بعثت1 و دعوت آن حضرت

نخستین وحی

سرور ما، پیامبر، در چهل‌سالگی، باز در یک ماه رمضان، به غار کوه حرا رفته و در تفکر فرو رفته بود. در شب دوشنبه، هفدهم رمضان، پس از نیمه‌شب، آوازی شنید که نام‌شان را می‌خواند. چون سر برداشت و به اطراف نگریست، بار دوم همان آواز را شنید و دید که ناگهان نوری همه‌جا را فراگرفت. در پی آن، جبرئیل3 علیه السلام در برابرشان آمد و گفت: «بخوان!» سرور ما به او پاسخ داد: «من خواننده نیستم!» آن‌گاه فرشته ایشان را گرفت و چنان فشرد که توان‌شان برید و گفت: «بخوان!» باز پاسخ داد: «من خواننده نیستم!» بار دیگر فشرد و گفت: «بخوان!» چون فرمود: «من خواننده نیستم!»، بار سوم فشرد. سپس رها کرد و پنج آیۀ کریمۀ نخست سورۀ علق را آورد که معنای آن چنین است: «(ای محمد علیه السلام!) به نام پروردگارت الله، که همه‌چیز را آفرید، بخوان! او انسان را از خون بسته (علق) آفرید! بخوان، الله صاحب کرم بزرگ است. او با قلم می‌آموزد، آنچه را نمی‌دانستند، می‌آموزد.»4 محمد علیه السلام نیز همراه او خواند. نخستین وحی بدین‌گونه آمد و آفتاب اسلام که سراسر جهان را روشن ساخت، چنین طلوع کرد.5

سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم با لرزه و هیجانی بزرگ از غار کوه حرا بیرون آمد و پایین آمدن را آغاز کرد. چون به میانۀ کوه رسید، آوازی شنید. جبرئیل علیه السلام گفت: «ای محمد! تو رسول الله تعالی هستی و من جبرئیلم.» و پاشنۀ پایش را بر زمین زد. از جایی که زد، آب برآمد و وضو گرفتن را آغاز کرد. سرور ما، پیامبر، با دقت به او می‌نگریست. چون جبرئیل علیه السلام وضویش را به پایان رساند، به سرور ما، پیامبر، گفت که همان‌گونه که دید، وضو بگیرد. پس از آن‌که پیامبر محبوب ما وضوی خود را به پایان رساند، جبرئیل علیه السلام امام6 شد و دو رکعت نماز خواندند.

پس از آن، جبرئیل علیه السلام گفت: «ای محمد! پروردگارت تو را سلام می‌رساند.» و در پی آن بازگفت که او فرموده است: «تو رسول من به سوی جن و انس هستی. پس آنان را به توحید فراخوان.» سپس جدا شد و به آسمان بالا رفت. بدین‌گونه پیامبر محبوب ما جبرئیل علیه السلام را هم دید و هم با او سخن گفت.

سلام سنگ‌ها و درختان

سرور ما، پیامبر، تا به سرای سعادت خویش رسید، از هر سنگ و هر درختی که از کنارش می‌گذشت، می‌شنید که می‌گفت: «السلام علیک یا رسول الله!» چون به خانه رسید، فرمود: «مرا بپوشانید! مرا بپوشانید!» و تا لرزه‌شان فرو نشست، آرمید. سپس آنچه را دیده بود، برای مادر ما حضرت خدیجه بازگفت و فرمود: «جبرئیل (علیه السلام) از دیده‌ام ناپدید شد. اما هیبت، شدت و ترس او از من دور نشد. ترسیدم که مرا دیوانه بخوانند و زبان دراز کنند و بدگویی کنند.» حضرت خدیجه که در انتظار این احوال و این روزها بود و برای آن آمادگی داشت، گفت: «الله تعالی نگاهت دارد. حق تعالی به تو خیر عطا می‌کند و جز خیر چیزی برایت نمی‌خواهد. به حق الله تعالی، باور دارم که تو پیامبر این امت خواهی بود. زیرا تو مهمان را دوست داری. راست می‌گویی و امین هستی. به درماندگان یاری می‌رسانی، یتیمان را پناه می‌دهی، به غریبان یاری می‌کنی. خوش‌خوی هستی؛ در صاحب این خصلت‌ها ترسی نیست.»7

