Эбу Бекир-и Сыддыкъ (радыяллаху анху) муртедлернен дженкке джесарет этти. Мединеге уджюм этмеге азырлангъан душман узерине гедже шиддетли бир чыкъыш япып, сабагъа къадар дженклешти. Эписини дагъытты. Узакътаки муртедлернен дженклешмеге кетмек ичюн девесине минди.
Азрети Айше буюрды ки: «Бабам арапларнынъ иртидад эткен о куньлеринде къылычыны сыйырып девесине мингенде, Азрети Али янына барды, девесининъ юларыны тутты ве: „Эй Ресулнынъ халифеси! Къайда кетесинъ? Санъа Ресулуллахнынъ Ухуд дженкинде айткъаныны айтайым. О кунь санъа: «Къылычынъны къынына сокъ! Олюминънен бизни якъма!» буюргъан эди. Валлахи, санъа бир шей олса, мусульманлар сенден сонъ низам тапмазлар“ деди.» Асхаб-ы кирамнынъ эписи (радыяллаху тааля анхум эджмаин) Азрети Алини тасдикъ этти. Азрети халифе Медине-и мунаввереге къайтты. Муртедлер узерине аскер болюклери ёллады. Халифе эвеля Мединеге якъын дёрт къабиле узерине юрип, оларны итаатке кетирди. Сонъра он бир къабилеге болюклер ёллады. Олардан Икриме къоманданлыгъындаки аскер Ямамеде Мусейлеменинъ къыркъ бинъ аскерине къаршы туралмады.
«Эй севимли Пейгъамберим! Оларгъа айт: „Эгер Аллаhны севе исенъиз ве Аллаhнынъ да сизни севмесини истей исенъиз, манъа уйынъыз! Аллаh манъа уйгъанларны север“» Ал-и Имран: 31
Халифе Халид бин Велидни ярдымгъа ёллады. Халид Тулейха бин Хувейлидни, Седжах бинт Харисни ве Малик бин Нувейрени перишан этип, Мединеге къайтты. Ямамеде де буюк зафер къазанды. Йигирми бинъ муртед ольдюрди. Эки бинъге якъын мусульман шеит олды. Амр ибн Ас да Хузаа къабилесини имангъа кетирди. Аля бин Хадремий Бахрейнде агъыр дженклер япып, муртедлерни дагъытты. Хузейфе, Арфедже ве Икриме Умман ве Бахрейнде бирлешип, муртедлерни боздылар. Он бинъ муртед ольдюрдилер. Халифе Халид бин Велидни Иракъ тарафына ёллады. О, Хиреден юз бинъ алтын джизье алды. Хурмуз къоманданлыгъындаки Иран ордусыны бозды. Басрада отуз бинъ кишилик ордуны перишан этти. Ярдымгъа кельген душман ордусындан етмиш бинъ кяфир ольдюрильди. Сонъра чешит дженклернен буюк шеэрлерни алды. Халифе Мединеде орду топлап, Эбу Убейдени Шам тарафына, Амр ибн Асны да Филистинге ёллады. Сонъра Шамгъа Язид бин Эби Суфьянны ярдымджы оларакъ ёллады. Ондан сонъ аскер топлап, Азрети Муавиени къардашы Язидке ярдымгъа ёллады. Халид бин Велидни де Иракътан Шамгъа ёллады. Халид аскернинъ бир къысмыны Мусеннагъа къалдырып, чокъ дженклер ве заферлернен Сурьеге кельди. Ислям аскерлери