წყაროები

- წმინდა ყურანი

- ენვარუთ-თენზილ – ყადი ბეიდავი

- თეფსირი მაზჰარი – სენაულლაჰ ფანიფუთი

- თეფსირი ყურტუბი – იმამი ყურტუბი

- თეფსირი ბეიდავი – ყადი ბეიდავი

- თეფსირი ქებირ – ფაჰრუდდინ რაზი

- თეფსირი ჰაზინ – ალაუდდინ ბაღდადი

- თეფსირულ-ყურან – იმამი თირმიზი

- თეფსირულ-ყურანი აზიმ – ებულ-ფიდა

- საჰიჰი ბუჰარი – იმამი ბუჰარი

- საჰიჰი მუსლიმ – იმამი მუსლიმი

- სუნენი დარეყუტნი – დარეყუტნი

- სუნენი თირმიზი – იმამი თირმიზი

- მუვატტა – იმამი მალიქი

- მუსთედრექ – ჰაქიმ ნიშაბური

- სუნენი იბნი მაჯე – იბნი მაჯე

- სუნენი ბეიჰეყი – ბეიჰეყი

- სუნენი დავუდ – ებუ დავუდი

- სუნენი საღირ – იმამი ნესაი

- მუსნედ – ბეზზარი

- მუსნედ – დარიმი

- მუსნედ – ებუ ია’ლა

- მუსნედ – იმამი აჰმედ ბინ ჰანბელი

- საჰიჰ – იბნი ჰიბბანი

- აჰბარუ მექქე – ეზრაყი

- ბირგივი ვასიიეთნამესი – იმამი ბირგივი

- ჯალიიეთულ-ექდარ – მევლანა ჰალიდ ბაღდადი

- ჯამიულ-ეჰადის – სუიუტი

- ჯევაბ ვერემედი – ჰარფუთლუ ისჰაყ ეფენდი

- დელაილუნ-ნუბუვვე – ებუ ნუაიმ ისფაჰანი

- დელაილუნ-ნუბუვვე – ბეიჰეყი

- დინი სოზლუქ – თურქიიე გაზეთესი

- ელ-ბიდაიე ვენ-ნიჰაიე – იბნი ქესირი (ებულ-ფიდა)

- ენსაბულ-ეშრაფ – ბელაზური

- ელ-ენვარ – ბეღავი

- ელ-იქთიფა ფი მეღაზილ-მუსტაფა ვესსელასეთილ-ჰულეფა – ქილა’ი

- ელ-ლეალილ-მასნუა – სუიუტი

- ელ-მუჯემუს-საღირ – იმამი ტაბერანი

- ელ-მუჰაბბერ – იბნი ჰაბიბი

- ელ-მუსანნეფ – იმამი აბდურრეზზაყ სანანი

- ელ-მუსანნეფ – იმამი იბნი ები შეიბე

- ელ-ვეფა ბი აჰვალილ-მუსტაფა – იბნი ჯევზი (აბდურრაჰმან ჯევზი / ებულ-ფერეჯ იბნი ჯევზი)