سپس برای پرسیدن دربارۀ این حال، نزد ورقه بن نوفل رفتند. ورقه پس از شنیدن آنچه سرور ما رسول الله بازگفت، گفت: «مژده باد، ای محمد علیه السلام! به الله تعالی سوگند، تو همان آخرین پیامبری هستی که حضرت عیسی از آمدنش خبر داد. فرشته‌ای که بر تو نمایان شد، جبرئیل علیه السلام است که پیش از تو نزد موسی علیه السلام می‌آمد. آه! کاش جوان بودم! کاش زمانی را درمی‌یافتم که تو را از مکه بیرون می‌کنند تا به یاری‌ات بشتابم! به‌زودی به تبلیغ و جهاد مأمور خواهی شد.» و دست مبارک سرور ما، پیامبر، را بوسید. دیری نگذشت که وفات یافت.8

آمدن فرمان تبلیغ

نخستین وحی که پیامبری پیامبر محبوب ما در آن به ایشان اعلام شد، بدین‌گونه آمد. سپس قطع شد و سه سال نیامد. در این میان، فرشته‌ای به نام اسرافیل علیه السلام آمد و چیزهایی به ایشان یاد داد. این‌ها وحی نبود. در این مدت، گاه‌گاه سرور ما رسول الله سخت رنج می‌کشید. هرگاه سرور ما اندوهگین می‌شد، جبرئیل علیه السلام نمایان می‌شد و می‌گفت: «ای حبیب الله! تو پیامبر الله تعالی هستی.» و اندوه‌شان را آرام می‌کرد. سرور ما، پیامبر، فرمود: «در زمانی بود که وحی قطع شده بود. از کوه حرا پایین می‌آمدم که ناگهان از سوی آسمان آوازی شنیدم. به بالا نگریستم. جبرئیل (علیه السلام) را دیدم. میان زمین و آسمان بر کرسی‌ای نشسته بود. ترسی بر من چیره شد. به خانه رسیدم. گفتم: ‹مرا با چیزی بپوشانید.› حق تعالی وحی فرستاد و آیات نخست سورۀ مدثر را آورد که معنای آن چنین است: ‹ای محمد علیه السلام که جامه بر خود پیچیده‌ای! برخیز و (کافران را از عذاب الله تعالی) بیم ده! پروردگارت را تکبیر بگو و بزرگ بدار! جامه‌هایت را پاک نگه دار!›9 از آن پس، وحی پیاپی آمد و دیگر قطع نشد.»

سرور ما فخر کائنات (علیه افضل الصلوات) دعوت مردم به اسلام و رساندن اوامر و نواهی الله تعالی را آغاز کرد. جبرئیل علیه السلام هنگام آوردن وحی، گاهی به شکل انسان درمی‌آمد و به صورت دحیۀ کلبی، یکی از اصحاب کرام، می‌آمد. گاهی آن را در دل سرور ما، پیامبر، القا و تلقین می‌کرد؛ در این حال سرور ما رسول الله او را نمی‌دید. گاهی در خواب و گاهی با بانگی سهمناک چون غرشی می‌آمد.

دشوارترین و سنگین‌ترین گونۀ وحی بر سرور ما، پیامبر، همین بود. در این احوال، حتی در سردترین روزها از پیشانی مبارک رسول الله عرق فرو می‌ریخت و اگر بر شتر سوار بود، شتر از سنگینی وحی بر زمین می‌خوابید. صحابه‌ای که در کنارشان بودند نیز سنگینی وحی را احساس می‌کردند. جبرئیل علیه السلام چند بار نیز به شکل و صورت اصلی خود آمد.

