رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ސުވަރުގެ ވަޑައިގަތުން
"މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައި ވެއެވެ. (وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَّكَ مِنَ الْأُولَىٰ ﴿٤﴾ وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَىٰ ﴿٥﴾) * الضُّحى: 4-5) މާނައީ: "އަދި ކަލޭގެފާނަށް ޓަކައި، ދުނިޔެ އަށް ވުރެ، آخرة ހެޔޮކަން ބޮޑުކަން ކަށަވަރެވެ. (4) އަދި ނިކަން ހުރެ، ކަލޭގެފާނުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެ، ކަލޭގެފާނަށް ދެއްވާނެކަން ކަށަވަރެވެ. ދެން ކަލޭގެފާނު ރުހިވަޑައިގަންނަވާނެތެވެ".
الضُحى: 4-5
އެއީ، ހިޖުރައިން އެގާރަ ވަނަ އަހަރެވެ. އެ އަހަރު جبريل (عليه السّلام) ވަޑައިގެން، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ އަރިހުގައި ކީރިތި ޤުރްއާން ފެށިގެން ނިމެންދެން ދެ ފަހަރު ތިލާވާކުރެއްވި އެވެ. އެހެން ނަމަވެސް، އޭގެ ކުރީ އަހަރުތަކުގައި، جبريل (عليه السّلام) ކީރިތި ޤުރްއާން ފެށިގެން ނިމެންދެން ތިލާވާކުރައްވާފައިވަނީ އެއް ފަހަރު އެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ سورة النّصر އަޑުއެއްސެވި އެވެ. ކީރިތި قرآن ގެ سورة النّصر ގެ 1-3 ވަނަ އާޔަތުގައި މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައި ވެއެވެ. (إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ ﴿١﴾ وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا ﴿٢﴾ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ ۚ إِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا ﴿٣﴾)1 * النّصر: 1-3) މާނައީ: "الله ގެ نصر އާއި، فتح އަތުވެއްޖެ ހިނދެވެ. (1) އަދި الله ގެ دين އަށް މީސްތަކުން ބައިބަޔަށް ވަންނާތީ، ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގެންފި ހިނދެވެ. (2) ފަހެ، ކަލޭގެފާނުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެ އަށް حمد އާ އެކު تسبيح ވިދާޅުވާށެވެ! އަދި ފާފަފުއްސެވުން އެދިވަޑައިގެންއެކަލާނގެ حضرة އަށް ދަންނަވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ގިނަގިނައިން توبة قبول ކުރައްވާ ކަލަކު ކަމުގައި އެކަލާނގެ ވޮޑިގެން ވެއެވެ". މި އަޑުއެއްސެވުމަށް ފަހު، حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ ޖިބްރީލެވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އެތެރެހަށިން ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ މަރު އަންނަ ކަމުގެ އިޙްސާސްކުރެވެއެވެ". އެއަށް ފަހު އަންނަނިވި އާޔަތްތައް ކިޔުއްވި އެވެ. ކީރިތި قرآن ގެ سورة الضُّحى ގެ 4-5 ވަނަ އާޔަތުގައި މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައި ވެއެވެ. (وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَّكَ مِنَ الْأُولَىٰ ﴿٤﴾ وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَىٰ ﴿٥﴾)2 * الضُّحى: 4-5) މާނައީ: "އަދި ކަލޭގެފާނަށް ޓަކައި، ދުނިޔެ އަށް ވުރެ، آخرة ހެޔޮކަން ބޮޑުކަން ކަށަވަރެވެ. (4) އަދި ނިކަން ހުރެ، ކަލޭގެފާނުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެ، ކަލޭގެފާނަށް ދެއްވާނެކަން ކަށަވަރެވެ. ދެން ކަލޭގެފާނު ރުހިވަޑައިގަންނަވާނެތެވެ" (5).
ހިޖުރައިން އެގާރަ ވަނަ އަހަރުގެ ޞަފަރު މަހުގެ ހަތާވީސް ވަނަ ދުވަހު رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ބޯކޮޅުގައި ރިއްސަން ފެށި އެވެ. އެކަލޭގެފާނު ޢަބްދުއްރަޙްމާން ބިން އަބޫ ބަކްރަށް ގޮވާލައްވާފައި ގެންނެވުމަށް ފަހު، އެންގެވީ އެކަލޭގެފާނު ސުވަރުގެ ވަޑައިގަތުމަށް ފަހު، أبوبكر الصدّيق (رضي الله عنه) ޚަލީފާއަކަށް ޢައްޔަންކުރުމަށް ވަޞިއްޔަތް ލިޔުމަށް އަންގަވައި، ދެއްޔާއި، ގަލަން ގެނައުމަށް އެންގެވި އެވެ. އެންގެވި ގޮތަށް އެކަން ކުރެއްވުމަށް ޓަކައި، أبوبكر ގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ޢަބްދުއްރަޙްމާން ނުކުންނަވަނިކޮށް "މިހާރަކު ނޫން. ފަހުން ގެނޭ" މިހެން رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވުމަށް ފަހު مسجد الشّريف އަށް ވެދެވަޑައިގެންފި އެވެ.
މަދީނާ ގައި ތިއްބެވި އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނަށް މެސެޖެއް ފޮނުއްވީ، އެ ދުވަހު ޢަޞްރު ނަމާދަށް އެންމެން އެއްވުމަށެވެ. ޖަމާޢަތުގައި ނަމާދު ކުރެއްވުމަށް ފަހު، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ މިންބަރަށް އަރާވަޑައިގެން ޚުޠުބާއެއް ދެއްވި އެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނަށް، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނަށް އެކަލޭގެފާނު އިރުޝާދު ދެއްވީ، ހުރިހާ ކަމަކަށް އަޞްޙާބު ބޭކަލުން އެކަލޭގެފާނަށް މަޢާފުކޮށްދެއްވުމަށެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު ވާހަކަދެއްކެވީ، އަޞްޙާބު ބޭކަލުންގެ ތެރޭގައި أبوبكر الصدّيق (رضي الله عنه) ގެ މަތިވެރިކަމާއި، އޭނާގެ އަގާއި، އެކަލޭގެފާނު أبوبكر ގެފާނާ މެދު ހިތްހަމަޖެހި ވަޑައިގަންނަވާ މިންވަރެވެ. އެ ޚުޠުބާގެ އަސަރު ގަދަ މިންވަރަކީ، އެ ޚުޠުބާ އަޑުއެހި ހުރިހާ ހިތްތަކެއް ތުރުތުރު ލައި، ލޯތަކުން ކަރުނަ އޮހިރިގެންދިޔަ އެވެ. އޭގެ ފަހުން، އެކަލޭގެފާނު "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައި މީހުންގެ ރަސޫލާގެ ގޮތުން ތިޔަބައި މީހުންނަށް ތިމަން ކަލޭގެފާނާ ފެނުނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ"؟ މިހެން حديث ކުރެއްވުމުން، އެ މީހުން ޖަވާބު ދިނެވެ. "މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ. الله تعالى ކަލޭގެފާނަށް އަޅުގަނޑުމެންގެ ފަރާތުން ގިނަގުނަ ނިޢުމަތްތައް ދެއްވާދޭވެ. ކަލޭގެފާނަކީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވަރަށް އޯތެރި ބައްޕައެކެވެ. އިރުޝާދު ދެއްވި ލޮބުވެތި އަޚެކެވެ. الله تعالى ކަލޭގެފާނަށް ދެއްވި ރަސޫލުކަމުގެ ވާޖިބު ތިވަނީ ފުރިހަމައަށް އަދާކުރައްވާފައެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި ވަޙީ ކަލޭގެފާނު އަޅުގަނޑުމެންނަށް ތަބްލީޣުކުރެއްވީމު އެވެ. ކަލޭގެފާނު ހައްދަވާ ބޮޑުކުރެއްވި ރައްބުގެ މަގަށް އަދި އިސްލާމް ދީނަށް ވަނުމަށް ކަލޭގެފާނު ދަޢުވަތު ދެއްވީ، ޙިކްމަތްތެރިކަމާއި، ރަނގަޅު އިރުޝާދާ އެކުގައެވެ. الله تعالى ކަލޭގެފާނަށް އެންމެ ރިވެތި އަދި އެންމެ މަތިވެރި ޖަޒާ ދެއްވާދޭވެ"!
ޖަވާބު ގައި رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ މުއުމިނުންނޭޥެ! މާތް ﷲ އަށް ވާ ލޯބިން، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް އެއްވެސް މީހެއްގެ ޙައްޤެއް ވާ ނަމަ، ޤިޔާމަތްވުމުގެ ކުރިން އެ އެއްޗެއް ނަގާށެވެ". އެހެން ނަމަވެސް، އެއްވެސް މީހެއް އެ މީހެއްގެ ޙައްޤު ހޯދުމަކަށް ނާދެއެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ، الله تعالى ގެ އިސްމުފުޅު ނަންގަންނަވައި، އިތުރަށް ދެވަނަ ފަހަރު އަދި ތިން ވަނަ ފަހަރު ތަކުރާރުކުރެއްވި އިރު حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް އެއްވެސް މީހެއްގެ ޙައްޤެއް ވަ ނަމަ، އައިސް އެ އެއްޗެއް ނަގާށެވެ". އެއަށް ފަހު، އަޞްޙާބުންގެ ތެރެއިން ވަރަށް ބޮޑަށް ޢުމުރުން ދުވަސްވީ ބޭކަލެއް ކަމުގައިވާ عُكاشة (رضي الله عنه) ތެދުވެ ވަޑައިގަތެވެ. އޭނާ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ އަރިހަށް ދުރުވެ ދެންނެވި އެވެ. "އަޅުގަނޑުގެ މައިންބަފައިން ކަލޭގެފާނަށް ޓަކައި ޤުރުބާން ކުރައްވާށި އެވެ! މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! ތަބޫކު ހަނގުރާމައިގައި އަޅުގަނޑު ކަލޭގެފާނާ އެކު ވީމެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ތަބޫކު ދޫކޮށް ދިޔަ އިރު، އަޅުގަނޑުގެ ޖަމަލާއި، ކަލޭގެފާނުގެ ޖަމަލު ކައިރި ދިޔައީ ޖެހިޖެހިގެން ތިބެގެންނެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ޖަމަލުން އަޅުގަނޑު ފައިބައި، ކަލޭގެފާނާ ދިމާލަށް ދިޔައިމެވެ. އަޅުގަނޑުގެ މަޤްޞަދަކަށް ވެފައި އޮތީ ކަލޭގެފާނުގެ ހަށިކޮޅުގައި ބޮސްދިނުމެވެ. އެހެން ނަމަވެސް، ކަލޭގެފާނު ދުއްރައަކުން އަޅުގަނޑުގެ ބުރަކށީގައި ޖެއްސެވީ އެވެ. ކަލޭގެފާނު އަޅުގަނޑުގެ ގައިގައި ޖެއްސެވި ސަބަބެއް އަޅުގަނޑަކަށް ނޭނގެ އެވެ".
ދެން رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ عُكاشة އެވެ! ޤަޞްދުގައި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ޖެއްސެވުމުން، މާތް ﷲ ތިބާ ރައްކާތެރިކުރައްވާށި އެވެ"! އަދި އަމުރުކުރެއްވި އެވެ. "އޭ بلال އެވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަނބަލުން فاطمة ގެ ގެއަށް ގޮސް، އެ ބުނާ ދުއްރަ ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ގެނެސްދޭށެވެ". بلال (رضي الله عنه) މިސްކިތުން ބޭރަށް ވަޑައިގެންފި އެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ދެ އަތް ބޮލުގައި ހިފަހައްޓަވައިގެން ހުންނަވައި، "ބަދަލުހިފުން ރަސޫލާ ކުރައްވާނީ އަޅުގަނޑު ލައްވައޭ" މި ޚިޔާލުން އޭނާ ޙައިރާންވެފައި ހުންނެވި އެވެ. އެ ގެއަށް ފޯރުމުން، ދޮރުގައި ޓަކި ޖައްސަވާފައި ވިދާޅުވި އެވެ. "މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާގެ ދަރިކަނބަކުންނޭވެ! އަޅުގަނޑަށް رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ދުއްރަކޮޅު ދެއްވާށެވެ"! އެއަށް ފަހު فاطمة (رضي الله عنها) އެއްސެވި އެވެ. "އޭ ބިލާލެވެ! މި ދުވަސްވަރަކީ، އެހެންޏާ ޙައްޖު ނޫނީ ހަނގުރާމަތަކުގެ ދުވަސްވަރެވެ! ދުއްރައަކުން އަޅުގަނޑުގެ ބައްޕާފުޅު ކުރައްވާނީ ކޮން ކަމެއް ތޯ އެވެ"؟ بلال ގެފާނު ޖަވާބު ދެއްވި އެވެ. "فاطمة އެވެ! ކަމަނާ އަށް އެނގިވަޑައިނުގަންނަވާ ތޯ އެވެ؟ މި ދުއްރައިން ބަދަލުހިފުމުގެ ގޮތުން ތަޅާނީ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ހަށިކޮޅުގައެވެ"!
ދެން فاطمة ގެފާނު بلال ގެފާނަށް އިންޒާރުދެއްވައި ވިދާޅުވި އެވެ. "އޭ ބިލާލެވެ! އެމީހެއްގެ ޙައްޤު ހޯދުމަށް ޓަކައި ބަދަލުހިފުމުގެ ގޮތުން ހަށިކޮޅުގައި ތެޅުމަށް ރުހޭނީ ކާކުގެ ހިތެއް ހެއްޔެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު އެދިވަޑައިގަތުމުން އަޅުގަނޑު ދުއްރަ ދޭނަމެވެ. އެކަމަކު، ބަދަލުހިފުމުގެ ގޮތުން ތަޅާ މީހަކު އެ މީހުންގެ ގައިގައި ޖެހުމަށް حسن އާއި حُسين އަށް ދަންނަވާށެވެ. އެ މީހަކު އޭނާގެ ޙައްޤު އެ ދެ ކުދިންގެ ކިބައިން ހޯދިޔަދޭށެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ހަށިކޮޅު ގައި ޖެހިޔަނުދޭށެވެ". بلال ގެފާނު މިސްކިތަށް ވަޑައިގެން އެ ދުއްރަ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަށް އެރުވުމުން، އެކަލޭގެފާނު އެ ދުއްރަ ދެއްވީ عُكاشة (رضي الله عنه) ގެ އަތްޕުޅަށެވެ.