- ევსაფუნ-ნები – სუიუტი

- ფეიზულ-ყადირ – მუნავი

- ფუთუჰულ-ბულდან – ბელაზური

- ჰერქესე ლაზიმ ოლან იმან – ჰაჯი ფეიზულლაჰ ეფენდი

- ჰილიეთულ-ევლია – ებუ ნუაიმი

- იჰია – იმამი ღაზალი

- ინსანულ-უიუნ – ნურედდინ ალი ჰალები

- ისაბე – იბნი ჰაჯერ ასყალანი

- ისბათუნ-ნუბუვვე – იმამი რაბბანი

- ისლამ ალიმლერი ანსიქლოპედისი – თურქიიე გაზეთესი

- ისთიაბ – იბნი აბდილბერრი

- ითიყადნამე – მევლანა ჰალიდ ბაღდადი

- ქეშფულ-ჰაფა – ისმაილ აჯლუნი

- ყისასი ენბია – აჰმედ ჯევდეთ ფაშა

- ქიმიაი სეადეთ – იმამი ღაზალი

- მეარიჯუნ-ნუბუვვე თერჯუმესი (ფეიღამბერლერ თარიჰი) – ალთიფარმაყ მუჰამმედ ეფენდი

- მეჯმაუზ-ზევაიდ – ჰეისემი

- მეღაზი – ვაყიდი

- მექთუბათი იმამი რაბბანი – იმამი რაბბანი

- მექთუბათი მასუმიიე – მუჰამმედ მასუმ ფარუყი

- მევაჰიბი ლედუნნიიე – ყასტალანი

- მევლიდი შერიფ (ვესილეთუნ-ნეჯათ) – სულეიმან ჩელები

- მირათი ქაინათ – ნიშანჯიზადე მუჰამმედ ეფენდი

- მუჯემულ-ქებირ – ტაბერანი

- მუყადდიმე – დარიმი

- რავდულ-უნუფ – სუჰეილი

- სირეთ – იბნი ქესირი

- სირეთი რესულ – იბნი ისჰაყი

- სირეთუნ-ნებევიიე – იბნი ჰიშამი

- სირეთუნ-ნები – აჰმედ ბინ ზეინი დაჰლანი

- სიიერულ-ქებირ – იმამი მუჰამმედი

- სიიერილ-ქებირის შერჰი – იმამი სერაჰსი

- სუბულულ-ჰუდა – შემსედდინ შამი

- შემაილი შერიფე – იმამი თირმიზი

- შიფაი შერიფ – ყადი იიადი

- შევაჰიდუნ-ნუბუვვე – მევლანა აბდურრაჰმან ჯამი

- შუაბულ-იმან – ბეიჰეყი

- ტაბაყათულ-ქუბრა – აბდულვეჰჰაბ შარანი

- ტაბაყათუს-საჰაბე – იბნი სა’დი

- თარიჰულ-ქებირ – ბუჰარი

- თაჰრიჯ – ჰუზაი

- თარიჰი დიმეშყ (შამის ისტორია) – იბნი ასაქირი

- თამ ილმიჰალ სეადეთი ებედიიე – ჰუსეინ ჰილმი იშიქი

- თარიჰი ტაბერი – ტაბერი

- თარიჰულ-ისლამ – იმამი ზეჰები

- თერათიბულ-იდარიიე – ქეთთანი

- უსუდულ-ღაბე – იბნი ესირი

- უიუნულ-ესერ – იბნი სეიიდინნასი

აბდულჰამიდ ხან II

„იილდიზის“ ალბომები – მექქა და მედინა

ფოტოსურათებში

ერთგუმბათიანი და ერთმინარეთიანი მეჩეთი, რომელიც დიდ ფოტოსურათზე და ქვედა მარჯვენა ფოტოსურათის მარჯვენა მხარეს ჩანს, ის დალოცვილი ადგილია, სადაც ალლაჰის შუამავალმა ქვეყანას თავისი მობრძანებით პატივი დასდო.

ჩვენმა შუამავალმა ჰიჯრეთისას ეს დალოცვილი სახლი ჰაზრეთი ალის (რადიალლაჰუ ანჰ) ძმას, აყილ ბინ ები ტალიბს, გადასცა. აყილის შვილიშვილებმა კი ის ჰაჯჯაჯის ძმას, მუჰამმედ ბინ იუსუფ სეყაფს, მიჰყიდეს.

მოგვიანებით ეს დალოცვილი სახლი აბბასიანთა ხალიფის, ჰარუნ რეშიდის, დედამ, ჰაიზურან ჰათუნმა, იყიდა და მეჩეთად აქცია.

ეს მეჩეთი, რომელსაც აბბასიანების შემდეგ მამლუქები უვლიდნენ, ოსმალეთის ხანაშიც ზედმიწევნით იყო მოვლილი.

ყანუნი სულთანმა სულეიმან ხანმა მეჩეთი ხელახლა ააშენებინა და ადგილი, სადაც ჩვენი შუამავალი დაიბადა, ვერცხლის ღეროებიანი მესერით შემოაღობინა.

სულთანმა აჰმედ ხან I-მაც ამ მესერის შიგნით მოათავსებინა მაყამის ტახტი, რომელიც ოქროს აკვნის ფორმით დაამზადებინა.