бирлешип, Эджнадейнде буюк Рум ордусыны енъдилер. Сонъра Ярмукта къыркъ алты бинъ Ислям аскери Хераклиюснынъ эки юз къыркъ бинъ аскеринен узун ве пек агъыр дженклер япып, гъалип кельди. Юз бинъден зияде Рум аскери ольдюрильди. Учь бинъ мусульман шеит олды. Бу дженкте Ислям къадынлары да дженклешти. Баш къомандан Халид бин Велиднинъ ве къысым къоманданы Икрименинъ шашыладжакъ йигитликлери корюльди. Бу заферлернинъ эписи халифенинъ джесарети, акълы, гузель идареси ве берекетинен олды. Пейгъамбер Эфендимизнинъ вефатынен бутюн Арабистан ярымадасыны атеш киби саргъан исьян ве иртидад арекетлери Азрети Эбу Бекирнинъ юксек азми, сарсылмаз ирадеси ве ордуда япкъан догъру тертиплеринен бир йыл киби къыскъа бир вакъыт ичинде бастырылды. Азрети Умер (радыяллаху анху) Усаме ордусынынъ Сурьеге ёлланмасында ве вакъиаларнынъ огюни алмакъта буюк хызметлер этти. Абдуллах бин Сухейль лафларынен чокъ кимсенинъ иртидадына мани олды. Эбу Дуджане вакъиаларнынъ бастырылмасында да пек буюк хызмет корьди. Ну’ман бин Мукъаррин ве Халид бин Саид муртедлернен япылгъан дженклерге иштирак эттилер ве буюк муваффакъиетлер косьтердилер. Бойлеликнен иртидад фитнесининъ буюмесине мейдан берильмеди, буюк бир фелякетнинъ огю алынды ве Ислям бирлигини сарсмагъа ёнельген буюк бир фитне атеши сёндюрильди.
Лякин ачыкъ шекильде макъсатларына етишалмайджакъларыны анълагъан ве иртидадгъа къалкъышкъан базы кимселер даа сонъки девирлердеки фитне арекетлерине де къошулдылар. Мусульманлар арасында мейдангъа кельген диний ве сиясий айрылыкъларгъа себеп олдылар.
Ислям тарихында динни ред этмек, динден дёнмек маналарында «иртиджа – кери дёнюв» ве «муртеджи – кери дёнген» сёзлери бу вакъиалардан сонъ къулланылмагъа башланды. Муртедлернен куреште Азрети Эбу Бекирнинъ буюк хызмети олды. Эгер бойле тедбирли бир киши олмаса эди, телюке бутюн Арабистангъа яйыладжакъ эди. Бунынъ ичюн Азрети Айше: «Ресулуллахнынъ руху къабз олунгъанда, араплар иртидад эттилер. Нифакъ къабарды. Бабамнынъ усьтюне чёккен шей дагъларнынъ усьтюне чёккен олса эди, шубесиз, оларны ун-тозгъа чевирир эди!» деген эди.1
Азрети Эбу Хурейре де: «Эгер Эбу Бекир олмаса эди, Муhаммед алейхисселямнынъ вефатындан сонъ Уммет-и Муhаммед эляк олур эди!»2 деген. Ве: «Озюнден башкъа илях олмагъан о Аллаhкъа ант олсун ки, Эбу Бекир халифеликни усьтюне алмаса эди, Юдже Аллаhкъа ибадет эткен кимсе къалмаз эди!» деп, бу сёзюни учь кере текрарлагъан.