މި މަންޒަރު أبوبكر އަދި عُمرُ (رضي الله عنهما) އަށް ފެނިވަޑައިގަތުމުން، އެ ދެބޭކަލުން އާދޭސް ދެންނެވި އެވެ. "އޭ عُكاشة އެވެ! އަހަރެމެން މިތާ މި ތިބީ އެވެ. ތިބާގެ ޙައްޤު ތިމަންމެންގެ ކިބައިން ނަގާށެވެ. ގެ ކިބަފުޅުން އެ ޙައްޤު ނުނަގާށެވެ"! އެއާއެކު، أبوبكر (رضي الله عنه) އަށް މުޚާޠަބުކުރައްވައި رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ أبوبكر އެވެ! ދޫކޮށްލައި، އެއް ފަރާތަކަށް ޖެހިލައްވާށެވެ. އޭ عُمرُ އެވެ! ތިބާ ވެސް އެއް ފަރާތަކަށް ޖެހިލައްވާށެވެ. ތި ދެ ބޭކަލުންގެ މަތިވެރި ދަރަޖަ الله تعالى ދެނެވޮޑިގެން ވެއެވެ". ދެން علي (رضي الله عنه) ތެދުވެވަޑައިގެން ދެންނެވި އެވެ. "އޭ عُكاشة އެވެ! ތިބާ ގެ ހަށިކޮޅު ގައި ޖެހުމަށް އަހަރެންގެ ހިތެއް ނުރުހޭނެ އެވެ. މިހިރީ އަހަރެންގެ ބުރަކަށްޓާއ ބަނޑެވެ. އައިސް ތިބާގެ ޙައްޤު އަހަރެންގެ ކިބައިން ނަގާށެވެ. ތިބާ ބޭނުން ނަމަ، އަހަރެންގެ ގައިގައި ސަތޭކަ ފަހަރު ޖަހާށެވެ. އެކަމަކު رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ހަށިކޮޅު ގައި ނުޖެހޭށެވެ". އެހެން ނަމަވެސް، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ علي އެވެ. ތިބާ ވެސް އިށީންނާށެވެ. ތިބާގެ މަތިވެރި ދަރަޖަ ވެސް الله تعالى ދެނެވޮޑިގެން ވެއެވެ". މި ފަހަރު حسن އާއި حُسين (رضي الله عنهما) ތެދުވެ ވަޑައިގެން ދެންނެވި އެވެ. "އޭ عُكاشة އެވެ! ތިބާ އަށް އެނގޭނޭ ފަދައިން އަހަރެމެންނަކީ، ގެ ކާފަދަރިންނެވެ. ވީމާ، އަހަރެމެންގެ ކިބައިން ބަދަލުހިފުމަކީ، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ކިބަފުޅުން ވެސް ބަދަލުހިފުމެވެ. ތިބާގެ ޙައްޤު ތިމަންމެންގެ ކިބައިން ނަގާށެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ހަށިކޮޅު ގައި ނުޖަހަށެވެ". رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އެ ދެ ބޭފުޅުންނާ މުޚާޠަބުކުރައްވައި حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ދެ ލޯފުޅުގެ އުފާކަމުގައިވާ ތި ދެ ބޭފުޅުން ވެސް އިށީންނާށެވެ". ދެން ވެސް حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ عُكاشة އެވެ! އައިސް ޖަހާށެވެ.".
عُكاشة "މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! ކަލޭގެފާނު ޖެއްސެވި އިރު، އަޅުގަނޑުގެ ބުރަކަށި ހުރީ ކަޝްފުވެފައެވެ" މިހެން ދެންނެވުމުން، އެކަލޭގެފާނުގެ ބުރަކަށިކޮޅު ކަޝްފުކުރައްވައިފި އެވެ. އެ ވަގުތު، އަޞްޙާބު ބޭކަލުން ގިސްލާ ކީރިތިކުރައްވާ އަޑު އިވެމުންދިޔަ އެވެ. އަދި ވިދާޅުވަމުން ގެންދެވި އެވެ. "އޭ عُكاشة އެވެ! ގެ ބަރަކާތްތެރި ބުރަކަށިކޮޅު ގައި ތިބާ ތަޅާނަން ހެއްޔެވެ"؟
"رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ޙަދީޘް ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ މުއުމިނުންނޭޥެ! މާތް ﷲ އަށް ވާ ލޯބިން، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް އެއްވެސް މީހެއްގެ ޙައްޤެއް ވާ ނަމަ، ޤިޔާމަތްވުމުގެ ކުރިން އެ އެއްޗެއް ނަގާށެވެ".
حديث الشّريف
އެންމެން ވެސް ހިތާމައިގައި އިންތިޒާރުކުރަމުންދިޔަ އެވެ. عُكاشة (رضي الله عنه) އަށް ގެ ބުރަކަށިކޮޅުން ނަބީކަމުގެ ސިއްކަ ފެނުމުން ދެންނެވި އެވެ. "އަޅުގަނޑުގެ މައިންބަފައިން ކަލޭގެފާނަށް ޤުރުބާންކުރައްވާށި އެވެ! މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! އެ މީހެއްގެ ޙައްޤު ހޯދުމަށް ޓަކައި، ކަލޭގެފާނާ އިދިކޮޅަށް ކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރި ބުރަކަށިކޮޅުގައި ތެޅުމުގެ ބާރުލިބޭނީ ކާކަށް ތޯއެވެ"؟ މިހެން ވިދާޅުވުމަށް ފަހު، ނަބީކަމުގެ ސިއްކައިގައި ބޮސްދެއްވި އެވެ. އެއަށް ފަހު، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ނޫނެކެވެ. ތިބާ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ގައިކޮޅުގައި ޖަހާނީ އެވެ. ނުވަތަ މަޢާފުކުރާނީ އެވެ". ދެން عُكاشة (رضي الله عنه) ވިދާޅުވި އެވެ. "އަޅުގަނޑުގެ ފުރާނަ ކަލޭގެފާނަށް ޤުރުބާން ކުރައްވާށި އެވެ. މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! އަޅުގަނޑު މަޢާފުކޮށްފީމެވެ. ޤިޔާމަތް ދުވަހުން الله تعالى އަޅުގަނޑަށް ޢަފޫކުރައްވާނެ ތޯ އަޅުގަނޑު ހިތަށް އަރައެވެ".
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ސުވަރުގޭގެ އެކުވެރިޔާ ދެކެން ބޭނުންވާ ކޮންމެ މީހަކު ވެސް މި ޢުމުރުން ދުވަސްވީ މީހާ އަށް ބަލާށެވެ". رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ މި ރިވެތި ބަސްފުޅުތައް އަޑުއިވި، އަޞްޙާބު ބޭކަލުން عُكاشة (رضي الله عنه) ގެ ދެ ބުމަ ދޭތެރޭގައި ބޮސް ދެއްވަން ފަށްޓަވައިފި އެވެ. އެ ހުރިހާ ބޭކަލުން ވެސް ވިދާޅުވަމުން ގެންދެވީ އަންނަނިވި ފަދައިންނެވެ. "ތިބާ ކިހާ އުފާވެރި ހެއްޔެވެ! ތިބާ ކިހާ އުފާވެރި ހެއްޔެވެ! އޭ عُكاشة އެވެ! رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ޞާޙިބާ އަށް ވުމާ އެކު ތިބާ އަށް ސުވަރުގޭގެ މަތިވެރި ދަރަޖަ ލިބުނީ އެވެ".3
ކޮމާންޑަރަކަށް أسامة بن زيد ޢައްޔަންކުރެއްވުން
އެއީ ޞަފަރު މަހުގެ ފަހު ދުވަސްތަކެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ބޭނުންފުޅުވީ، އިސްލާމީ ދައުލަތަށް ބޮޑު ނުރައްކަލަކަށް ވުމުގެ ކުރިން، އުތުރު ގައިވާ ބޭޒައްޓައިން އެމްޕަޔަރ އަށް އަނެއްކާ ވެސް އިސްލާމް ދީނުގެ ދަޢުވަތު ދެއްވައި، އެބައި މީހުން އިސްލާމް ދީން ޤަބޫލުނުކޮށްފި ނަމަ، އެ މީހުންނާ ދެކޮޅަށް ހަނގުރާމަކޮށް، އިސްލާމީ ދައުލަތުގެ ބާރުގެ ދަށަށް ގެނައުމެވެ. މި ސަބަބަށް ޓަކައި، ބީޒަންޓައިނުންނާ ދެކޮޅަށް ހަނގުރާމަކުރުމަށް ތައްޔާރުވުމަށް އެކަލޭގެފާނުގެ ހިތްވަރުގަދަ އަޞްޙާބުންނަށް އެންގެވި އެވެ. أُسامة بن زيد އަށް ގޮވާލައްވާފައި އޭނާ އާ މުޚާޠަބުކުރައްވައި حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ أُسامة އެވެ! الله تعالى ގެ އިސްމުފުޅާއި، ބަރަކާތާ އެކު ދިމިޝްޤަށާއި، ބަލްޤަޢް ބޯޑަރަށާއި، ފަލަސްޠީނުގެ ދަރޫމް އަށާއި، ތިބާގެ ބައްޕަ ޝަހީދުވީ ތަނަށް ދާށެވެ. އަސްތަކުން އެ ތަންތަނުގެ ބިންގަނޑު ހަރުކޮށްލާށެވެ. މި ލަޝްކަރުގެ ކޮމާންޑަރ އިން ޗީފްކަށް ތިމަން ކަލޭގެފާނު ތިބާ ޢައްޔަންކޮށްފީމެވެ. އަބްނާގެ މީހުންނަށް ކުއްލިއަކަށް ވިދުވަރެއް ފަދައިން ޙަމަލާދޭށެވެ. މަންޒިލަށް ޚަބަރު ނުދާނޭހެން އަވަހަށް ދާށެވެ. ތިބާއާ އެކު މަގުދައްކާ މީހާ ގެންދަވާ އިރު، ފުރުމުގެ ކުރިން ޖާސޫސުން ފޮނުއްވާށެވެ. الله تعالى ތިމާ އަށް ނަޞްރު ދެއްވައިފި ނަމަ، އެ މީހުންގެ މެދުގައި ކުރު މުއްދަތަކަށް މަޑުކޮށްލާށެވެ". ޖުރުފް ކިޔާ ތަނެއް ގައި މަރުކަޒު ޤާއިމްކުރުމަށް އަންގަވާފައި، އެކަލޭގެފާނު އެ ދިދަ އެކަލޭގެފާނުގެ އަމިއްލަ އަތްޕުޅުން ބަންނަވާފައި ދެއްވައިފި އެވެ.4
މިސްކިތުގެ މިންބަރަށް އަރާވަޑައިގަންނަވާފައި رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނޭވެ! أُسامةގެ ބައްޕަ زيد ކޮމާންޑްކުރުމަށް އެކަށީގެންވެފައި، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި އެންމެ ލޯބިވެތިވެގެންވީ އިރު، އޭނާގެ ދަރިކަލުން أُسامة އަކީ ވެސް ކޮމާންޑްކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ މީހެކެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ރައުރު ގައި އެންމެ ލޮބުވެތި އެކަކީ أُسامة އެވެ".
أُسامة ގެފާނުގެ ކޮމާންޑް ކަމުގައި ދާން ބޭނުންވާ މީހުންގެ ތެރޭގައި، أبوبكر ،عُمرُ، أبو عُبيدة بن جرّاح، سعد بن أبي وقّاص (رضي الله عنهم) ފަދަ އަޞްޙާބުންގެ ތެރެއިން އެންމެ މަޝްހޫރު ބޭކަލުން ހިމެނެއެވެ.
އެހެން ނަމަވެސް، ޖެހިގެން އައި ދުވަހު، ކައުނުގެ ސުލްޠާން ކުއްލިއަކަށް އާލާސްކާންފުޅާ އެޅުއްވުމާއެކު ސުވަރުގެ ވަޑައިގަތުމަށް ދާންދެން އެ ހަނގުރާމަ ލަސްކުރެވުނެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަށް ޖެހިވަޑައިގަތީ މެލޭރިޔާ އެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ހުން މައްޗަށް ގޮސް އޭގެ ފަހުން ބަލި ވަރަށް ގޯސްވެއްޖެ އެވެ.
އެއް ރޭ، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އެކަލޭގެފާނުގެ ވޭންތައް ތަންކޮޅެއް ކުޑަވުމުން، އެކަލޭގެފާނުގެ އެނދުކޮޅުން ތެދުވެވަޑައިގެންފި އެވެ. އެކަލޭގެފާނު ހެދުންކޮޅު ތުރުކުރައްވައި، ބޭރަށް ނުކުންނެވުމަށް ތައްޔާރުވެވަޑައިގެންފި އެވެ. عائشة (رضي الله عنه) އަށް މި މަންޒަރު ފެނިވަޑައިގަތުމުން، އެކަމަނާ އެއްސެވި އެވެ. "އަޅުގަނޑުގެ މައިންބަފައިން ކަލޭގެފާނަށް ޓަކައި ޤުރުބާންކުރައްވާދޭވެ! މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! ކަލޭގެފާނު ތި ވަޑައިގަންނަވަނީ ކޮން ތާކަށް ތޯ އެވެ"؟ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ޖަވާބު ދެއްވި އެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އަމުރުފުޅެއް އައީ، ބަޤީޢު މަޤްބަރާ ގައި ވަޅުލެވިފައިވާ މީހުންނަށް ޢަފޫކޮށްދެއްވުމަށް ދަންނަވައި ދުޢާކުރުމަށެވެ". ނުކުންނެވީ އަރިހުގައި އަބޫ މުވައިހިބު އާއި، އަބޫ ރާފިޢު ގެންދެވި އެވެ. މަޤްބަރާ ގައި ގިނަ އިރުތަކެއް ވަންދެން ދުޢާކުރައްވައި، އެ މީހުންނަށް ޢަފޫކޮށްދެއްވުމަށް އާދޭސް ދެންނެވި އެވެ. ގެ މި އާދޭހުގެ ކުރިމަތީގައި، އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި އޭރު ތިއްބެވި ޞަޙާބީން ދެންނެވި އެވެ. "އަޅުގަނޑުމެން ވެސް މިތާ ވަޅުލެވި، އަޅުގަނޑުމެންގެ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ދުޢާ ލިބުނު ނަމަހީއެވެ"! އަބޫ މުވައިހިބު އާ ދިމާލަށް އެނބުރިވަޑައިގެންފައި حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ އަބޫ މުވައިހިބު އެވެ! މި ދުނިޔޭގެ ޚަޒާނާތަކާއި، އާޚިރަތުގެ ނިޢުމަތްތައް އިޚްތިޔާރުކުރުމުގެ މިނިވަންކަން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ލިބިގެންވިއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އެންގެވުނެވެ. 'ކަލޭގެފާނު ބޭނުންފުޅު ނަމަ މި ދުނިޔޭގައި ތާއަބަދަށް ހުންނަވާފައި، ދެން ސުވަރުގެ އަށް ވަޑައިގެންނެވިދާނެ އެވެ. ނުވަތަ، ކަލޭގެފާނު ބޭނުންފުޅު ނަމަ، الله تعالى އާ ބައްދަލުވެ، ދެން ކަލޭގެފާނަށް ސުވަރުގެ ވެންނެވޭނެ އެވެ'. ތިމަންކަލޭގެފާނު އިޚްތިޔާރުކުރެއްވީ الله تعالى އާ ބައްދަލުވުމަށް ފަހު ސުވަރުގެ އަށް ވަނުމެވެ".
އެހެން ދުވަހެއް ގައި، އެކަލޭގެފާނު ތައްޔާރުވެވަޑައިގަތީ، أُحد ހަނގުރާމާގެ ޝަހީދުންނަށް ޢަފޫކޮށްދެއްވުން އެދި ދުޢާ ދެންނެވުމަށެވެ. އިރުގަނޑެއް ވަންދެން، އެކަލޭގެފާނު އެ ބޭކަލުންނަށް ޢަފޫކޮށްދެއްވުން އެދި الله تعالى އަށް ދުޢާ ދެންނެވި އެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު މިސްކިތަށް ވަޑައިގެން އަޞްޙާބު ބޭކަލުންނާ މުޚާޠަބުކުރައްވައި حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ތިޔަބައި މީހުންގެ ތެރެއިން އެންމެ ފުރަތަމަ ކައުޘަރު ކީ އާރަށް ވާޞިލުވެ ތިޔަބައި މީހުންނަށް އެ ތާނގައި މަރުޙަބާ ކިޔުއްވާނީ ތިމަންކަލޭގެފާނެވެ. އަހަރެމެން ބައްދަލުކޮށްއުޅޭ ތަނަކަށް ވާނީ އެ ތަނެވެ... ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ފަހު ތިޔަބައި މީހުން ޝިރުކަށް އެނބުރި ހިނގައިދާނެ ކަމުގެ ބިރެއް ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ނެތެވެ. އެހެން ނަމަވެސް، ތިމަންކަލޭގެފާނު ބިރުފުޅުގަންނަނީ، ތިޔަބައި މީހުން ދުނިޔެވީ ކަންތައްތަކުގެ ތެރެއަށް ޣަރަޤުވެ އެކަކު އަނެކަކަށް ޙަސަދަވެރިވެ، އެކަކު އަނެކަކު ޤަތުލުކޮށް، އެންމެ ފަހުން، ކުރީގެ މީސްތަކުން ނިމިދިޔަ ފަދައިން ނިމިގެން ހިނގައިދާނެތީ އެވެ...". ދެން، އެކަލޭގެފާނު ވަޑައިގަތީ އެކަލޭގެފާނުގެ ގެކޮޅަށެވެ.