ამ მეჩეთის საჭიროებებს, რომელსაც სულთნების დედები (ვალიდე სულთნები) დიდი გულისხმიერებით უვლიდნენ, სასახლის ქალბატონები ფარავდნენ.

ამაში ყველაზე მეტად გამოირჩეოდა ემეთულლაჰ რაბია გულნუშ სულთანი, სულთან მეჰმედ ხან IV-ის მეუღლე (მუსტაფა ხან II-ისა და აჰმედ ხან III-ის დედა).

ეს მეჩეთი ისტორიის მანძილზე მრავალჯერ განახლდა.

მეჩეთი 1924 წელს დაანგრიეს. სახლი, რომელიც ამ ადგილას 1950 წელს შეიხმა აბბას ყატტანმა ააშენებინა, 1959 წლიდან მექქის სახალხო ბიბლიოთეკად გამოიყენება.

ოსმალების უკანასკნელი კვალი წმინდა მიწაზე – რევაყები (არკადები)

ბეითულლაჰის გარშემო პირველი ფარდულები ჰაზრეთი ოსმანის (რადიალლაჰუ ანჰ) დროს აიგო. არკადები, რომლებიც მოგვიანებით აბბასიანთა ხალიფამ მეჰდიმ ააშენებინა, დროთა განმავლობაში დაძველდა.

ყანუნი სულთანმა სულეიმანმა არკადების განახლება მიმარ სინანს დაავალა და ამ განახლების შემდეგ არკადებს ზემოდან გუმბათები დაემატა. მიმარ სინანის ერთ-ერთმა მოწაფემ, მიმარ მეჰმედ აღამ, 1590 წელს არკადების სვეტებზე ახალი მიშენებები გააკეთა და ხის სვეტები და თაღები მარმარილოთი შეცვალა.

არკადებს სულთან აბდულაზიზისა და აბდულჰამიდ ხან II-ის დროსაც უვლიდნენ.

2014 წელს ქააბის გაფართოების პროექტის ფარგლებში არკადები თავიანთი ადგილებიდან აიღეს და არაფათთან ახლოს მდებარე სამშენებლო მოედანზე გადაიტანეს. 2016 წელს ისინი კვლავ თავიანთ ადგილებზე დააბრუნეს.

ჰაზრეთი ოსმანის თურბე

ქააბეი შერიფი

ჯენნეთულ-მუალლას სასაფლაოს შესასვლელი

ოსმალური საგუშაგო – მექქეი მუქერრემე

მედინეი მუნევვერე

1. ეჯიადის ციხე

ეჯიადის ციხე სულთან აბდულჰამიდ ხან I-ის დროს, 1781–1783 წლებში, ააშენეს ქააბის დასაცავად, მომლოცველთა უსაფრთხოებისთვის და ქალაქ მექქის წესრიგისა და თავდაცვისთვის; პირველი მსოფლიო ომის დროს მასში თურქული გარნიზონი იდგა. მაგრამ ეჯიადის ციხე, ოსმალური ძეგლი, 2002 წელს დაანგრიეს.

2. ომერის მთა

3. ჰინდის ციხე: ჰინდის ციხეც სულთანმა სელიმ ხან III-მ 1806 წელს მექქის უსაფრთხოების გასაძლიერებლად ააშენებინა.

მედინეი მუნევვერე

1. უჰუდის მთა
2. მეჯიდიიეს მინარეთი

მეჯიდიიეს მინარეთი, ისევე როგორც მეჩეთის სხვა მინარეთები, რომლებსაც ბაბუს-სელამი და ბაბურ-რაჰმე ეწოდება, სულთანმა აბდულმეჯიდ ხანმა ააშენებინა. მინარეთებში ოსმალური არქიტექტურის სტილი აისახება. 3. ყუბბეი სეადეთი (ყუბბეი ჰადრა – მწვანე გუმბათი): ეგვიპტის თურქმანმა სულთანმა სეიფუდდინ სალიჰ ყალაუნმა 678 [ჩვენი წელთაღრიცხვით 1279] წელს ჰუჯრეთუს-სეადეს თავზე დღევანდელი გუმბათი ააშენებინა და ტყვიით დაახურინა. გუმბათი 1253 [ჩვენი წელთაღრიცხვით 1837] წელს სულთან მაჰმუდ ხან II-ის (რაჰმეთულლაჰი ალეიჰ) ბრძანებით მწვანედ შეღებეს.