Эбу Реджа эль-Утаридий шойле анълата: «Мединеге киргенде, инсанларнынъ топлангъаныны ве бир адамнынъ: „Мен санъа къурбан олайым! Валлахи, сен олмасанъ эди, шубесиз, биз эляк олур эдик!“ деп, бир адамнынъ башыны опкенини корьдим. „Бу опкен ве опюльген кимдир?“ деп сорадым. „Муртедлернен гъазвасы себебинден Эбу Бекирнинъ башыны Умер опе!“ дедилер.»3
Азрети Айше о куньлерни шойле анълата: Ресулуллахнынъ вефаты узерине арап къабилелеринден чокълары иртидад эттилер. Мусульманлар къаранлыкъ геджеде ягъмургъа тутулгъан киби шашып къалдылар. Атта о вакъыт меккелилернинъ чокъусы Ислямиеттен дёнмеге азырландылар. Азрети Сухейль бин Амр Кябенинъ къапысы огюнде турып, меккелилерге сесленди. Оларгъа тесирли бир лаф этип, шубелерини ёкъ этти ве динден дёнмелерининъ огюни алды. Оларгъа шуларны айтты: «Эй меккелилер! Сиз мусульман олгъанларнынъ энъ сонъкысы олдынъыз. Сакъын иртидад эткенлернинъ, мусульманлыкътан дёнгенлернинъ биринджиси олманъыз! Валлахи, Юдже Аллаh, Ресул алейхисселямнынъ буюргъаны киби, бу ишни мытлакъа тамамлайджакътыр! Мен Онынъ шу мен тургъан ерде ялынъыз турып: „Меннен бирликте «Ля иляхе иллаллах» айтынъыз да, сизге бакъып араплар динге кирсинлер, арап олмагъанлар исе сизге джизье одесинлер! Валлахи, Кисранынъ ве Къайсернинъ хазинелери Аллаh ёлунда сарф олунаджакътыр!“ деп буюргъаныны эшиткен эдим.
Алай эткенлернинъ зекят ве садакъа топлайыджылары олгъанларыны корьдинъиз. Валлахи, къалгъаны да ерине келеджектир! Валлахи, мен яхшы билем ки, кунешнинъ догъувы ве батувы девам эткен муддетче бу дин девам этеджектир. Аранъыздаки о кимселер сизни алдатмасын! Меним бильгеним бу ишни олар да билелер. Лякин Хашим огъулларына олгъан аседлери оларнынъ юреклерине муурь баскъан. Эй инсанлар! Мен Къурейшнинъ къуруда ве денъизде энъ чокъ ташыв васталарына саип олгъан кишисим. Сиз амиринъизге итаат этинъиз ве зекятларынъызны онъа оденъиз. Эгер Ислямиет иши сонъуна къадар девам этмесе, мен зекятларынъызны сизге кери къайтармагъа кефилим!» Буны айтты ве агълады. Бунынъ узерине халкъ тынчланды.4
Сухейль бин Амр япкъан тесирли лафынен меккелилерни иртидадтан вазгечиргенден сонъ, Мекке валиси Аттаб бин Эсид ортагъа чыкъып олды.
«Эгер Эбу Бекир олмаса эди, Муhаммед алейхисселямнынъ вефатындан сонъ Уммет-и Муhаммед эляк олур эди!» Эбу Хурейре (радыяллаху анху)
Худжре-и сеадет / Месджид-и Небеви
Севимли Пейгъамберимизнинъ (алейхиссалату весселям) ве асхабындан мусульманларнынъ
эки козь бебеги олгъан Азрети Эбу Бекир иле Азрети Умернинъ (радыяллаху анхума)
къабр-и шерифлерининъ огю, яни къыбле тарафындан корюниши.
Сухейль бин Амр Бедир дженкинде эсирлер арасында эди. Азрети Умер онынъ ольдюрильмесини истей эди. О вакъыт Пейгъамбер Эфендимиз Азрети Умерге: «Оны не ичюн ольдюрмек истейсинъ? Быракъ, бельки Аллаh оны сенинъ де бегенеджегинъ бир макъамгъа кетирир. Онынъ халкъкъа хитап этмеси де мемульдир (умют этиле)!» буюргъан эди. Иште хадис-и шерифнен хабер берильген мужде Сухейль бин Амр радыяллаху анхунынъ гонъюльге хош кельген бир макъамда япкъан бу лафы олгъаны анълашылды.5 Азрети Умер де Сухейльнинъ лафыны эшиткенде, Пейгъамберимизнинъ Азрети Сухейль акъкъында айткъан сёзюни хатырлады ве Пейгъамберимиз олмагъан ерде: «Мен шеадет этерим ки, сен, шубесиз, Ресулуллахсынъ!» демектен озюни туталмады.6
Сенинъ ашкъынъ эр дертке девадыр, я Ресулаллах,
Сенинъ къатынъда ихтияджлар ревадыр, я Ресулаллах.