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ބަލި ޙާލު ވަރަށް ބޮޑަށް ގޯސްވެއްޖެ އެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިއަނބި ކަނބަލުން ވިދާޅުވީ، عائشة (رضي الله عنها) ގެ ގެކޮޅު ގައި رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ހުންނެވުމަށެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިއަނބިކަނބަލުން ވީ ޤުރްބާނީ އަށް ޓަކައި، އެކަލޭގެފާނު ހިތްހަމަޖެހިވަޑައިގަތެވެ. އަދި އެ ހުރިހާ ކަނބަލުންނަށް ހެޔޮ ދުޢާކޮށްދެއްވި އެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އެކަލޭގެފާނުގެ ޢުމުރުފުޅުން ބާކީ އޮތް ދުވަސްތައް ހޭދަކުރެއްވީ عائشة ގެފާނުގެ ގެކޮޅުގައެވެ.
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ހުން ވަރަށް ބޮޑަށް އިތުރުވެއްޖެ އެވެ. އެކަލޭގެފާނަށް ޖެހިފައި ހުން ގަދަކަމުން، އޮންނެވީ އެނދުގެ އެއް ފަރާތުން އަނެއް ފަރާތަށް އެނބުރި އެނބުރި އެވެ. އެކަލޭގެފާނު އެ ޙާލަތުގައި ވަނިކޮށް، އަޞްޙާބު ބޭކަލުން ގެންދެވީ އެކަލޭގެފާނަށް ޒިޔާރަތްކޮށް، އެކަލޭގެފާނަށް އަޅަމުންދިޔަ ވޭނާ މެދު ފުންކޮށް ހިތާމަކުރައްވަމުންނެވެ. أبو سعد الخضيري ރިވާކުރައްވާފައި ވެއެވެ. "رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ޙަޟްރަތަށް އަހުރެން ޒިޔާރަތްކުރީމެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ހަށިކޮޅު މަތީ ގައި މަޚްލަލުން ވާ ކަވަރެއް އޮތެވެ. އެ ކަވަރުގެ ތެރެއިން ހުމުގެ ހޫނުކަން އިޙްސާސްކުރެވި؛ އޭގެ ޓެމްޕްރޭޗަރ މަތިކަމުން އަހަރެމެންނަށް އަތް ވެސް ނުލެވުނެވެ. އަހަރެމެންގެ ކަންބޮޑުވުމާއި، ހިތާމަ ފެނިވަޑައިގެން رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ.:
'އެންމެ ބޮޑެތި އާފާތްތައް ކުރިމަތިވަނީ ރަސޫލުންނަށެވެ. އެޔާއެކު ވެސް، ތިޔަބައި މީހުން ހެޔުކަންތައްތައް ކުރުމަށް ޝައުޤުވެރިވާ ވަރަށް ވުރެ ބޮޑަށް ރަސޫލުން އެ ދަތިތަކާ ގަޔާވެލައްވައެވެ'".
أُمُّ بِشر بن برع ރިވާކުރެއްވި އެވެ. "އަހަރެން رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އާ ބައްދަލުކުރުމަށް ދިޔައިމެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރި ހަށިކޮޅު އަލިފާންހެން އަނދަމުންދިޔަ އެވެ. އަހަރެން ދެންނެވީމެވެ. 'އަޅުގަނޑުގެ ފުރާނަ ކަލޭގެފާނަށް ޓަކައި ޤުރުބާން ކުރައްވާށި އެވެ! މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! އަޅުގަނޑަށް މިހާ ބޮޑު ބަލިމަޑުކަމެއް ފެނިފައި ނުވެއެވެ!' އެކަލޭގެފާނު حديث ކުރެއްވި އެވެ. 'އޭ އުއްމު ބަޝީރެވެ! ހުން ގަދަވެފައިވަނީ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ޘަވާބު އިތުރުކުރެއްވުމަށެވެ. މި ބައްޔަކީ ތިމަންކަލޭގެފާނު ޚައިބަރުގައި ފަރީއްކުޅުއްވި ވިހަ މަހުގެ ނަތީޖާ އެވެ. އެ ވިހައިގެ ވޭން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އަބަދު ވެސް އިޙްސާސްކުރެވުނެވެ. އެ ދުވަހު ތިމަންކަލޭގެފާނު ފަރީއްކުޅުއްވި އެ ވިހައިގެ ސަބަބުން، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ހިތުގެ މައި ލޭނާރު މިހާރު ގާތްގަޑަކަށް މަސައްކަތެއް ނުކުރެއެވެ'".5
عبدالله بن مسعود އާ މުޚާޠަބުކުރައްވައި رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "މުސްލިމަކު ބަލިވެފައި އެ މުސްލިމަކު ކުރާ ކުށްތަކާއި، ފާފަތައް ގަހެއްގެ ފަތްތައް ވެރޭ ފަދައިން، ފޮހެވިގެންނުދާ އެންމެ މުސްލިމަކު ވެސް ނުހުންނާނެ އެވެ"!6
"އެންމެ ބޮޑެތި އާފާތްތައް ކުރިމަތިވަނީ ރަސޫލުންނަށެވެ. އެޔާއެކު ވެސް، ތިޔަބައި މީހުން ހެޔުކަންތައްތައް ކުރުމަށް ޝައުޤުވެރިވާ ވަރަށް ވުރެ ބޮޑަށް ރަސޫލުން އެ ދަތިތަކާ ގަޔާވެލައްވައެވެ".
حديث الشّريف
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ އާލާސްކަންފުޅު ދިޔައީ ދުވަހެއް ދުވަހަކަށް ބޮޑުވަމުންނެވެ. އަޞްޙާބު ބޭކަލުން ވަރަށް ދެރަވެ، ގޭގައި ހަމަޖެހިގެން ތިއްބެވޭ ގޮތެއް ނުވިއެވެ. އެ ބޭކަލުން މިސްކިތަށް ޖަމާވެއްޖެ އެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ޙާލަތު އޮޅުންފިލުވުމަށް އަޞްޙާބު ބޭކަލުން علي (رضي الله عنه) ފޮނުއްވި އެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އިޝާރާތުން އެއްސެވި އެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުން ބުނަނީ ކީކޭ ހެއްޔެވެ"؟ عليގެފާނު ވިދާޅުވި އެވެ. "رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަޅުގަނޑުމެން ދޫކޮށް ވަޑައިގެންފާނެތީ، އެ މީހުން ތިބީ ވަރަށް ދެރަވެ، ކަންބޮޑުވެފައެވެ". އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނަށް ވަރަށް ބޮޑަށް އޯގާތެރި އެކަލޭގެފާނަށް ޖެހިފައިވީ ބަލީގެ ވޭންތައް ތަޙައްމަލުކުރައްވަމުން ކޮޅަށް ތެދުވެވަޑައިގެން، عليގެފާނާއި، فضل بن عبّاس ގައިގައި ލެނގިލައްވައިގެން مسجد النّبوي އަށް ވަޑައިގަތެވެ. މިންބަރަށް އަރާވަޑައިގެން، الله تعالى އަށް ޙަމްދު ޘަނާ ކިޔުއްވުމަށް ފަހު، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނާ މުޚާޠަބުކުރައްވައި حديث ކުރެއްވި އެވެ.
"އޭ ތިމަންކަލޭގެފާނުންގެ އަޞްޙާބުންނޭވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ މަރާ މެދު ތިޔަބައި މީހުން ކަންބޮޑުވެފައި ތިބި ވާހަކަ އަޑުއަހާފީމެވެ. ދާއިމަށް އަބަދަށް އެ ބޭކަލެއްގެ އުއްމަތާ އެކު ދެމިހުންނެވި އެއްވެސް ރަސޫލަކު އެބަ ހުންނެވި ހެއްޔެވެ؟ ތިމަންކަލޭގެފާނު ހައްދަވައި ބޮޑުކުރެއްވި ރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު ވާޞިލުވާނެކަން ދަންނާށެވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައި މީހުންނަށް ދޭ ނަސޭޙަތަކީ، މުހާޖިދރުންގެ ކަމުވޮށީގެންވާ މީހުންނަށް އިޙްތިރާމްކުރުމެވެ. އޭ މުހާޖިރުންނޭވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައި މީހުންނަށް ދޭނެ ވަޞިއްޔަތަކީ: އަންޞާރުންނަށް ހެޔޮކޮށް ހިތާށެވެ! އެ މީހުން ތިޔަބައި މީހުންނަށް ރަނގަޅަށް ކަންތައް ކުރި އެވެ. އެ މީހުން ތިޔަބއި މީހުންނަށް އެ މީހުންގެ ގެތަކުން ޙިމާޔަތް ދިނެވެ. އެ މީހުންނަށް އުނދަގުލުން ދިރިއުޅެމުން ދިޔަޔަސް، އެ މީހުންނަށް ވުރެ ތިޔަބައި މީހުންނަށް އިސްކަންދިނެވެ. އެ މީހުންގެ މުދާ ތިޔަބައި މީހުންނާ ޙިއްޞާކުރި އެވެ. އަންޞާރުންގެ މައްޗަށް ވެރިކަންކުރަނީ ކޮންމެ މީހަކަށް ވިޔަސް، އެ މީހުންގެ ކަންތައްތަކަށް ސަމާލުކަންދީ، ގޯސްހަދާ މީހުންނަށް މަޢާފު ދޭށެވެ". ދެން އެކަލޭގެފާނު، އަޞްޙާބު ބޭކަލުންނަށް ބައެއް ރިވެތި އަދި ބޭނުންތެރި އިރުޝާދުތައް ދެއްވި އެވެ. އެ ގޮތުން حديث ކުރެއްވި އެވެ. "الله تعالى އެ ކަލާނގެ އަޅަކަށް މި ދުނިޔޭގައި ހުރުމާއި އޭނާ ހެއްދެވި ފަރާތަށް ވާޞިލުވުމުގެ އިޚްތިޔާރު ދެއްވި އެވެ. އަޅާ ބޭނުންވީ ހެއްދެވި ފަރާތަށް ވާޞިލުވުމަށެވެ"! އެކަލޭގެފާނުގެ ބަސްފުޅުން رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އެ އިޝާރާތްކުރައްވަނީ އެކަލޭގެފާނުގެ މަރަށްކަން أبو بكر الصدّيق (رضي الله عنه) އަށް ވިސްނިވަޑައިގެން ކީރިތި ކުރައްވަން ފަށްޓަވައި ވިދާޅުވި އެވެ. "އަޅުގަނޑުމެންގެ ފުރާނަ ކަލޭގެފާނަށް ޓަކައި ޤުރުބާންކުރައްވާށި އެވެ! މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ"! "އޭ އަބާ ބަކްރުއޭ، ކީރިތި ނުކުރައްވާށެވެ"! رَسُوْلُ اللهِ ﷺ މިހެން حديث ކުރައްވައި ކެތްތެރިވެ، ތަޙައްމަލުކުރެއްވުމަށް އެންގެވި އެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ދެލޯފުޅުން ކަރުނަ އޮހޮރެމުންދިޔަ އެވެ. އަދި حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނެވެ!" ދެން އަމުރު ކުރެއްވި އެވެ. "أبوبكر ގެ ދޮރު ފިޔަވައި މިސްކިތަށް ދެވެން ހުރި ހުރިހާ ދޮރެއް ބަންދުކުރާށެވެ".
ދެން މިންބަރުން ފައިބާވަޑައިގެން عائشة (رضي الله عنها) ގެ ކޮޓަރިކޮޅަށް އެނބުރި ވަޑައިގެންފި އެވެ. އަޞްޙާބު ބޭކަލުން ކީރިތިކުރައްވަން ފަށްޓަވައިފި އެވެ. އެއާއެކު، علي ގެފާނާއި، فضل بن عبّاس ގައިގައި ލެނގިލައްވައިގެން مسجد النّبوي އަށް އަނެއްކާ ވެސް ވަޑައިގަތެވެ. މިންބަރުގެ ތިރީ ހަރު ގައި ހުންނަވާ އަޞްޙާބުންނާ މުޚާޠަބުކުރައްވައި حديث ކުރެއްވި އެވެ.:
"އޭ މުޖާހިދުންނޭވެ! އޭ އަންޞާރުންނޭވެ! ކަމެއް ހިނގާނެ ވަގުތު އެނގޭ އިރު، އެކަން ކުރުމަށް އަވަސް އަރުވާލައިގެން އުޅުމުގެ ބޭނުމެއް ނެތެވެ. الله تعالى އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންނަށް ޓަކައި އަވަސްއަރުވާލައވައިގެން ނުޅުއްވައެވެ. الله تعالى ގެ ޤަޟާ ޤަދަރު ބަދަލުކޮށް، އެކަލާނގެ އިރާދަފުޅާ ދެކޮޅަށް މީހަކު އެއްވެސް މަސައްކަތެއް ކޮށްފި ކަމުގައި ވާ ނަމަ، އެކަލާނގެ އެ މީހަކު ހަލާކުކުރައްވައި ގެއްލެނިކުރައްވާނެތެވެ. الله تعالى އަށް މަކަރުހަދައި އޮޅުވާލަން މީހަކު ބޭނުންވާ ނަމަ، އެ މީހަކުގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށް އޮޅުވާލައި، އޭނާގެ އަމިއްލަ ކަންތައްތަކުގެ ކޮންޓްރޯލް ގެއްލޭނެ އެވެ. ތިޔަބައި މީހުންނަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު ކުލުނާއި، އޯގާތެރިކަން ހުރިކަން ދަންނާށެވެ. ތިޔަބައި މީހުން ވެސް ތިމަންކަލޭގެފާނާ ބައްދަލުވާނެ އެވެ. ތިޔަބައި މީހުން ތިމަންކަލޭގެފާނާ ބައްދަލުވާނެ ތަނަކީ ކައުޘަރު ކީ އާރެވެ. ސުވަރުގެ އަށް ވަދެ ތިމަންކަލޭގެފާނާ ބައްދަލުވާން ބޭނުން މީހުން، ޢަމަލުނުކޮށް ހުސް އަނގަނުތަޅާނެ އެވެ. އޭ މުސްލިމުންނޭވެ! ކާފަރަކަށް ވެ، ފާފަތަކަށް އަރައިގަތުމުގެ ސަބަބުން، ލިބިފައިވާ ނިޢުމަތްތައް ބަދަލުވެ ރިޒްޤު މަދުވުމަށް މެދުވެރިވެ އެވެ. الله تعالى ގެ އަމުރުފުޅުތަކަށް މީސްތަކުން ތަބަޢަވާ ނަމަ، އެބައި މީހުންގެ ސަރުކާރުގެ އިސް ވެރިންނާއި، ޗީފުންނާއި، ގަވަރުނަރުން އެބައި މީހުންގެ މައްޗަށް ކުލުނާއި، އޯގާތެރިކަން ހުންނާނެ އެވެ. އެބައި މީހުން ކުފުރުވެ، ފާޙިޝް ޢަމަލުތައް ކޮށް، ޙައްދުން ނައްޓައި، ފާފަތަކަށް އަރައިގަންނަ ކަމުގައި ވާ ނަމަ، އެބައި މީހުންނަށް އޯގާތެރި ވެރިން ނުލިބޭނެ އެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ޙަޔާތް ތިޔަބައި މީހުންނަށް ނިޢުމަތަކަށް ވީ ފަދައިން، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ މަރަކީ ވެސް ރަނގަޅުވެފައ ރަޙްމަތެކެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު މީހަކު ގައިގައި ނުޙައްޤުން ތަޅައި، ނުރަނގަޅު ބަސްތައް އޭނާ އަށް ރައްދުކޮށްފި ނަމަ، އޭނާ އަށް ޙައްޤު ބަދަލުހިފުމަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު ރުހިޤަބޫލެވެ؛ ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައި މީހުންގެ ތެރެއިން މީހަކު އަތުން ނުޙައްޤުން އެއްޗެއް އަތުލައިގެންފި ނަމަ، އެ އެއްޗެއް އަނބުރާ ދިނުން އެދުމާއި، އޭނާގެ ޙައްޤު އަނބުރާ ރައްދުކުރުމަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު ރުހި ޤަބޫލެވެ. އެހެނީ، މި ދުނިޔޭގައި ދެވޭ އަދަބަކީ، އާޚިރަތުގައި ދެވޭނެ ޢަޒާބަށް ވުރެ މާ ލުއި އެއްޗެކެވެ". أبوبكر (رضي الله عنه) އާ މެދު އެކަލޭގެފާނު ހތްހަމަޖެހި ވަޑައިގަންނަވާ ކަން ކުރިން ހާމަކުރައްވާފައި ވާ ފަދައިން، عُمرُ (رضي الله عنه) އާ މެދު ހިތްހަމަޖެހިވަޑައިގަންނަވާ ކަން މި ޚުޠުބާ ގައި ބަޔާންކުރައްވަމުން حديث ކުރެއްވި އެވެ. "عُمرُ ވަނީ ތިމަންކަލޭގެފާނާ އެކުގައެވެ. އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނު ވަނީ ޢުމަރާ އެކުގައެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ފަހު ޢަދުލުއިންޞާފު ވަނީ ޢުމަރާ އެކުގައެވެ".