4. რეისიიეს მინარეთი

რეისიიეს მინარეთი მამლუქებმა ააშენეს და მას ყანუნი სულთან სულეიმან ხანისა და მეჰმედ ხან IV-ის დროს აახლებდნენ. ამ მთავარ მინარეთს რეისიიე იმიტომ ეწოდება, რომ მისგან მთავარი მუეზინი ეზანს კითხულობდა.

5. ჰალიდიიეს საგუშაგო

6. ქიშლაი ასაქირი შაჰანე (ოსმალური ყაზარმა)

4. ფულფულის ციხე

ფულფულის ციხე სულთანმა სელიმ ხან III-მ 1800–1801 წლებში ააშენებინა, რადგან მექქა საკმარისად დაცულად არ ითვლებოდა.

1885 წელს, როცა მექქის ემირი ოსმან ნური ფაშა იყო, ის საავადმყოფოდ გადააკეთეს.

შენიშვნა:

ჰინდისა და ფულფულის ციხეებიც ეჯიადის ციხეზე ადრე დაანგრიეს.

7. მესჯიდი ღამამე

„ღამამე“ არაბულად „ღრუბელს“ ნიშნავს. რადგან ღრუბელი, რომელიც ჩვენს შუამავალს (სალლალლაჰუ ალეიჰი ვესელლემ) ჩრდილს აფენდა, ამ ადგილას მუდამ ელოდებოდა, როცა ჩვენი შუამავალი მესჯიდი ნებევიში მიდიოდა, ამ ადგილს „ღრუბლის ადგილი“ ეწოდა და იგივე სახელი მეჩეთსაც დაერქვა. ჩვენი შუამავალი აქ საბაირამო ნამაზებს ასრულებდა. მეჩეთი სულთან აბდულმეჯიდ ხანის დროს განაახლეს.

8. ჰაზრეთი ებუ ბექირის მეჩეთი

ოსმალურ წარწერაში, რომელიც დღეს ჰაზრეთი ებუ ბექირის მეჩეთშია, ჩაწერილია, რომ მეჩეთი უკანასკნელად სულთანმა აბდულაზიზ ხანმა განაახლებინა. ფოტოსურათი ამ განახლებიდან რამდენიმე წლის შემდეგ არის გადაღებული.

9. ჰაზრეთი ალის მეჩეთი

ჩვენი შუამავალი (სალლალლაჰუ ალეიჰი ვესელლემ) აქ რამაზნის ბაირამის ნამაზს ხელმძღვანელობდა. ჰაზრეთი ალიც (რადიალლაჰუ ანჰ) იმავე ადგილას ხელმძღვანელობდა საბაირამო ნამაზს, როგორც თავისი ხალიფობის დროს, ისე მაშინაც, როცა ჰაზრეთი ოსმანი (რადიალლაჰუ ანჰ) თავის სახლში იყო ალყაშემორტყმული. ამიტომ მეჩეთს „ჰაზრეთი ალის მეჩეთი“ ეწოდა.

10. ფატიმა ზეჰრას სებილი (საჯარო წყარო)

1. მაყამი მალიქი
2. მაყამი ჰანაფი
3. შავი ქვა (ჰაჯერულ-ესვედი)
4. მაყამი იბრაჰიმი და მაყამი შაფი’ი