Сенинъ нурунъны корьген козьлер не ай къыдырыр, не йылдызлар,
Нурунъдан гедже-куньдюзлер зиядыр, я Ресулаллах.
Теринъден ачылыр гуллер, сёзюнъден бал ве шекерлер,
Сенинънен хаста гонъюллер шифа тапар, я Ресулаллах.
Падишаларгъа хабибсинъ, дертлерге, ахларгъа табипсинъ,
Шефаатынъ гунахкяргъа сафадыр, я Ресулаллах.
Ай, кунеш, еди йылдыз – эписи сени макътар,
Сенинъ сёзюнъден гъайры эр сёз хатадыр, я Ресулаллах.
Иблис санъа асед этер – онынъ ийлеси не ахмакъчадыр,
Сени севгени ичюн Идрис юксектир, я Ресулаллах.
Даима нёбетинъ чалынар, беш вакъыт суннетинъ къаимдир,
Софранъа ким кельсе кельсин, давет олунгъандыр, я Ресулаллах.
Тикенли чалылар ипек кийди, чёллер амбер къокъусы алды,
Сенинъ джефаларынънынъ дерди вефадыр, я Ресулаллах.
Кенанлы Юсуфны аз бир шейге гизлиджесине саттылар,
Сени корьмек мен ичюн бинъ джангъа бедельдир, я Ресулаллах.
Мубарек тюрбенъ ерде нурнен толу, нурнен безели,
Лякин рухунъ феляклерде ачыкътыр, я Ресулаллах.
Давуднынъ усьтюнде хылатынъ, Халильнинъ софрасында ниметинъ,
Мусанынъ элиндеки таякъ – сенинъ ибретинъдир, я Ресулаллах.
Макъамынъ Кябе ве Земзем, даима къаим ве метин,
Хызыр умметинъе эр ань сув бериджидир, я Ресулаллах.
Шейяд Хамза о шахтан ахтан къуртулмакъны тилей,
Сени макътамакъ Аллаhтан бир ихсандыр, я Ресулаллах.
Шейяд Хамза
«Мен шеадет этерим ки, сен, шубесиз, Ресулуллахсынъ!» Азрети Умер (радыяллаху анху)
Дженнету’ль-Бакъи
Медине-и мунаввередеки Дженнету’ль-Бакъи мезарлыгъы бинълердже Асхаб-ы кирамнынъ (радыяллаху анхум) тюрбелери булунгъан мезарлыкъ эди.
Мындаки о гузель тюрбелернинъ ве мезарларнынъ эписи йыкътырылгъан, ве языкъ ки, тарлагъа чевирильген.
ЯВАШ-ЯВАШ!
Азраил башынъа кельген заман,
Сынар аякъ иле къол, яваш-яваш.
Мевлям насип этсин дин иле иман,
Акъар козьлеринъден сель, яваш-яваш.
Юксек учкъан гонъюль бир кунь ёрулыр,
Олчю терезиси бир кунь къурулыр.
Эр кеснинъ япкъаны бир кунь сорулыр,
Айланырмы, я Рабби, тиль яваш-яваш?
Эп нефсинъе уйдынъ, тёвбе этмединъ,
Эр тапкъанынъны ашадынъ, шукюр этмединъ.
Ниает бу къара топракъкъа кельдинъ,
Чекилир дюньядан эль, яваш-яваш.
Къабиринъ усьтюне дикерлер ташны,
Бир авуч топракъкъа къоярсынъ башны.
Баба огълуны корьмез, къардаш къардашны,
Кетер, кери къайтмаз ёл, яваш-яваш.
Кяфурлы, йылы сувны къоярлар,
О назлы бедени бутюнлей соярлар.
Ольгенинъни бутюн къомшулар дуярлар,
Кери къайтар достлар, яваш-яваш.