މި ޚުޠުބާ އަށް ފަހު، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ މިންބަރުން ފައިބާވަޑައިގަންނަވައިފި އެވެ. ނަމާދު ކުރެއްވުމަށް ފަހު، އަނެއްކާ ވެސް މިންބަރަށް އަރާވަޑައިގެން، އެކަލޭގެފާނުގެ ވަޞިއްޔަތާއި، ނަސޭހަތް ދެއްވި އެވެ. ދެން، "ތިޔަބައި މީހުން الله تعالى އަށް ޢަހްދުކުރަން" މިހެން حديث ކުރެއްވުމަށް ފަހު، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުން ދޫކުރައްވައި، އެކަލޭގެފާނުގެ ކޮޓަރިކޮޅަށް ވަޑައިގެންފި އެވެ.
އެއް ދުވަހަކު. ވަރަށް ގަދަ ވޭނުގައި، އަޞްޙާބު ބޭކަލުން އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް އަދާކުރަން ހުރި ޙައްޤުތަކާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް އެހެން މީހުން އަދާކުރަން ހުރި ޙައްޤުތައް ފުރިހަމަކުރެއްވުމަށް ފަހު، بلال الحبشي (رضي الله عنه) އަށް ގޮވާލައްވައިފި އެވެ. އޭނާއާ މުޚާޠަބުކުރައްވައި حديث ކުރެއްވި އެވެ. "މީސްތަކުންނަށް ގޮވާށެވެ. އެބައި މީހުން މިސްކިތަށް އެއްކުރާށެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު ބޭނުންފުޅުވަނީ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އެންމެ ފަހު ވަޞިއްޔަތްތައް އެބައި މީހުންނަށް ކުރެއްވުމަށެވެ".
بلال (رضي الله عنه) ހުރިހާ އަޞްޙާބުން މިސްކިތަށް އެއްކުރައްވައިފި އެވެ. علي (رضي الله عنه) އާއި ފަޟްލު (رضي الله عنه) ގެ ގައިގައި ލެނގިލައްވައިގެން رَسُوْلُ اللهِ ﷺ މިސްކިތަށް ވަޑައިގެންފި އެވެ. މިންބަރު ގައި އިށީނދެވަޑައިގެން الله تعالى އަށް ޙަމްދު ޘަނާ ކިޔުއްވުމަށް ފަހު رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނޭވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައި މީހުން ދޫކުރެއްވުން ވަރަށް ކައިރިވެއްޖެކަން ދަންނާށެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު އެމީހަކަށް އަދާކުރަންޖެހޭ އެއްވެސް ޙައްޤެއް އޮތް މީހަކު ނަމަ، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް އައިސް އެކަމަކަށް އެދޭށެވެ. އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނާ ގާތް ކޮންމެ މީހަކު އެމީހަކަށް ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ފަރާތްޕުޅުން ލިބެންޖެހޭ ޙައްޤަށް ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުން އެދޭށެވެ. ނުވަތަ ތިބާގެ ޙައްޤުތައް ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ޙަލާލުކޮށްދޭށެވެ (އެ ޙައްޤުތައް މާފުކޮށްދޭށެވެ)". ދެން އެކަލޭގެފާނު މިންބަރުން ފައިބާވަޑައިގެން މެންދުރު ނަމާދު ޖަމާޢަތުގައި ކުރެއްވި އެވެ. އެކަލޭގެފާނު އަނެއްކާ ވެސް މިންބަރަށް އަރާވަޑައިގެން ނަމާދުގެ ކުރިން ޢަމަލުކުރެއްވި ފަދައިން ކަންތައް ކުރެއްވި އެވެ.
އެކަލޭގެފާނުގެ ބަލިމަޑު ކަމުގެ ތެރޭގައި، ނަމާދަށް ބަންގި ގޮވޭ ކޮންމެ ފަހަރަކު رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަބަދު ވެސް مسجد الشّريف އަށް ވަޑައިގެން އަޞްޙާބު ބޭކަލުންނާއިގެން އިމާމުވެ ނަމާދު ކުރެއްވި އެވެ.7
"އޭ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނޭވެ! ތިޔަބައި މީހުން ވަނީ الله تعالى ގެ ޙިމާޔަތުގެ ދަށުގައެވެ. އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައި މީހުން الله تعالى އާ ޙަވާލުކޮށްފީމެވެ. الله تعالى އަށް ތަޤްވާވެރިވާށެވެ".
حديث الشّريف
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ސުވަރުގެ ވަޑައިގަތުމަށް ތިން ދުވަހަށް ވުމުން، އެކަލޭގެފާނުގެ ބަލިމަޑުކަން ވަރަށް ގޯސްވެއްޖެ އެވެ. އެކަލޭގެފާނަށް މިސްކިތަށް ވަޑައިގެން އިމާމުވެ ޖަމާޢަތުގައި ނަމާދު ނުކުރެއްވޭ ވަރު ވެއްޖެ އެވެ، ޖަމާޢަތުގައި އެކަލޭގެފާނަށް ނުކުރެއްވުނު އެންމެ ފުރަތަމަ ނަމާދަކީ، ޢިޝާ ނަމާދެވެ. އާދަކާދައިގެ މަތިން بلال (رضي الله عنه) ދޮރުކޮޅު މައްޗަށް ވަޑައިގެން ވިދާޅުވި އެވެ. "މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! ނަމާދެވެ". ވަރުދެރަވެފައި ހުންނެވިލެތް ބޮޑުކަމުން رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ކިބަފުޅުގައި މިސްކިތަށް ވަޑައިގެންނެވޭހާ ބާރެއް ނެތެވެ. އެއާއެކު އެކަލޭގެފާނު حديث ކުރެއްވި އެވެ. "أبر بكر އަށް ދަންނަވާށެވެ! ނަމާދު އިމާމުވެ ކުރައްވާނީ އޭނާ އެވެ". عائشة (رضي الله عنها) އެއްސެވި އެވެ.
"އަޅުގަނޑުގެ ފުރާނަ ކަލޭގެފާނަށް ޓަކައި ޤުރުބާންކުރައްވާށި އެވެ! މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! އަޅުގަނޑުގެ ބައްޕައަކީ މަޑު ހިތެއްގެ ވެރި ކަންތައްތަކާ ދެރަވާ ބޭފުޅެކެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ ބަދަލުގައި ބައްޕާފުޅު ހުންނަވާފައި، އެ ތަނުން ކަލޭގެފާނު ނުފެންނަ ކަމުގައި ވާ ނަމަ، ކީރިތިކުރެއްވުމުގެ ސަބަބުން ބައްޕާފުޅަށް ޤުރުއާން ކިޔުއްވައި އިމާމުވެ ނަމާދު ނުކުރެއްވޭނެ އެވެ. عُمرُގެފާނު އިމާމުވެ ނަމާދުކުރެއްވުމަށް އަންގަވަފާނަން ތޯ އެވެ"؟ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަނެއްކާ ވެސް حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އަބޫ ބަކްރަށް ދަންނަވާށެވެ! ނަމާދު އިމާމުވެ ކުރައްވާނީ އޭނާ އެވެ". بلال (رضي الله عنه) أبوبكر (رضي الله عنه) އަށް އެންގެވި އެވެ. أبوبكر (رضي الله عنه) އަށް މިޙްރާބުން رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ނުފެނުމުން، އެކަލޭގެފާނުގެ ހިތަށް ވަރަށް އަސަރުކޮށް، ހޭބުއްދި ފިލާވަރު ވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ކީރިތި ކުރެއްވި އެވެ....އަދި ކީރިތި ކުރެއްވި އެވެ! އަޞްޙާބު ބޭކަލުން ވެސް ކީރިތިކުރައްވަން ފެއްޓެވި އެވެ. މިސްކިތާ ދިމާލުން އިވެމުންދާ ރުއިމުގެ އަޑަކީ ކޮބައިތޯ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އެއްސެވުމުން، ވެގެންއުޅޭގޮތް އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަނބަލުން فاطمة ގެފާނު އޮޅުންފިލުއްވައިދެއްވި އެވެ. "އަޅުގަނޑުގެ ފުރާނަ ކަލޭގެފާނަށް ޤުރުބާން ކުރައްވާށި އެވެ. މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުން އެ ކީރިތިކުރައްވަނީ، ކަލޭގެފާނާ ވަކިވުން އެ ބޭކަލުންނަށް ބަރުދާސްތު ނުކުރެވިގެންނެވެ"!8
ރަޙްމަތުގެ ކަނޑު ކަމުގައިވާ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އެކަމާ ވަރަށް ބޮޑަށް ހިތާމަފުޅު ކުރެއްވި އެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ބަލި ބޮޑު ވިޔަސް، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންގެ ހިތަށް ތަސައްލީއެއް ދެއްވުމަށް ޓަކައި، ވަރަށް އުނދަގުލުން ތެދުވެވަޑައިގެންފި އެވެ. އެކަލޭގެފާނު މިސްކިތަށް ވަޑައިގަތީ، عليގެފާނާއި، عبّاسގެފާނުގެ އެހީތެރިކަމާ އެކުގައެވެ. ނަމާދަށް ފަހު، އެކަލޭގެފާނު حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނޭވެ! ތިޔަބައި މީހުން ވަނީ الله تعالى ގެ ޙިމާޔަތުގެ ދަށުގައެވެ. އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައި މީހުން الله تعالى އާ ޙަވާލުކޮށްފީމެވެ. الله تعالى އަށް ތަޤްވާވެރިވާށެވެ. الله تعالى ގެ އަމުރުފުޅުތަކަށް ބޯލަނބައި އެއަށް ޢަމަލުކުރާށެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު ވަރަށް އަވަހަށް މި ދުނިޔެ ދޫކޮށް ވަޑައިގަންނަވާނަމެވެ".
އެއީ ސުވަރުގެ ވަޑައިގަތުމުގެ ތިން ދުވަސް ކުރި އެވެ. جبريل (عليه السّلام)، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ އަރިހަށް ޒިޔާރަތްކުރައްވާފައި ދެންނެވި އެވެ. "މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! ކަލޭގެފާނަށް އެކަލާނގެ ސަލާމް ފޮނުއްވި އެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ ޙާލަތު އެކަލާނގެ ދެނެވިގެންވީ ކަމުގައި ވިޔަސް، ކަލޭގެފާނުގެ ޙާލުއަޙްވާލު އެކަލާނގެ އެބައައްސަވައެވެ". رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނު މިހުންނެވީ ވަރަށް ހިތާމއިގައެވެ"!
އާދީއްތަ ދުވަހު، جبريل (عليه السّلام) އަނެއްކާވެސް ވަޑައިގެން ހަމަ ކުރީ ދުވަހު ވިދާޅުވި ވާހަކަ ދެންނެވި އެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ދެއްވީ ކުރިން ވެސް ދެއްވި ޖަވާބެވެ. ޔަމަން ގައި ނަބީއެއް ކަމަށް ދަޢުވާކޮށްގެން އުޅުނު أسودُ الأنسي މަރުވެއްޖެ ކަމުގެ އުފާވެރި ޚަބަރު (عليه السّلام)، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަށް ދެއްވި އެވެ. މި އުފާވެރި ޚަބަރު رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބު ބޭކަލުންނަށް ދެއްވި އެވެ. އެކަލޭގެފާނަށް އާލާސްކަންފުޅު ޖެހުމުގެ ކުރިން، އެކަލޭގެފާނަށް ލިބިވަޑައިގެންނެވި މަދު ރަން ފައިސާފޮތިތަކެއް، ފަޤީރުންނަށް، އަދި އެއިން މަދު މިންވަރެއް عائشة (رضي الله عنها) އަށް ދެއްވި އެވެ. އާދީއްތަ ދުވަހު رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ އާލާސްކަންފުޅު އިތުރަށް ގޯސްވެއްޖެ އެވެ. އެކަލޭގެފާނާ ބައްދަލުކުރެއްވުމަށް ވަޑައިގަތް ސިފައިންގެ ކޮމާންޑަރ أُسامة (رضي الله عنه) އަށް އެކަލޭގެފާނު އެއްވެސް އެއްޗެކޭ ޙަދީޘެއް ނުކުރަވައެވެ. އެކަމަކު، އެކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރި ދެ އަތްޕުޅު އުފުއްލެވުމަށް ފަހު އޭނާގެ ހަށިކޮޅު ގައި ފިރުމާލެއްވި އެވެ. އެއިން ދޭހަވެގެންދިޔަ ކަމަކީ، އޭނާ އަށް ދުޢާކުރެއްވި ކަމެވެ.
އާލާސްކަންފުޅާ އުޅުއްވާތާ ތޭރަ ވަނަ އަށް ވީ ދުވަސް އަދި އެ އާލާސްކަންފުޅުގެ އެންމެ ފަހު ދުވަސް... އެ ދުވަހަކީ ހޯމަ ވީ، ރަބީޢުލް އައްވަލް މަހުގެ ބާރަ ވަނަ އަށް ވީ ދުވަހެވެ. އެއީ، އެ ކަލޭގެފާނު ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގެންނެވި ދުވަސް ވެސް މެއެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަށް އިޙްސާސްކުރެއްވުނީ، އެކަލޭގެފާނުގެ ހަށިކޮޅު ލުއިވެގެންދިޔަ ކަމުގެ އިޙްސާސެވެ... އަޞްޙާބު ބޭކަލުން، أبوبكر (رضي الله عنه) ގެ ފަހަތްޕުޅުގައި ފަތިސް ނަމާދު ކުރެއްވުމަށް ފެއްޓެވުމުގެ އިރުކޮޅެއް ކުރިން رَسُوْلُ اللهِ ﷺ مسجد الشّريف އަށް ވަޑައިގަތެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތުގެ މީހުން ސަފު ސަފަށް އެތުރިގެން އަޅުކަންކުރަން ތިއްބާ އެކަލޭގެފާނަށް ފެނިވަޑައިގަތެވެ. އެކަލޭގެފާނު އުފަލުން ހިނިވަރުނަކުރެއްވި އެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ މިސްކިތުގައި ހުންނެވި ތަން އަޞްޙާބު ބޭކަލުންނަށް ފެނިވަޑައިގަތުމުނއެކަލޭގެފާނު އާލާސްފުޅުން ރަނގަޅުވީ ކަމަށް އެ ބޭކަލުންނަށް ހީވެ އެކަމާ ވަރަށް އުފާކުރައްވައިފި އެވެ. އެތަނަށް ވަޑައިގެންނެވި ކަން އެނގިވަޑައިގެން أبوبكر (رضي الله عنه) ފަހަތަށް ޖެހިވަޑައިގަންނަވަން އުޅުއްވި އެވެ. އެހެން ނަމަވެސް، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އޭނާ އަށް އިޝާރާތްކުރެއްވީ، އޭނާ ހުންނެވި ތަނުގައި ހުންނެވުމަށެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ވެސް أبوبكر (رضي الله عنه) ގެ ފަހަތްޕުޅުގައި ފަތިސް ނަމާދު ކުރެއްވި އެވެ.9 އެހެންކަމުން، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ އެންގުމާ އެކު، أبوبكر (رضي الله عنه) އަޞްޙާބުންނާ އެކު އިމާމުވެ ނަމާދުކުރެއްވީ ސަތާރަ ފަހަރު އެވެ.