6. მაყამი ჰანბელი

7. მუვაყყითჰანე: მუვაყყითჰანე ეწოდება პატარა ობსერვატორიის მსგავს შენობებს, სადაც მუშაობენ მუვაყყითები, რომლებიც დროსა და ნამაზის დროებს ადგენენ, და სადაც დროის განსაზღვრის ხელსაწყოები და გასწორებული საათებია. ჩვეულებრივ დიდ მეჩეთებთან დგას. მოხელეებს, რომლებიც საათებს ასწორებენ და, განსაკუთრებით, ნამაზის დროებს ადგენენ, მუვაყყითები ეწოდებათ და მათ ხარჯებს ვაყფები ფარავს. 8. ბიბლიოთეკა: ჯენნეთმექან სულთანმა აბდულმეჯიდ ხანმა 1262 (ჩვენი წელთაღრიცხვით 1846) წელს ქააბის აღმოსავლეთ მხარეს მდებარე ორი ძველი შენობიდან, რომელთაგან თითოეულს ექვსმეტრიანი დიამეტრის გუმბათი ჰქონდა, ერთი მუვაყყითჰანედ გადააკეთებინა, მეორე კი – ბიბლიოთეკად [მირათულ-ჰარემეინ – მირათულ-მექქე, II, 770]. აბდულმეჯიდ ხანმა ბიბლიოთეკას 3653 ტომი წიგნი შესწირა.

1. ფატიმა ზეჰრას ბაღი
2. ოსმანის მიჰრაბის გუმბათი

1. ჰაზრეთი იმამ მალიქისა და ჰაზრეთი ნაფიის თურბე

2. თურბე: ჰაზრეთი აყილ ბინ ები ტალიბი (ჩვენი შუამავლის ბიძაშვილი) და ჰაზრეთი აბდულლაჰ ბინ ჯა’ფერ ტაიიარი (ჩვენი შუამავლის ბიძის შვილიშვილი, ჯა’ფერ ტაიიარის ძე)

3. ეზვაჯი მუტაჰჰარათის (წმინდა მეუღლეების) თურბე:

ამ თურბეში დაკრძალულნი არიან ჩვენი შუამავლის ყველა მეუღლე, ჰაზრეთი ჰატიჯესა და ჰაზრეთი მეიმუნეს გარდა. ეს თურბე, რომელშიც ჰაზრეთი აიშეს საფლავიცაა, ყანუნი სულთანმა სულეიმანმა 1543 წელს განაახლა.

4. ჰაზრეთი იბრაჰიმ ბინ რესულულლაჰის (რადიალლაჰუ ანჰ) თურბე

ჩვენი შუამავლის ოჯახიდან ჯენნეთულ-ბაყიში პირველი დაკრძალული მისი ძე, იბრაჰიმი იყო, რომელიც ჯერ კიდევ ძუძუმწოვარა ბავშვი გარდაიცვალა.

ჰაზრეთი ოსმან ბინ მაზ’უნი კი ჯენნეთულ-ბაყიში დაკრძალული პირველი საჰაბეა. 5. ბენათუნ-ნების თურბე: აქ დაკრძალულნი არიან ჩვენი შუამავლის ქალიშვილები: ჰაზრეთი რუყაიიე, ჰაზრეთი უმმუ გულსუმი და ჰაზრეთი ზეინები (რადიალლაჰუ ანჰუნნე).

6. ჰაზრეთი ფატიმა ბინთი ესედის (რადიალლაჰუ ანჰა) თურბე

7. მურდიათულ-მურსელინ ჰაზრეთი ჰალიმე სადიიე: აქ დაკრძალულია ჩვენი შუამავლის (ალეიჰისსელამ) ძიძა, ჰაზრეთი ჰალიმე (რადიალლაჰუ ანჰა).

8. ჰაზრეთი ოსმან ბინ აფფანის (რადიალლაჰუ ანჰ) თურბე: მესამე ხალიფის, ჰაზრეთი ოსმანის (რადიალლაჰუ ანჰ), თურბე 1205 წელს სალაჰუდდინ ეიიუბიმ ააშენებინა. ოსმალეთის ხანაში მას აახლებდნენ და უვლიდნენ. 9. ეჰლი ბეითის თურბე: ამ თურბეში დაკრძალულნი არიან ჰაზრეთი აბბასი (ჩვენი შუამავლის ბიძა), ჰაზრეთი იმამი ჰასან მუჯთაბა, ჰაზრეთი იმამი ზეინულაბიდინი, ჰაზრეთი იმამი მუჰამმედ ბაყირი და ჰაზრეთი იმამი ჯა’ფერ სადიყი (რადიალლაჰუ ანჰუმ).