«ای محمد که جامه بر خود پیچیده‌ای! برخیز و (کافران را از عذاب الله تعالی) بیم ده! پروردگارت را تکبیر بگو و بزرگ بدار!» مدثر: ۱–۳

الله تعالی بی‌فرشته و بی‌حجاب، یعنی بی‌هیچ واسطه‌ای نیز، به سرور ما، پیامبر، وحی فرموده است. این حال در شب معراج روی داده است. تبلیغ اسلام از سوی سرور ما محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم، که با آمدن نخستین وحی وظیفۀ پیامبری را آغاز کرد، بیست‌وسه سال ادامه یافت. سیزده سال از این مدت در مکه و ده سال آن در مدینه گذشت. قرآن کریم در مدت ۲۲ سال و ۲ ماه و ۲۲ روز وحی شد و به کمال رسید.

محمد علیه السلام اُمّی بود؛ یعنی کتابی نخوانده، خطی ننوشته و از هیچ‌کس درس نگرفته بود. در مکه زاده شده و بزرگ شده و در میان مردمانی شناخته شده پرورش یافته بود. با این همه، از دانسته‌ها و رویدادهایی که در تورات و انجیل و کتاب‌های نوشته شده در روزگار یونان و روم آمده است، خبر داد. برای ابلاغ اسلام، در اواخر سال ششم و اوایل سال هفتم هجرت، به فرمانروایان روم، ایران و حبشه و دیگر پادشاهان عرب نامه فرستاد. بیش از شصت سفیر بیگانه به حضورشان آمد. این حقیقت در قرآن کریم بیان شده است که معنای آن چنین است: «تو پیش از آمدن این قرآن کریم، هیچ کتابی نخواندی. خطی ننوشتی. اگر خواندن و نوشتن می‌دانستی، می‌توانستند بگویند: ‹از دیگران آموخته‌ای.›»10

در حدیث شریف نیز فرموده است: «من محمد، پیامبر امی هستم… پس از من پیامبری نیست.»11 و باز در قرآن کریم چنین فرموده شده است: «او (محمد علیه السلام) از پیش خود سخن نمی‌گوید. سخنان او با وحی به او ابلاغ و تعلیم داده می‌شود.»12

نخستین مسلمانان (سابقون اسلام)

پس از آمدن نخستین وحی، نخستین کسی که به سرور ما، پیامبر، ایمان آورد، مادر ما حضرت خدیجه بود.13 او بی‌هیچ تردیدی بی‌درنگ اسلام را پذیرفت و به شرف نخستین مسلمان بودن نایل شد.

سرور ما، پیامبر، به مادر ما حضرت خدیجه وضو گرفتن را چنان‌که جبرئیل علیه السلام یاد داده بود، یاد داد. سپس سرور ما، پیامبر، امام شد و با هم دو رکعت نماز خواندند. مادر ما خدیجه از هر سخن و هر فرمان پیامبر محبوب ما به کامل‌ترین شکل اطاعت کرد. بدین‌سان نزد الله تعالی به درجات بسیار بلندی رسید. هرگاه سرور ما رسول الله اندوهگین می‌شد یا از تمسخر منکران رنج می‌کشید، خدیجه دل‌داری‌شان می‌داد و اندوه‌شان را می‌زدود. می‌گفت: «یا رسول الله! هیچ اندوهگین مباش، غم مخور. سرانجام دین ما نیرو می‌گیرد و مشرکان هلاک می‌شوند. قوم تو از تو فرمان خواهند برد…» به سبب این یاری‌های مادر ما خدیجه، روزی جبرئیل علیه السلام آمد و گفت: «یا رسول الله! سلام الله تعالی را به خدیجه برسان.» سرور ما، پیامبر، فرمود: «ای خدیجه! این جبرئیل (علیه السلام) است که سلام الله تعالی را به تو می‌رساند.»14

سرور ما، پیامبر، بار دیگر نیز فرمود: «الله تعالی به من فرمان داد که خدیجه را به خانه‌ای از مروارید در جنت مژده دهم. در آن‌جا نه بیماری است، نه اندوه و نه سردرد.»