ނަމާދަށް ފަހު، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ عائشة (رضي الله عنها) ގެ ކޮޓަރިކޮޅަށް ވަޑައިގަތެވެ. އެއަށް ފަހު، حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނު الله تعالى ގެ ޙަޟްރަތަށް ވަޑައިގަންނަވަން ބޭނުންފުޅުވަނީ ދުނިޔެވީ އެއްވެސް މުދަލެއް ދޫނުކުރައްވައެވެ. ބާކީ ހުރި ރަން ފަޤީރުންނަށް ބައްސަވާށެވެ". ދެން އެކަލޭގެފާނުގެ ހުން އިތުރަށް ގަދަވެއްޖެ އެވެ. އިރުގަނޑަކަށް ފަހު، އަނެއްކާ ވެސް އެކަލޭގެފާނުގެ ދެ ލޯފުޅު ހުޅުއްވާލައްވާފައި، އެ ރަން ބެއްސެވި ތޯ عائشةގެފާނުގެ ކައިރިން އެއްސެވި އެވެ. އެ ކަމަނާ ދެންނެވީ ބައްސަވާނެ ކަމަށެވެ. އެކަލޭގެފާނު އެ ކަމަނާ އަށް އަނެއްކާ ވެސް އެ ރަން ވަގުތުން ބެއްސެވުމަށް ތަކުރާރުކޮށް އެންގެވި އެވެ. އެ ހުރިހާ ރަނެއް އެއްފަހަރާ ބަހާ ނިމުމުން، އެކަލޭގެފާނު حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނަށް މިހާރު ހަމަޖެހުން ލިބިއްޖެ އެވެ".
އެކަލޭގެފާނުގެ އެނދުކޮޅުގައި އިރުކޮޅަކަށް އަރާމުކޮށްލައްވާފައި، އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް ވަޑައިގަތުމަށް علي (رضي الله عنه) އަށް ގޮވާލެއްވި އެވެ.އެކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރި ނިތްކުރިފުޅުން ދާހިއްލައި، އެކަލޭގެފާނުގެ ގައިކޮޅުގެ ކުލަވަރު ބަދަލުވެއްޖެ އެވެ. އެ ޙާލަތުގައި އެކަމަނާގެ ބައްޕާފުޅު އޮންނެވި ތަން فاطمةގެ ފާނަށް ފެނިވަޑައިގަތުމުން އެ މަންޒަރު ބަލަން އެ ކަމަނާ އަށް ކެތްނުކުރެވި، އެ ކަމަނާގެ ދެ ދަރިކަލުން ކަމުގައިވާ حسن (رضي الله عنه) އަދި حُسين (رضي الله عنه) އާ ހަމައަށް ވަޑައިގަތެވެ. އެ ދެ ބޭފުޅުންގެ އަތްޕުޅުގައި ހިތްޕަވާފައި ކީރިތިކުރައްވަމުން ވިދާޅުވަމުން ގެންދެވި އެވެ. "އަޅުގަނޑުގެ ބައްޕާފުޅާ އެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަނބަލުންގެ ކަންތައްތައް ބަލަހައްޓާނީ ކާކު ތޯ އެވެ؟ حسن އާއި حُسين ޙަވާލުކުރައްވަނީ ކާކާ ތޯ އެވެ؟ އަޅުގަނޑުގެ ބައްޕާފުޅާ އެވެ! އަޅުގަނޑުގެ ފުރާނަ ކަލޭގެފާނަށް ޓަކައި ޤުރުބާންކުރައްވާށި އެވެ! ކަލޭގެފާނަށް ފަހު އަޅުގަނޑުގެ ޙާލަތަކަށް ވާނީ ކޮން ގޮތެއް ތޯ އެވެ؟ ކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރި މޫނުކޮޅަށް ފަހު، އަޅުގަނޑުގެ ދެ ލޮލުން ބަލާނީ ކާކަށް ތޯ އެވެ".
އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަނބަލުންގެ ހިތް ފަޅައިގެންދާ ވަރުގެ އެ ބަސްތައް رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަށް އިވިވަޑައިގަތުމުން، އެކަލޭގެފާނުގެ ދެ ލޯފުޅު ހުޅުވާލައްވާފައި، އެކަމަނާ އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް ވަޑައިގަތުމަށް ގޮވާލެއްވި އެވެ. "އަޅާ ހައްދަވާ ބޮޑުކުރެއްވި ރަސްކަލާކޮ! އެ ކަމަނާ އަށް ކެތްތެރިކަން ދެއްވާށި އެވެ"! މި ދުޢާކުރެއްވުމަށް ފަހު، އެކަލޭގެފާނު حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ فاطمة އެވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ދެ ލޯފުޅުގެ އަލިކަމާ އެވެ! ކަމަނާގެ ބައްޕާފުޅު މި ވަނީ މަރުގެ ސަކާރުގެ ތެރޭގައެވެ". އެކަމަނާގެ އަސަރުން ފުރިގެންވީ ގިސްލުމާއި ކީރިތިކުރެއްވުން އަދި އިހުނަށް ވުރެ އިތުރުވެއްޖެ އެވެ. علي (رضي الله عنه) ވިދާޅުވި އެވެ. "އޭ فاطمة އެވެ! މަޑުން ހުންނަވާށެވެ. އިތުރަށް މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ ހިތާމަވެރިވާނެ ކަމެއް ނުކުރައްވާށެވެ"! حديث ކުރެއްވި އެވެ. "علي އެވެ! އެ ކަމަނާ ދެރަނުކުރައްވާށެވެ! އެކަމަނާގެ ބައްޕާފުޅަށް ޓަކައި އެކަމަނާ ރޮވުނަދޭށެވެ". އެހެން حديث ކުރެއްވުމަށް ފަހު، އެކަލޭގެފާނުގެ ދެ ލޯފުޅު މަރާލެއްވި އެވެ. އަދި ހޭނެތިގެންދިޔަ ކަމަށް ފެނިގެންދިޔަ އެވެ.
ދެން حسن (رضي الله عنه) އެކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރި ކާފާފުޅުގެ އަރިހަށް ވަޑައިގެން ވިދާޅުވި އެވެ. "އަޅުގަނޑުގެ ބަރަކާތްތެރި ކާފާފުޅާ އެވެ! ކަލޭގެފާނު ވަކިވެގެންދިއުން ބަރުދާސްތުކުރެވޭނީ ކާކަށް ތޯ އެވެ؟ އަޅުގަނޑުމެންގެ ހިތްތަކުގެ އުދާސްތައް ކިޔައިދޭނީ ކާކަށް ތޯ އެވެ؟ އަޅުގަނޑުގެ މަންމާފުޅާއި، ބައްޕާފުޅާއި، އަޚާ އަށް އޯގާތެރިވާނީ ކާކު ތޯ އެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ އަނބިއަނބިކަނބަލުންނާއި، އަޞްޙާބުން ކަލޭގެފާނުގެ ރިވެތި ސިފަފުޅުތައް ހޯދާނީ ކޮން ތާކުން ތޯ އެވެ"؟ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ އަނބިއަނބި ކަނބަލުންނަށް އިތުރަށް އެ މަންޒަރު ބަރުދާސްތެއް ނުކުރެވުނެވެ. އެ ހުރިހާ ކަނބަލުން މަޑުމައިތިރިކަމާ އެކު ކީރިތިކުރައްވަން ފަށްޓަވައިފި އެވެ.
ހިތާމަވެރި ކަމާ އެކު ބޭރުގައި އިންތިޒާރުކުރައްވަމުން ގެންދެވި އަޞްޙާބުންނަށް، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ބަލި ޙާލަތު ވަރަށް ބޮޑަށް ގޯސްވެއްޖެ ކަމަށް އަޑުއިވުމުން، އެ ބޭކަލުންގެ ހިތްތައް ފަޅައިގެން ގޮސްފި އެވެ. އެ ބޭކަލުން ކީރިތިކުރައްވަން ފެއްށްޓެވި އެވެ. އެ ބޭކަލުން އާދޭސް ދަންނަވަމުން ގެންދެވި އެވެ. "ދޮރު ހުޅުއްވާ ދެއްވާށެވެ! އަދި އެއް ފަހަރު رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ބަރަކާތެރި މޫނު އަޅުގަނޑުމެންނަށް ދައްކަވާށެވެ އަޞްޙާބު ބޭކަލުންނަށާއި، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަށް އަޞްޙާބު ބޭކަލުން ރޯއަޑު އިވިވަޑައިގަތުމުން، އޯގާތެރިކަން ދައްކަވައި حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ދޮރު ހުޅުވާށެވެ". އަޞްޙާބުންގެ ކަމުވޮށިގެންވާ މީހުން ވަންނަވައިފި އެވެ.
"މާތް ﷲ އެވެ. އަޅާގެ ފާފަ ފުއްސަވާދޭވެ! އަޅާ އަށް އިބަރަސްކަލާނގެ ރަޙްމަތް ދެއްވާދޭވެ! ރަފީޤުލް އަޢްލާގެ ދަރަޖަ އަޅާ އަށް ޙާޞިލުކޮށްދެއްވާދޭވެ".
حديث الشّريف
އެ މީހުން ކެތްތެރިވެ ތިބުމަށް އެ މީހުންނަށް އިރުޝާދު ދެއްވި ފަހުން، حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އަޅުގަނޑުގެ އަޞްޙާބުންނޭވެ! އިންސާނުންގެ ތެރެއިން އެންމެ މަތިވެރީ ޝަރަފުވެރީ ތިޔަ ބޭކަލުންނެވެ. ". ދެން އެކަލޭގެފާނު حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ޔާ ރައްބު އެވެ! އަޅާ ތަބްލީޣުކޮށްފީ މެވެ". އެހެން حديث ކުރެއްވުމަށް ފަހު، ލޯ މަރާލެއްވި އެވެ. އެކަލޭގެފާނު މޫނުކޮޅުން ދާހިއްލަމުންދިޔައެވެ. އަޞްޙާބު ބޭކަލުން އެ ތަނުން ދުރުވުމަށް عليގެފާނު އިޝާރާތްކުރެއްވި އެވެ.
އެ ބޭކަލުން ދިޔަ ފަހުން، عائشة (رضي الله عنها) އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް ވަޑައިގެން އިރުޝާދަށް އެދިވަޑައިގަތެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ عائشة އެވެ! ކަމަނާގެ ގޭގެ ކަނެއްގައި އިށީނދެ އިނދެ ކަމަނާ ރައްކާތެރިކަން ހޯދާށެވެ". އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރި ދެ ލޯފުޅުން ކަރުނަ އޮހެން ފަށައިފި އެވެ. ގެންދެވީ ކީރިތިކުރައްވަމުންނެވެ. އެތަނަށް އެއްވެ ތިބި މީހުންގެ ހިތްތައް ޒަޚަމްވެ ކުދިކުދި ވެއްޖެ އެވެ. أُمُّ سلمى (رضي الله عنها) އެއްސެވި އެވެ. އެއްސެވި އެވެ. "އަޅުގަނޑުގެ ފުރާނަ ކަލޭގެފާނަށް ޤުރުބާންކުރައްވާށި އެވެ. މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! ކަލޭގެފާނު ތި ކީރިތިކުރައްވަނީ ކީއްވެގެން ތޯ އެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނު މި ކީރިތިކުރައްވަނީ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތަށް އޯގާތެރިކަން ދެއްވުމަށެވެ".
އިރު މެދުޖެހިއްޖެ އެވެ. ވަގުތު ކައިރި ވެއްޖެ އެވެ... رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ބޯކޮޅު ބާއްވަވައިގެން އޮންނެވީ، عائشة (رضي الله عنها) ގެ މޭ މަތީގައެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ހޭދަކުރައްވަމުން ގެންދެވީ އެކަލޭގެފާނުގެ ޙަޔާތްޕުޅުގެ އެންމެ ފަހުގެ ވަގުތުކޮޅެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނަށް ވާހަކަދައްކަވަން އުނދަގޫފުޅުވެއްޖެ އެވެ. އެ ވަގުތު އެކަލޭގެފާނު حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޯގާތެރި ކަމަށްޓަކައި ވެސް މެއެވެ! ތިޔަބައި މީހުންގެ އަޅުންނާ މެދު ރަނގަޅަށް ކަންތައް ކުރާށެވެ! އެބައި މީހުންނަށް އަންނައުނު ދީ ކާންދޭށެވެ. އެމީހުންނާ މަޑުމަތިރިކޮށް ވާހަކަދައްކާށެވެ. ނަމާދު ކުރުމުގައި ދެމިހުންނާށެވެ. ތިޔަބައި މީހުންގެ އަންހެންވެރިންނާއި، އަޅުންގެ ކަންތައްތަކުގައި الله تعالى އަށް ބިރުވެތިވާށެވެ. މާތް ﷲ އެވެ. އަޅާގެ ފާފަ ފުއްސަވާދޭވެ! އަޅާ އަށް އިބަރަސްކަލާނގެ ރަޙްމަތް ދެއްވާދޭވެ! ރަފީޤުލް އަޢްލާގެ ދަރަޖަ އަޅާ އަށް ޙާޞިލުކޮށްދެއްވާދޭވެ". فاطمة (رضي الله عنها) ގެ ދެ ލޯފުޅުން އޮހެމުންދިޔަ ކަރުނަ ހޯސްލާފައި ފައިބަމުންދިޔަ އިރު، އެ ކަމަނާގެ ގިސްލުމުން ހިތްތައް އަނދާހުލިވަމުންދިޔަ އެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ، އެކަމަނާ އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި ބައިންދަވާފައި حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަނބަލުންނޭވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ފުރާނަ ހިއްޕަވާނެ އެވެ. 'إنّا لله وإنّا إليه راجعون' މިހެން ކިޔާށެވެ. فاطمةއެވެ! ކޮންމެ ދަތިކަމަކަށް ދެއްވާނޭ ޘަވާބެއް އޮންނާނެ އެވެ". ދެން އިރުކޮޅަކަށް އެކަލޭގެފާނުގެ ދެ ލޯފުޅު ލައްޕަވާލައްވާފައި حديث ކުރެއްވި އެވެ. "މި ވަގުތުން ފެށިގެން ކަމަނާގެ ބައްޕާފުޅަށް ޓަކައި އެއްވެސް ހިތާމައެއް ނުވަތަ ދެރަވުމެއް ނޯންނާނެ އެވެ. އެހެނީ، އެކަލޭގެފާނު މި ފަނާވަނިވި އަދި ގެއްލުންދެނިވި ދުނިޔެއިން ސަލާމަތްވާނެ އެވެ". ދެން އެކަލޭގެފާނު علي (رضي الله عنه) އާ މުޚާޠަބުކުރައްވައި حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ علي އެވެ! މިވެނި ޔަހޫދީއެއްގެ މުދާ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައި އެބަހުއްޓެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު އެތަކެތި ނެންގެވީ ސިފައިންގެ ތައްޔާރީތަކަށެވެ. އެތަކެތި އޭނާ އަށް އަދާކުރުމަށް ހަނދާންނައްތާނުލާށެވެ. ހަމަ ޔަޤީނުން ވެސް، ތިބާ އަހަރެންގެ ދަރަނި ދައްކަވާނެތެވެ. އަދި ކައުޘަރު ކީ އާރު ކައިރިން ތިމަންކަލޭގެފާނާ އެންމެ ފުރަތަމަ ބައްދަލުވާނެ އެންމެ ފުރަތަމަ ބޭކަލަކީ ތިބާ އެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ފަހު، ތިބާ އާ މެދު ވަރަށް ގިނަ ޙަރާމް ކަންތައްތައް ވާނެ އެވެ. މީސްތަކުން މި ދުނިޔެ ބޭނުންވެގެން އުޅޭ އިރު، ތިބާ އާޚިރަތް އިޚްތިޔާރުކުރާށެވެ".