10. ჰაზრეთი ფატიმა ზეჰრას თურბე
შენიშვნა:

ჯენნეთულ-ბაყიში დაკრძალულნი არიან ჩვენი შუამავლის ოთხი ქალიშვილი და ერთი ძე. აბდურრაჰმან ბინ ავფი, სა’დ ბინ ები ვაყყასი, აბდულლაჰ ბინ მეს’უდი, სუჰეიბ ბინ სინანი, ებუ ჰურეირე, ებუ სუფიან ბინ ჰარბი, სა’დ ბინ მუ’აზი და სუფიან ბინ ჰარისი (რადიალლაჰუ ანჰუმ) ჯენნეთულ-ბაყიში დაკრძალულ საჰაბეთაგან ყველაზე გამოჩენილნი არიან, რომელთა საფლავებიც ფოტოსურათზე მონიშნული არ არის. როცა 1806 წელს მედინა დაიკავეს, ჯენნეთულ-ბაყის საფლავის ქვები და თურბეები დაანგრიეს. სულთან აბდულჰამიდ ხან II-ის დროს საფლავის ქვები შეაკეთეს და თურბეები ხელახლა ააშენეს. ეს ფოტოსურათი ამ განახლების შემდეგაა გადაღებული.

მაგრამ 1926 წელს, როცა ჰარემეინის (ორი წმინდა ქალაქის) ოსმალური მსახურება დასრულდა, ჯენნეთულ-ბაყის კიდევ ერთხელ იგივე ბედი ეწია.

1. ჰატიჯეთულ ქუბრას (რადიალლაჰუ ანჰა) თურბე: ჩვენი შუამავლის (სალლალლაჰუ ალეიჰი ვესელლემ) მეუღლის, ჰაზრეთი ჰატიჯეს (რადიალლაჰუ ანჰა), თურბე ჯენნეთულ-მუალლაში ყანუნი სულთანმა სულეიმანმა 1543 წელს მექქის ვალის, დავუდ ფაშას, ზედამხედველობით ააშენებინა.

მანამდე თურბეს ადგილას ხის სარკოფაგი იდგა.

2. ეჯდადი რესულილლაჰის თურბე: ამ თურბეში ჩვენი შუამავლის ბაბუის, აბდულმუტტალიბის, და მისი წინაპრის, აბდუ მენაფის, საფლავებია.

3. ებუ ტალიბის თურბე

4. თურბე, რომელიც ჩვენი საყვარელი შუამავლის დალოცვილი დედის, ჰაზრეთი ამინეს (რადიალლაჰუ ანჰა), მაყამია

ჩვენი დედის, ჰაზრეთი ამინეს, საფლავი ყველაზე ცნობილი გადმოცემის მიხედვით ებვაშია. თუმცა ზოგიერთ წყაროში ისიც არის ნათქვამი, რომ მისი ნეშტი ჯენნეთულ-მუალლაში გადაასვენეს.

შენიშვნა:

ეს თურბეები 1879 წელს სულთანმა აბდულჰამიდ ხან II-მ განაახლებინა.

ევლია ჩელები წერს, რომ ოსმალეთის ხანაში ჯენნეთულ-მუალლაში სამოცდათხუთმეტი თურბე იყო, რომლებიც ჩვენი შუამავლის (სალლალლაჰუ ალეიჰი ვესელლემ) ბაბუას და ბიძას, სხვა საჰაბეებსა და ისლამის დიდ პიროვნებებს ეკუთვნოდა.

ყურბან ბაირამი მინაში

მესჯიდი ჯებელი აინიიე: ამ ადგილას ჰაზრეთი ჰამზა (რადიალლაჰუ ანჰ) შეჰიდად დაეცა. ალლაჰის შუამავალმა (სალლალლაჰუ ალეიჰი ვესელლემ) აქ ნამაზი იარაღასხმულმა და საბრძოლო აღჭურვილობით შეასრულა.

ჰამიდიიეს მეჩეთი – მექქა

ჰაზრეთი ეიიუბ სულთანის სახლი

ოსმალური ყაზარმა – მექქა

ტაიიბეს აბანო – მედინა

რეისიიეს მინარეთი – მედინა

ოსმალური არქიტექტურის ნიმუში – მექქა

მექქა (მარჯვნივ მდებარე მეჩეთი ის სახლია, სადაც ჩვენი საყვარელი შუამავალი დაიბადა.)