أُسامة (رضي الله عنه) އަނެއްކާ ވެސް ވަޑައިގެންފި އެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ތިބާ އަށް الله تعالى އެހީތެރިވެ ވޮޑިގަންނަވާދޭވެ! ހަނގުރާމަ އަށް ދާށެވެ"! އެހެންކަމުން، أُسامةގެފާނު ވަގުތުން އޭނާގެ ލަޝްކަރާ ހަމަޔަށް ވަޑައިގެން، ހަނގުރާމަ އަށް ދިއުމަށް ވަގުތުން އަމުރުކުރެއްވި އެވެ.10
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އެކަލޭގެފާނުގެ އެންމެ ފަހު ނޭވާފުޅުތައް ލައްވަމުން ގެންދެވި އެވެ. ވަގުތު ވަރަށް ކައިރި ވެއްޖެ އެވެ... الله تعالى عزرائيل (عليه السّلام) އަށް ބާވާލެއްވި އެވެ. "ތިމަން ރަސްކަލާނގެ ޙަބީބުގެ އަރިހަށް އެންމެ ރިވެތި ސިފައިގައި ދާށެވެ! އެކަލޭގެފާނު ހުއްދަ ދެއްވާ ނަމަ، ވަރަށް ލޯތްބާއެކު، މަޑުމަޑުން އެކަލޭގެފާނުގެ ފުރާނަ ނަންގަވާށެވެ. އެކަލޭގެފާނު ހުއްދަ ނުދެއްވާ ނަމަ އެނބުރި އަންނާށެވެ"! عزرائيل (عليه السّلام) رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ގެކޮޅަށް އެންމެ ރިވެތި ސިފައިގައި އަދި އިންސާނުން ލާ ފަދަ ހެދުން ތުރުކުރައްވައިގެން ވަޑައިގެންފައި ދެންނެވި އެވެ. "އައްސަލާމް ޢަލައިކުމް. ރަސޫލުކަމުގެ ގެކޮޅުގެ މާލިކެވެ! އަޅުގަނޑު ވަންނަން ހުއްދަދެއްވާނަން ތޯ އެވެ؟ الله تعالى ގެ ރަޙްމަތް ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ލައްވާށި އެވެ"!
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ އަރިހުގައި އިށީނދެގެން އިންނެވި عائشة (رضي الله عنها) فاطمة (رضي الله عنها) ގެ އަރިހުގައި ވިދާޅުވި އެވެ. "ދޮރު ކައިރީގައި ހުންނެވި ބޭފުޅާ އަށް ޖަވާބު ދެއްވާށެވެ". فاطمة (رضي الله عنها) ދޮރު ކައިރި އަށް ވަޑައިގެން ވަރަށް ހިތާމަވެރި އަޑަކުން ވިދާޅުވި އެވެ. "އޭ ގެ އަޅާ އެވެ! رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ހުންނެވީ އެކަލޭގެފާނުގެ އަމިއްލަފުޅު ޙަލަތާއިގެން ވަރަށް އަވަދިނެތިކޮށެވެ". عزرائيل (عليه السّلام) އަނެއްކާ ވެސް އިޒުނަފުޅަށް އެދިވަޑައިގަތެވެ. ދެވަނަ ފަހަރަށް ވެސް ދެވުނީ ކުރިން ދެވުނު ޖަވާބެވެ. ތިން ވަނަ ފަހަރަށް އެކަލޭގެފާނުގެ ސަލާންކުރެއްވުން ތަކުރާރުކުރައްވައި، ބާރު އަޑަކުން ވަންނަން ޖެހޭ ކަމަށް ވިދާޅުވުމުން، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަށް އެކަން ފާހަގަކުރެއްވިގެން حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ فاطمة އެވެ! ދޮރު ކައިރީގައި ހުންނެވީ ކޮން ބޭފުޅެއް ހެއްޔެވެ"؟
فاطمة (رضي الله عنها) ޖަވާބު ދެއްވި އެވެ. "މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! ކޮންމެ ވެސް ބޭކަލަކު ދޮރު ކައިރީގައި ހުންނަވައިގެން އެތެރެ އަށް ވެންނެވުމުގެ އިޒުނަ އަށް އެބަ އެދެއެވެ. އަޅުގަނޑު އެތައް ފަހަރަކު ޖަވާބު ދީފީމެވެ. އެހެން ނަމަވެސް، އެ ބޭކަލަކު ތިން ވަނަ ފަހަރަށް ގޮވާލެއްވުމުން އަޅުގަނޑު ތުރުތުރުއަޅައިގެންފި އެވެ". އެއާއެކު رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ فاطمة އެވެ! ދޮރު ކައިރީގައި އެ ހުންނެވީ ކޮން ބޭކަލެއްކަން ކަމަނާ އަށް އެނގޭ ހެއްޔެވެ؟ އެއީ، އުފާވެރިކަން ހަލާކުކޮށްލައްވައި، މުޖްތަމަޢުތައް ބައިބައިކޮށްލައްވާ، އަންހެންވެރިން ހުވަފަތްކޮށްލައްވާ، ކުޑަކުދިން ޔަތީމުކޮށްލައްވާ، ގެތައް ހަލާކުކޮށްލައްވާ، ކަށްވަޅުތައް ތައްޔާރުކުރައްވާ ކަލޭގެފާނެވެ؛ އެއީ މަރުގެ މަލާއިކަތާ عزرائيل އެވެ. އޭ ޢިޒްރާއީލެވެ. އެތެރެއަށް ވަންނަވާށެވެ"! އެ ވަގުތު، فاطمة (رضي الله عنها) އަށް ސިފަކޮށްނުދެވޭ ފަދަ ހިތްދަތިކަމެއް ލިބިގެން ގޮސް، އެކަމަނާ އަށް ވިދާޅުވެވުނީ "އޭ މަދީނާ އެވެ. ތިބާގެ ދުވަސް ގޮސްފި އެވެ".
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ، فاطمة (رضي الله عنها) ގެ އަތުގައި ހިއްޕަވައި، އެކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރި މޭފުޅުގައި ބާއްވަވާފައި، އެކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރި ދެ ލޯފުޅު މަރާލެއްވި އެވެ. އެތާނގައި ތިއްބެވި ބޭފުޅުން ހީކުރެއްވީ އެކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރިވެގެންވާ ފުރާނަފުޅު ގެންދެވީ ކަމަށެވެ. فاطمة (رضي الله عنها) އަށް އެ މަންޒަރު ބައްލަވަން ކެރިކުޅަދާނަ ނުވެގެން، އެކަމަނާގެ ބައްޕާފުޅުގެ ބަރަކާތްތެރިވެގެންވާ ކންފަތްޕުޅާ ދިމާލަށް ލެނގިލައްވައި ވަރަށް ހިތްދަތިކަމާ އެކު "އޭ ބައްޕާ ފުޅާ އެވެ"! ވިދާޅުވި އެވެ. ޖަވާބެއް ނައުމުން، އެ ކަމަނާ ދެން ދެންނެވި އެވެ. "އަޅުގަނޑުގެ ފުރާނަ ކަލޭގެފާނަށް ޤުރުބާންކުރައްވާށި އެވެ. މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ ދެ ލޯފުޅު ހުޅުއްވާލައްވާފައި އަޅުގަނޑަށް ކޮންމެ ވެސް އެއްޗެއް حديث ކުރެއްވުން އެދެމެވެ...". އެކަލޭގެފާނުގެ ދެ ލޯފުޅު ހުޅުވާލައްވާފައި، އެ ކަމަނާގެ ކަންފަތްޕުޅު ގައި ވައި އަޑުފުޅުން رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވީ އެކަލޭގެފާނު ސުވަރުގެ ވަޑައިގަންނަވަނީ ކަމަށެވެ. އެއާ އެކު، فاطمة (رضي الله عنها) ކީރތިތިކުރައްވަން ފަށްޓަވައިފި އެވެ. ދެން އެކަމަނާގެ ކަންފަތް ދޮށުގައި رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަހްލު ބައިތުންނޭވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނާ އެންމެ ފުރަތަމަ ގުޅޭނީ ތިޔަބައި މީހުންނެވެ". އެކަމަނާ އަށް މި ލިބުނު އުފާވެރި ޚަބަރުން ހިތްޕުޅަށް ތަސްއްލީއެއް ލިބިގެންދިޔަ އެވެ.
فاطمة (رضي الله عنها) އެއްސެވި އެވެ. "އަޅުގަނޑުގެ ބައްޕާފުޅާއެވެ! މިއަދަކީ ވަކިވާ ދުވަހެވެ! އަޅުގަނޑު ކަލޭގެފާނާ އަލުން ބައްދަލުވާނީ ކޮން އިރަކުން ތޯ އެވެ"؟ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަނބަލުންނޭވެ! ޤިޔާމަތް ދުވަހު ކަމަނާ އަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު ފެންނާނީ އާރު ކައިރީގައެވެ. އާރު ކައިރި އަށް އަންނަ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތުގެ މީހުންނަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު ފެން ދެއްވާނަމެވެ". فاطمة (رضي الله عنها)އެއްސެވި އެވެ. "އަޅުގަނޑަށް އެތަނުން ކަލޭގެފާނު ނުފެނިއްޖެ ނަމަ، އަޅުގަނޑު ކުރާނީ ކީއްތޯ އެވެ"؟ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ކަމަނާ އަށް މީޒާން ކައިރިން ތިމަންކަލޭގެފާނު ފެންނާނެ އެވެ. (އާޚިރަތު ގައި މީޒާނެއް ހުންނާނެ އެވެ. އެއީ، މީހުން ކުޅަ ޢަމަލުތަކުގެ ޙިސާބު ބެއްލެވުމަށް ޓަކައި، ހުންނާނެ ތިލަފަތެކެވެ. އެ ތިލަފަތް، ދުނިޔޭގައި ހުންނަ ތިލަފަތްތަކާ ވައްތަރެއް ނުވާނެ އެވެ.) ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތުގެ މީހުންނަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު ޝަފާޢަތް ދެއްވާނީ އެ ތަނުގައެވެ".
"އޭ ފާޠިމާ އެވެ! ދޮރު ކައިރީގައި އެ ހުންނެވީ ކޮން ބޭކަލެއްކަން ކަމަނާ އަށް އެނގޭ ހެއްޔެވެ؟ އެއީ، އުފާވެރިކަން ހަލާކުކޮށްލައްވައި، މުޖްތަމަޢުތައް ބައިބައިކޮށްލައްވާ، އަންހެންވެރިން ހުވަފަތްކޮށްލައްވާ، ކުޑަކުދިން ޔަތީމުކޮށްލައްވާ، ގެތައް ހަލާކުކޮށްލައްވާ، ކަށްވަޅުތައް ތައްޔާރުކުރައްވާ ކަލޭގެފާނެވެ؛ އެއީ މަރުގެ މަލާއިކަތާ ޢިޒްރާއީލް އެވެ".
حديث الشّريف
فاطمة (رضي الله عنها)އެއްސެވި އެވެ. "މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ. އަޅުގަނޑަށް ކަލޭގެފާނު އެތަނުން ވެސް ނުފެނިއްޖެ ނަމަ ތޯ އެވެ"؟ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ދެން ކަމަނާ އަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު ފެންނާނީ ޞިރާޠު ބްރިޖުގައެވެ. އެ ތަނުގައި، 'އަޅާ ހައްދަވައި ބޮޑުކުރެއްވި ރަސްކަލާނކޮ! އަޅާގެ އުއްމަތް އަލިފާނުން މިންޖުކުރައްވާދޭވެ' މިހެން ދަންނަވައި، ތިމަންކަލޭގެފާނު ހައްދަވައި ބޮޑުކުރެއްވި ރަސްކަލާނގެ އަށް އާދޭސް ދަންނަވާނަމެވެ".
އޭގެ ފަހުން، علي (رضي الله عنه) ހިތާމަވެރި އަޑަކުން އެއްސެވި އެވެ. "މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ ފުރާނަފުޅު ދޫކުރެއްވުމަށް ފަހު، ކަލޭގެފާނު ހިނަވާނީ ކާކު ތޯ އެވެ؟ ކަލޭގެފާނުގެ ޖަނާޒާ ނަމާދު ކުރައްވާނީ ކާކު ތޯ އެވެ. އަދި ކަށްވަޅަށް ކަލޭގެފާނުގެ ހަށިކޮޅު ތިރިކުރާނީ ކާކު ތޯ އެވެ"؟ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ.:
"علي އެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ހަށިކޮޅު ތިބާ ހިނަވާށެވެ. فضل بن عبّاس ލައްވާ ފެން އަޅުވާށެވެ. ތިން ވަނަ ބޭކަލަކަށް އެތާނގައި ހުންނަވާނީ جبريل (عليه السّلام) އެވެ. غَسَل (ހިނެވުން) އަށް ފަހު ކަފުންކުރާނީ ތިބާ އެވެ. جبريلގެފާނު ސުވަރުގެއިން މީރުވަސް ދުވާ އަތަރެއް ގެންނަވާނެ އެވެ. ދެން ތިމަންކަލޭގެފާނު މިސްކިތަށް ގެންނެނެވުމަށް ފަހު އެތަން ދޫކޮށް ދުރުވާށެވެ. އެހެނީ، ފުރަތަމަ جبريل، ދެން ميكائيل، ދެން އިސްރާފީލު، ދެން ހުރިހާ މަލާއިކަތުން ގްރޫޕް ގްރޫޕަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު މައްޗަށް ނަމާދުކުރައްވާނެ އެވެ. ދެން، ތިޔަބައި މީހުން އެންމެ މިސްކިތަށް ވަދެ ސަފު ހަދާށެވެ. އެއްވެސް މީހަކު ތިމަން ކަލޭގެފާނަށް ވުރެ ކުރީގައި ނުހުންނާށެވެ".11
ދެން އިންތިޒާރު ކުރައްވައިގެން އެތާނގައި ހުންނެވި عزرائيل (عليه السّلام) ގެ އަރިހުން އެއްސެވި އެވެ. "އޭ عزرائيل އެވެ! ކަލޭގެފާނު ތި ވަޑައިގަތީ ޒިޔާތަކަށް ތޯ އެވެ؟ ނުވަތަ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ފުރާނަ ހިއްޕަވަން ތޯ އެވެ"؟ عزرائيل (عليه السّلام) ޖަވާބު ދެއްވި އެވެ. "އަޅުގަނޑު މި އައީ، މެހްމާނެއްގެ ގޮތުންނާއި، ވަޒީފާ އަދާކުރުމަށެވެ. އަޅުގަނޑަށް އަމުރުފުޅުކުރެއްވީ، ކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް ހުއްދައާ އެކު އައުމަށެވެ. މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! ކަލޭގެފާނު ހުއްދަ ދެއްވާ ނަމަ، އަޅުގަނޑު ކަލޭގެފާނުގެ އަމުރުފުޅަށް ތަބަޢަވެ، ކަލޭގެފާނުގެ ފުރާނަ ހިއްޕަވާނަމެވެ. އެހެން ނޫން ނަމަ، އަޅުގަނޑު ހެއްދެވި ރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް އަޅުގަނޑު އެނބުރި ދާނަމެވެ".
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އެއްސެވި އެވެ. "އޭ عزرائيل އެވެ! ކަލޭގެފާނު جبريل ބެހެއްޓެވީ ކޮންތާކު ތޯ އެވެ"؟ عزرائيل (عليه السّلام) ޖަވާބު ދެއްވި އެވެ. "އަޅުގަނޑު جبريل ދޫކޮށްލީ ދުނިޔޭގެ ޖައްވުގައެވެ. ކަލޭގެފާނު ސުވަރުގެ ވަޑައިގަންނަވާތީ، މަލާއިކަތުން ގެންދަވަނީ އެކަމުގެ ތަޢްޒިޔާ ޖިބްރީލަށް ކިޔުއްވަމުންނެވެ". އެ ބޭފުޅުން ވާހަކަ ދައްކަވަމުން ދަނިކޮށް، އެ ތަނަށް جبريل (عليه السّلام) ވަޑައިގެންފި އެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަޚް ޖިބްރީލެވެ! މިދުނިޔެއިން ހިޖުރަކުރުމުގެ ވަގުތު މިއޮތީ އައިސް ޖެހިފައެވެ. الله تعالى ގެ ޙަޟްރަތުގައި ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އޮތީ ކޯއްޗެއް ތޯ އެވެ؟ އަޅުގަނޑަށް އުފާވެރި ޚަބަރު ދެއްވާށެވެ. އޭރުން މި އިތުބާރު އޭގެ ވެރިޔާ އަށް އަމާން ހިތަކާ އެކު ޙަވާލުކޮށްދެއްވާނަމެވެ". جبريل (عليه السّلام) ވިދާޅުވި އެވެ. "الله تعالى ގެ ޙަބީބެވެ. އަޅުގަނޑު މިއައީ އުޑުގެ ދޮރުކޮޅު ހުޅުވާފައެވެ. މަލާއިކަތުން ސަފުސަފަށް އެތުރިލައްވައިގެން ކަލޭގެފާނުގެ ފުރާނަފުޅުގެ އިންތިޒާރުގައި އެބަ ތިއްބެވި އެވެ". رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ޙަމްދު ހުރީ الله تعالى އަށެވެ. އަޅުގަނޑަށް އުވާވެރި ޚަބަރު ދެއްވާށެވެ. الله تعالى ގެ ޙަޟްރަތުގައި އަޅުގަނޑަށް ހުރީ ކޮން ކަންތައްތަކެއް ތޯ އެވެ"؟ جبريل (عليه السّلام) ވިދާޅުވި އެވެ. "މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ ޒިޔާރަތްޕުޅުގެ ޝަރަފުވެރިކަމުން، ސުވަރުގޭގެ ދޮރުކޮޅުތައް ވަނީ ހުޅުވިފައެވެ. ސުވަރުގޭގެ ކޯރުތައް ދައުރުވެ، ސުވަރުގޭގެ ގަސްތައް ލެނބިލައި، ސުވަރުގޭގެ ޙޫރުންތައް ޒީނަތްތެރި ވެއްޖެ އެވެ".
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަނެއްކާ ވެސް حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ޙަމްދު ހުރީ الله تعالى އަށެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އުފާވެރި އެހެން ޚަބަރުތައް ދެއްވާށެވެ. ޖިބްރީލެވެ". جبريل (عليه السّلام) ވިދާޅުވި އެވެ. "މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! ޤިޔާމަތް ދުވަހު އެންމެ ފުރަތަމަ ޝަފާޢަތް ދެއްވާނީ ކަލޭގެފާނެވެ. އަދި އެންމެ ފުރަތަމަ އެބޭކަލެއްގެ ޝަފާޢަތް ޤަބޫލުކުރައްވާނީ ވެސް ކަލޭގެފާނުގެ ޝަފާޢަތެވެ". رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަނެއްކާ ވެސް حديث ކުރެއްވި އެވެ. "الله تعالى އަށް ޙަމްދު ހުއްޓެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އުފާވެރި އެހެން ޚަބަރުތައް ދެއްވާށެވެ. ޖިބްރީލެވެ". جبريل (عليه السّلام) ވިދާޅުވި އެވެ. "މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ. ކަލޭގެފާނު ތި އައްސަވަނީ ކޮން ކަމެއް ތޯ އެވެ"؟ އެއާ އެކު رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ހުރިހާ ކަންބޮޑުވުމަކާއި، ހިތާމަޔަކާއި، ދެރަވުމެއް އޮތީ، ތިމަންކަލޭގެފާނު ދޫކުރައްވާފައި މި ވަޑައިގަންނަވާ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތަށެވެ.". جبريل (عليه السّلام) ވިދާޅުވި އެވެ. "الله تعالى ގެ ޙަބީބެވެ. ކަލޭގެފާނު ހިތްހަމަޖެހިވަޑައިގަންނަވަން ދެން ޤިޔާމަތް ދުވަހު الله تعالى ކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތަށް ޢަފޫދެއްވާނެތެވެ. އެހެން ހުރިހާ ރަސޫލުންނާއި ނަބީންގެ ކުރިން އެކަލާނގެ ކަލޭގެފާނު ސުވަރުގެ ވައްދަވާނެތެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތް، އެހެން ހުރިހާ އުއްމަތްތަކަށް ވުރެ ކުރިން ސުވަރުގެ ވައްދަވާނެތެވެ.". رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނު الله تعالى ގެ ކިބަފުޅުން އެދި ދަންނަވަނާ ތިން ކަމެއް ވެއެވެ.: އެއް ކަމަކީ، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތުގެ މީހުންގެ ތެރެއިން ފާފަވެރިންނަށް ޢަފޫކޮށްދެއްވުމެވެ. ދެވަނަ ކަމަކީ، ދުނިޔޭގައި އެ މީހުން ކޮށްފައިވާ ފާފަތަކަށް އެކަލާނގެ ޢަޒާބު ނުދެއްވުމެވެ. ތިން ވަނަ ކަމަކީ، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތުގެ މީހުންގެ ކަންތައްތަކުގެ ޚަބަރު ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ކޮންމެ ބުރާސްފަތު ދުވަހަކާއި، ހޯމަ ދުވަހަކު ދެއްވުމެވެ. (އެބައި މީހުންގެ ޢަމަލުތައް ރަނގަޅު ނަމަ، ތިމަންކަލޭގެފާނު ދުޢާ ކުރައްވާނަމެވެ. އަދި الله تعالى އެ ދުޢާ އިޖާބަކުރައްވާނެތެވެ. އެ ޢަމަލުތައް ގޯސް ނަމަ، ތިމަންކަލޭގެފާނު ޝަފާޢަތް ދެއްވައި، ޢަމަލުތަކުގެ ފޮތުން އެ ޢަމަލުތައް ފޮހެދެއްވުމަށް އެދި ދަންނަވާނަމެވެ.)" جبريل (عليه السّلام) އެކަލޭގެފާނަށް ޚަބަރުދެއްވީ، އެކަލޭގެފާނުގެ 3 އެދުންފުޅު ޤަބޫލުކުރައްވައިފި ކަމަށެވެ. އެއާއެކު، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަށް ހިތްޕުޅުގެ ތަސައްލީއެއް ލިބިވަޑައިގަތެވެ.
الله تعالى ވަޙީކުރެއްވި އެވެ. "އޭ ތިމަން ﷲ ގެ ޙަބީބެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތަށް ތިހާ ބޮޑު ލޯތްބާއި، ކުލުނު ކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅުގައި އަށަގެންނުވީ ކާކު ތޯ އެވެ"؟ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ޖަވާބު ދެންނެވި އެވެ. "އަޅާ ޚަލްޤުކުރައްވައި، މިނިވަންކުރެއްވި އަޅުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެ އެވެ". الله تعالىވަޙީކުރެއްވި އެވެ. "ތިމަން ރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތަށް ދެއްވާ ރަޙްމަތް ކަލޭގެފާނަށް ވުރެ އެއްހާސް ގުނަ އިތުރެވެ. އެބައި މީހުން ތިމަން ރަސްކަލާނގެ އަށް ދޫކޮށްލައްވާށެވެ". ދެން رَسُوْلُ اللهِ ﷺދެންނެވި އެވެ. "މިހާރު އަޅުގަނޑަށް ތަސައްލީއެއް ލިބިއްޖެ އެވެ. އޭ ޢިޒްރާއީލެވެ! ކަލޭގެފާނަށް އަމުރުކުރެއްވިގެންވީ ވަޒީފާ އަދާކުރައްވާށެވެ"!
عزرائيل (عليه السّلام) އެ ބޭކަލަކަށް ޓަކައި އޭނާ ޚަލްޤުކުރެވިގެންވާ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އާގެ އަރިހަށް، އެކަލޭގެފާނުގެ ވަޒީފާ އަދާކުރެއްވުމަށް ޓަކައި ވަޑައިގަތެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އެކަލޭގެފާނާ ޖެހިގެން ހުރި ފެން އެއްޗަކަށް އެކަލޭގެފާނުގެ ދެ އަތްޕުޅު ގަންބަވާލައްވާފައި، އެކަލޭގެފާނުގެ ތެތް ދެ އަތްޕުޅު އެކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރި މޫނުކޮޅު ގައި ކާއްތާލައްވާފައި حديث ކުރެއްވި އެވެ. "لاإله إلّا الله! މާތް ﷲ އެވެ! رفيق الأعلى!". ޢީޒްރާއީލް (عليه السّلام)، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ފުރާނަފުޅު ނެންގެވުމުގެ މަސައްކަތް ފެށްޓެވި އެވެ. ބައެއް ފަހަރު، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ބަރަކާތްތެރި ހަށިގަނޑުގެ ކުލަވަރު ރަތްކުލަ އަށް ބަދަލުވެފައި، އަނެއް ބައި ފަހަރު ރީނދޫ ކުލައަށް ބަދަލުވެއެވެ. عزرائيل (عليه السّلام) އާ މުޚާޠަބުކުރައްވައި އެކަލޭގެފާނު حديث ކުރެއްވި އެވެ. "ކަލޭގެފާނު ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތުގެ ފުރާނަތައް ވެސް ނަންގަވަނީ ތިހާ އަނިޔާވެރިކަމާއި، ބާރާ އެކުގައި ތޯ އެވެ"؟ عزرائيل (عليه السّلام) ޖަވާބު ދެއްވި އެވެ. "މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! އަޅުގަނޑު އެއްވެސް މީހެއްގެ ފުރާނަ މިހާ ފަސޭހައިން ނުނަގަމެވެ". އެކަލޭގެފާނުގެ އެންމެ ފަހު ވަގުތު ވެސް އެކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތުގެ މަތިން ހަނދުމަފުޅުނުނެތޭ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވި އެވެ. "އޭ عزرائيل އެވެ! ކަލޭގެފާނު ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތަށް ދައްކަވާނެ ބާރު ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ވެސް ބޭނުންކުރައްވާށެވެ. އެހެނީ، އެބައި މީހުން ބަލިކަށިވެފައި ތަޙައްމަލުނުކުރެވޭނެތީ އެވެ...". ދެން އެކަލޭގެފާނު حديث ކުރެއްވި އެވެ. "لاإله إلّا الله! رفيق الأعلى!". އެކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރި ފުރާނަފުޅު ނެންގެވި ސުވަރުގޭގެ އެންމެ މަތި ކަމުގައިވާ أعلى العِلِّيِّين އަށް އުފުއްލެވި އެވެ.
ޝަފާޢަތް ދެއްވާށޭ، މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާއޭ!
الصّلاة و السّلام عليك يا رَسُوْلُ اللهِ!
الصّلاة و السّلام عليك يا رَسُوْلُ اللهِ!
الصّلاة و السّلام عليك يا سيّد الأوّلين و الآخرين!
جبريل (عليه السّلام) رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަށް އަލްވަދާޢު ކިޔުއްވަމުން ވިދާޅުވި އެވެ. ".السّلام عليكم، الله تعالى ގެ ރަސޫލާ އެވެ! އަޅުގަނޑުގެ މަޤްޞަދަކީ އަދި ބޭނުމަކީ ކަލޭގެފާނެވެ. އަޅުގަނޑު ދެން މި ބިމަށް ނާންނާނަމެވެ".
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ބަރަކާތްތެރި ފުރާނަފުޅު މައްޗަށް އުފުއްލެވުމުން، فاطمة (رضي الله عنه) އާއި رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ أزواج الطّاهرات (ބަރަކާތްތެރި އަނބިއަނބިކަނބަލުން – رضي الله عنهنّ) މަޑުމަޑުން ކީރތި ކުރައްވަން ފެށްޓެވި އެވެ.12 އެ ވަގުތު، ނޭނގޭ މަޞްދަރަކުން އަޑެއް އިވެމުންދިޔަ އެވެ.:
"الله تعالى ގެ ނިޢުމަތްތަކާއި، ފަޟްލުވަންތަކަމަށް އިތުބާރުކުރާށެވެ. އެކަލާނގެ އަށް ބަރޯސާވެ އެކަލާނގެ ކިބަފުޅުން ހެޔޮ އެދޭށެވެ. ނުރޯށެވެ! ޙަޤީޤީ މުޞީބާތަކީ، ޘަވާބުން މަޙްރޫމްވުމެވެ".
خضر (عليه السّلام)
"السّلام عليكم، يا أهل بيت! ورحمة الله و بركاته" އަދި ކީރިތި ޤުރްއާންގެ سورة آل عمران ގެ 185 ވަނަ އާޔަތް ކިޔެވިގެންދިޔަ އެވެ. (كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ۗ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۖ فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ ۗ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ ﴿١٨٥﴾) * آل عمران : 185) މާނައީ: "ކޮންމެ نفس އަކީ ވެސް، މަރުގެ ރަހަ ލިބިގަންނާނޭ އެއްޗެކެވެ. އަދި، (ތިޔަބައި މީހުން ކުޅަ عمل ތަކަށް) ތިޔަބައި މީހުންނަށް ފުރިހަމަޔަށް ޖަޒާ ދެއްވާނެކަން ކަށަވަރީ، قيامة ދުވަހުންނެވެ. ފަހެ، ނަރަކައިން އެއްކިބާކުރައްވައި، ސުވަރުގެ އަށް ވެއްދެވި މީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެ މީހަކު نصيب ލިބިގެންފިކަން ކަށަވަރެވެ. ކެހިވެރިކަމުގެ ވަގުތީ އުފަލެއް ދޭ އެއްޗެއް ކަމުގައި މެނުވީ، ދުނިޔޭގެ ދިރިއުޅުން ނުވެއެވެ". ދެން އޭގެ ފަހުން، އެތާ ތިއްބެވި އެންމެނަށް ތަސައްލީ ދެއްވުމުގެ ގޮތުން ވިދާޅުވި އެވެ. "الله تعالى ގެ ނިޢުމަތްތަކާއި، ފަޟްލުވަންތަކަމަށް އިތުބާރުކުރާށެވެ. އެކަލާނގެ އަށް ބަރޯސާވެ އެކަލާނގެ ކިބަފުޅުން ހެޔޮ އެދޭށެވެ. ނުރޯށެވެ! ޙަޤީޤީ މުޞީބާތަކީ، ޘަވާބުން މަޙްރޫމްވުމެވެ".
އެތަނުގައި ތިއްބެވި ހުރިހާ އެންމެންނަށް ވެސް މި ބަސްފުޅުތައް އަޑުއިވިގެންދިޔަ އެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ސަލާމަށް ޖަވާބު ދެއްވި އެވެ. އެ ބަސްފުޅުތައް ވިދާޅުވީ خضر (عليه السّلام) އެވެ.
މަރުގެ ޢަލާމާތްތައް ގެ ހަށިކޮޅުން ފެނުމުން، أُمُّ أَيمن (رضي الله عنها) އެކަމަނާގެ ދަރިކަލުން أُسامة އަށް މެސެޖެއް ފޮނުއްވި އެވެ. މި ހިތާމަވެރި ޚަބަރު ލިބުމާ އެކު، އުސާމމާ، عُمرُގެފާނު، أبُو عُبيدة ގެފާނު، ލަޝްކަރު ދޫކުރައްވައި، مسجدُ النَّبَوِي އަށް ވަޑައިގަތެވެ. عائشةގެފާނާއި، އެހެން އަންހެންވެރިން ކީރިތިކުރައްވަން ފެށްޓެވުމުން، މަސްޖިދުއް ނަބަވި ގައި ތިއްބެވި އަޞްހާބު ބޭކަލުންނަށް ވެގެންއުޅޭ ގޮތް އޮޅި ހަދާނެ ގޮތް ހުސްވ ބަސްހުއްޓިއްޖެ އެވެ. މަރުވެފައިވާ މީހަކު ފަދައިން عليގެފާނު ހުންނެވީ ޙަރަކާތް ހުށްޓިފަ އެވެ. عثمان ގެފާނު ހުންނެވީ ބަސް ހުށްޓިފައެވެ. އެ ވަގުތު أبوبكر ގެފާނު ހުންނެވީ އެކަލޭގެފާނުގެ ގެކޮޅުގައެވެ. އެކަލޭގެފާނު ދުވެވަޑައިގެންފައި ޙުޖްރަތުއް ސަޢާދަތަށް ވެދެވަޑައިގެންނެވި އެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ މޫނުފުޅު ކަޝްފުކުރައްވައި ފުރާނަފުޅު ގޮސްފައިވާ ތަން ދެކެވަޑައިގަތެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރި މޫނުފުޅާއި، މުޅި ހަށިކޮޅު ރީތިވެފައި، ސާފުތާހިރުވެފައި، ބައްތިއެއް ހެން ދިއްލިފައި ވިއެވެ. أبوبكر ގެފާނު ވިދާޅުވި އެވެ. "މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ ފުރާނަފުޅު ގޮސްފައިވާ އިރު ވެސް ކަލޭގެފާނު ދިރިހުންނެވި އިރު ހާ ރިވެތި އެވެ"! އެހެން ވިދާޅުވެފައި رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ ހަށިކޮޅުގައި ބޮސްދެއްވި އެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ މޫނުފުޅު އަނެއްކާ ފޮރުވާލައްވައިފޮ އެވެ. އެ ވަގުތު އެ ގެކޮޅު ގައި ތިއްބެވި ބޭފުޅުންގެ މޮޅިވެރިކަން ފިލުވައިލެއްވުމަށް أبوبكر ގެފާނު މަސައްކަތްކުރެއްވި އެވެ. أبوبكر ގެފާނު مسجدُ النَّبَوِي އަށް ވަޑައިގެން މިންބަރަށް އަރާވަޑައިގެން އަޞްޙާބު ބޭކަލުންނަށް ޚުޠުބާއެއް ދެއްވި އެވެ. الله تعالى އަށް ޙަމްދު ޘަނާ ދަންނަވައި، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަށް ޞަލަވާތް ކިޔުއްވުމަށް ފަހު ވިދާޅުވި އެވެ. "محمّد (عليه السّلام) އަށް އީމާންވާ ކޮންމެ މީހަކު ވެސް އެކަލޭގެފާނު ސުވަރުގެ ވަޑައިގެންފިކަން ދަންނާށެވެ. الله تعالى އަށް އަޅުކަންކުރާ ކޮންމެ މީހަކަށް އެނގޭ ކަމަކީ الله تعالى ދިރިދެމިވޮޑިގެންވާ ކަމެވެ". ދެން އޭނާ ކީރިތި ޤުރްއާންގެ سورة آل عمران ގެ 144 ވަނަ އާޔަތް ތިލާވާކުރެއްވި އެވެ. (وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ ۚ أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ ۚ وَمَن يَنقَلِبْ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ فَلَن يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا ۗ وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ ﴿١٤٤﴾) * آل عمران : 144) މާނައީ: "رسول އަކު ކަމުގައި މެނުވީ محمّد ގެ ފާނަށް ވެވަޑައިނުގަނެވުނެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލޭގެފާނުންގެ ކުރިން ވެސް، رسول ން އިސްވެ ގޮސްފައި ވެއެވެ. ފަހެ، އެކަލޭގެފާނު އަވަހާރަވެއްޖެ ނަމަ، ނުވަތަ قتل ވެއްޖެ ނަމަ، ތިޔަބައި މީހުން (كافرވުމަށް) ފަހަތަށް އެނބުރި ގަންނަނީ ހެއްޔެވެ؟ އަދި، ފަހަތަށް އެނބުރިގަންނަ މީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެމީހަކަށް އެއްވެސް ކަމަކުން ﷲ އަށް ގެއްލުމެއް ނުދެވޭނެތެވެ. شكر ކުރާ މީހުންނަށް ﷲ ޖަޒާ ދެއްވާނެތެވެ". އެކަލޭގެފާނު އަޞްޙާބު ބޭކަލުންނަށް އިރުޝާދު ދެއްވައި، ކަންތައްތައް ހަމަޔަކަށް އެޅުއްވި އެވެ.13 އެހެންކަމުން، ސުވަރުގެ ވަޑައިގެންފި ކަމަށް އެންމެން ޤަބޫލުކޮށްފި އެވެ. ހިތާމަޔާއި، ހިތްދަތިކަން އަޞްޙާބުލް ކިރާމް ގެ ހިތްތަކުގައި ވެރިވީ ވިހަ ޚަންޖަރެއް ފަދައިންނެވެ. ލޯތަކުން ރޮއި، ކަރުނަތައް އޮހި، ދެކޭހިތުން ވާ ޝައުޤުގެ އަލިފާން އެންމެންގެ ހިތްތަކުގައި ދިޔައީ އަނދަމުންނެވެ.
އަޞްޙާބުން އެންމެ ފުރަތަމަ ވެސް ކުރެއްވި ކަމަކީ، ހުރިހާ ކަމެއް ހިންގެވުމަށް ޓަކައި، أبوبكر (رضي الله عنه) ޚަލީފާއަކަށް އިންތިޚާބު ކުރުމެވެ. އެބައި މީހުން އެކަލޭގެފާނަށް ބައިޢަތު ހިފައި، ކިޔަމަންގަނެ، އެކަލޭގެފާނުގެ އަމުރުތައް ތަންފީޒުކުރަން ފެށްޓި އެވެ.14
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ސުވަރުގެ ވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 11 ވަނަ އަހަރު (މީލާދީން 632) ގެ ރަބީޢުލް އައްވަލް މަހުގެ 12 ވީ ހޯމަ ދުވަހުގެ މެންދުރު ކުރީ ވަގުތުގަ އެވެ. އެ ވަގުތު، އެކަލޭގެފާނުގެ ޢުމުރުފުޅުން ހިޖުރީ ތާރީޚުން 63 އަހަރު ފުޅު (އަދި މީލާދީ ސަނަތުން 61 އަހަރު ފުޅެވެ).15
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ހިނެވީ علي، عبّاس، فضل بن عبّاس، أُسامة بن زيد (رضي الله عنهم) އެވެ.16
محراب الشّريف – روضة المطهّرة/ مسجد النّبوي
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ مسجد الشّريف ގައިވާ "روضة المطهرة/ ސުވަރުގޭގެ ބަގީޗާ" އޭ ކިޔޭ ބައި.
އިމާމުވެ ނަމާދުކުރެއްވި މިޙްރާބު ފޮޓޯއިން ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ.
މި ފޮޓޯ އިން ނުފެނުނަސް، އެކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރި މަޤްބަރާ (حُجرة السعادة) ވަނީ ވާތްފަރާތުގައެވެ.
محراب الشّريف – روضة المطهّرة/ مسجد النّبوي
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ހުކުރު ޚުޠުބާ އެ މިންބަރެއް ގައި ހުންނަވައިގެން ހުކުރު ޚުޠުބާ ދެއްވި މިންބަރު.
އެ ދުވަސްވަރު މިންބަރުއް ޝަރީފު ގައި ހުންނަނީ، ތިން ހަރުގަނޑެވެ. އަދި ދިގު މިނުގައި އެއް މީޓަރެވެ. އެ މިންބަރު ވަނީ ހިޖުރައިން 654 (މީލާދީން 1256) ވަނަ އަހަރު އަނދާ ހުލިވެފައެވެ. ތަފާތު އެކި އަހަރުތަކުގައި ތަފާތު އެކި މިންބަރުތަކެއް ވަނީ ހަދާފައެވެ. މިހާރު ހުންނަ ބާރަ ހަރުގަނޑު ހުންނަ މިންބަރަކީ، ސުލްޠާން މުރާދު ޚާން 3 ހިޖުރައިން 998 (މިލާދީން 1590) ގައި އިސްތަންބޫލުން ފޮނުއްވި މިންބަރެކެވެ.
ހިނެވި އިރު، އެކަލޭގެފާނުގެ ހަށިކޮޅުން އެއްވެސް މީހަކަށް ކުރިން ދުވާފައި ނުވާ ފަދަ ގޮމަކަސްތޫރި ވަހެކެވެ. ދެން، އެކަލޭގެފާނުގެ ގައިކޮޅު ގައި އަޅާފައި އޮތް ފޮތިގަނޑާ އެކު، އެކަލޭގެފާނު ތިން ފަހަރު ހިނަވައި، އާ ހުދު ކަފުނުގެ ތިން ފަށަލައިން އޮޅާލެވުނެވެ. އެކަލޭގެފާބުގެ ހަށިކޮޅު ސްޓްރެޗަރއެއް ގައި އުފުލާލައިގެން މިސްކިތަށް ގެންދެވުނެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ކުރިން حديث ކުރައްވާފައިވާ ފަދައިން، އެންމެން މިސްކިތުން ބޭރަށް ނުކުމެއްޖެ އެވެ. މަލާއިކަތުން ގްރޫޕް ގްރޫޕަށް ވަޑައިގެން އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ކަށުނަމާދު ކުރެއްވި އެވެ. މަލާއިކަތުން ނަމާދުކުރައްވައި ނިންމެވުމުން، ނޭނގޭ މަޞްދަރަކުން ބުންޏެވެ. "ވަންނަވާށެވެ! ތިޔަބައި މީހުންގެ ރަސޫލާ އަށް ނަމާދުކުރާށެވެ"! އެ ހިސާބުން، އަޞްޙާބު ބޭކަލުން މިސްކިތަށް ވެންނެވި އެވެ. އެ ބޭކަލުން ގްރޫޕް ގްރޫޕަށް ވަޑައިގެން ގެ މައްޗަށް އިމާމަކާ ނުލައި ކަށު ނަމާދު ކުރެއްވި އެވެ. އެ ބޭކަލުންނަށް ޖަނާޒާ ނަމާދު ނިންމަވާލެއްވުނީ، އަންގާރަ ދުވަހު ހަވީރުގަ އެވެ.
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ގެ މަޤްބަރާ ކޮނުމާ މެދު، އަޞްޙާބު ބޭކަލުން ތަބަޢަވީ أبوبكر (رضي الله عنه) ހަނދުމަކޮށްދެއްވި حديث ކަމުގައިވާ "ރަސޫލުން ފަސްދަނު ލެވިފައިވަނީ، އެ ބޭކަލުންގެ ފުރާނަ ނުކުންނަ ތަނެއްގަ އެވެ". އެކަލޭގެފާނު ފަސްދާނު ލެވިފައިވަނީ، ބުދަ ވިލޭރެއެއްގެ މެނަދަމަށް އަޅާލި ވަގުތުގައި، އަބޫ ޠަލްޙާ އަލް އަންޞާރީ (رضي الله عنه) ކޮންނެވި މަހާނަ އެއްގައެވެ. عبّاسގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ޢުސަމް އަކީ އެންމެ ފަހުން މަހާނަ ކައިރިން ނިމިގެން ނުކުންނެވި ބޭފުޅާ އެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ. "އަޅާ ހައްދަވައި ބޮޑުކުރެއްވި ރަސްކަލާނކޮ! އަޅާގެ އުއްމަތް! އަޅާ ހައްދަވައި ބޮޑުކުރެއްވި ރަސްކަލާނކޮ! އަޅާގެ އުއްމަތް"!17
رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ސުވަރުގެ ވަޑައިގެންނެވި ދުވަހު، عبدالله بن زيد (رضي الله عنه) ދުޢާކުރައްވަމުން ދެންނެވި އެވެ. "އަޅާ ހައްދަވައި ބޮޑުކުރެއްވި ރަސްކަލާކޮ! އަޅުގަނޑު ބޭނުންވަނީ އަޅުގަނޑުގެ ދެ ލޮލުން އިބަރަސްކަލާނގެ ޙަބީބުގެ ބަރަކާތްތެރި، އަލިވެގެންވާ މޫނުފުޅު ދެކޭށެވެ. އެކަލޭގެފާނު ނުފެންނަ ނަމަ މި ދެލޯ ބޭނުންވަނީ ކޮން ކަމަކަށް ތޯ އެވެ؟! އަޅާ ހައްދަވާ ބޮޑުކުރެއްވި ރަސްކަލާކޮ! އަޅާގެ ދެ ލޯ ނަންގަވާދޭވެ"! ދެން އެކަލޭގެފާނުގެ ލޮލުގެ ފެނުން ގޮސްފި އެވެ....
ސުވަރުގެ ވަޑައިގަތުމާ އެކު، އެކަލޭގެފާނުގެ މަތިވެރިވެގެންވާ ބޮޑުދައިތާފުޅު صفيّة (رضي الله عنها) އަންނަނިވި ތަޢުޒިޔާގެ ޅެން ކިޔުއްވި އެވެ.:
މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ އެވެ! ކަލޭގެފާނުވީ އަޅުގަނޑުމެންގެ އުއްމީދަށޭ،
ރަނގަޅުގޮތް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ދެއްކެވީ ކަލޭގެފާނޭ.
ކަލޭގެފާނު އެއްވެސް ނާއިންޞާފެއް ވެވަޑައެއްނުގަންނަވައޭ،
ކަލޭގެފާނު ވެވަޑައިގަތީ އޯގާތެރިއަކަށް އަދި މުރުޝިދަކަށޭ.
ބަޔާންނުކުރެވޭ ފަދަ ޢިލްމުގެ ކަނޑެކޭ، ހަމައެއާއެކު،
މިއަދު ރޯ މީހުން ގިސްލަނީ ރިބާ އަށް ޓަކައޭ.
ތިބާގެ މަގަށް ޓަކައި، އަޅުގަނޑުގެ ކާބަފައިން ޤުރްބާންކުރައްވާށިއޭ!
އަޅުގަނޑުގެ ހެޔޮޢަމަލުތަކާއި، ފުރާނައާއި، މުޅި ވުޖޫދުވުން ޤުރްބާންކުރައްވާށިއޭ!
އާހ. ހަމައެކަނި ތިބާ އަޅުގަނޑުމެންގެ ތެރޭގައި ދިރިހުންނެވި ނަމައޭ،
ތިބާ އަޅުގަނޑުމެންގެ ތެރޭގައި މަޑުކުރެއްވި ނަމަ އަޅުގަނޑުމެން ހާދަ އުފަލެއް ވާނެއޭ.
މިއީ الله تعالى ގެ ޤަވާޢިދޭ، އަޅުގަނޑުމެން ކިޔަނީ يا صابر އޭ،
އަޅުގަނޑުމެންނަށް އަބަދުވެސް ރޮވެނީއޭ؛ އަޅުގަނޑުމެން ކުރަންވީ ކަމެއް އަޅުގަނޑަކަށް ނޭނގެއޭ.
މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާއޭ، ﷲ ގެ ސަލާމް ތިބާ އަށް ލައްވާދޭވެ!
މާތް ގެ ރަސޫލާ އޭ! ޢަދަނުގެ ސުވަރުގެ އަށް ކަލޭގެފާނު ވައްދަވާދޭވެ!