پس از حضرت خدیجه، نخستین کسی که از بزرگسالان مسلمان شد، حضرت ابوبکر، یکی از دوستان نزدیک سرور ما رسول الله، بود. حضرت ابوبکر بیست سال پیش از آن خوابی دیده بود: «ماه تمام از آسمان فرود آمده و به کعبۀ معظمه رسیده بود، پاره‌پاره شده و هر پاره‌ای بر یکی از خانه‌های مکه افتاده بود؛ سپس این پاره‌ها به هم پیوسته و به آسمان بالا رفته بودند. اما پاره‌ای که بر خانۀ ابوبکر افتاده بود، به آسمان بالا نرفته بود. حضرت ابوبکر که این ماجرا را دید، بی‌درنگ در خانه را بسته بود؛ گویی نگذاشته بود آن پارۀ ماه برود.»

ابوبکر با هیجان از خواب بیدار شده بود و چون صبح شد، بی‌درنگ نزد یکی از عالمان یهود شتافته و خوابش را بازگفته بود. آن عالم در پاسخ گفته بود: «این از خواب‌های پریشان است؛ ازاین‌رو تعبیر نمی‌شود.» اما این خواب همچنان ذهن ابوبکر را مشغول می‌داشت و پاسخ آن یهودی نیز او را قانع نکرده بود. یک بار که برای تجارت رفته بود، راهش به دیار راهب بحیرا افتاده بود. چون تعبیر خوابی را که دیده بود، از بحیرا خواست، بحیرا گفت: «تو از کجایی؟» چون حضرت ابوبکر پاسخ داد: «از قریش‌ام»، بحیرا گفت: «در آن‌جا پیامبری برخواهد خاست و نور هدایت به همه‌جای مکه خواهد رسید. تو در زندگی او وزیرش و پس از وفاتش خلیفه‌اش خواهی بود.» حضرت ابوبکر از این پاسخ سخت در شگفت شده بود. این خواب و تعبیرهای آن را تا هنگامی که سرور ما، پیامبر، پیامبری خود را آشکار ساخت، به هیچ‌کس نگفته بود. چون پیامبر محبوب ما محمد علیه السلام پیامبری خود را آشکار کرد، حضرت ابوبکر بی‌درنگ نزد سرور ما، پیامبر، شتافت و پرسید: «پیامبران بر پیامبری خود دلیل‌هایی دارند؛ دلیل تو چیست؟» سرور ما، پیامبر، در پاسخ فرمود: «دلیل این نبوت من، آن خوابی است که تعبیرش را از عالمی یهودی خواستی. آن عالم گفت: ‹از خواب‌های پریشان است، تعبیر نمی‌شود.› سپس راهب بحیرا آن را درست تعبیر کرد.» و خطاب به حضرت ابوبکر فرمود: «ای ابابکر! تو را به سوی الله و رسول او دعوت می‌کنم.»

پس از آن، حضرت ابوبکر گفت: «گواهی می‌دهم که تو رسول الله تعالی هستی، پیامبری تو حق است و نوری است که جهان را روشن می‌سازد.» و مسلمان شد.

در روایتی دیگر آمده است که حضرت ابوبکر پیش از آن‌که پیامبری به سرور ما، پیامبر، برسد، برای تجارت به یمن رفته بود. در این سفر، در یمن به پیرمردی از قبیلۀ اَزد برخورده بود که کتاب‌های بسیاری خوانده بود. این پیرمرد به حضرت ابوبکر نگریست و گفت: «گمان می‌کنم تو از مردم مکه باشی.» حضرت ابوبکر گفت: «بلی، چنین است.» و میان آن دو این گفت‌وگو درگرفت:

– آیا از قریش هستی؟

– بلی!

– آیا از بنی‌تمیم هستی؟

– بلی!

– یک نشانۀ دیگر مانده است. – آن چیست؟

– شکمت را بگشا تا ببینم.

– بگو، از این کار چه مقصودی داری؟

– در کتاب‌ها خوانده‌ام که در مکه پیامبری می‌آید. دو تن یاور او می‌شوند. یکی جوان و دیگری پیر است. آن‌که جوان است، دشواری‌های بسیاری را به‌آسانی بدل می‌کند. بلاهای بسیاری را دور می‌سازد. اما آن پیر، سفیدچهره و باریک‌میان است و بر شکمش خالی سیاه دارد. گمان می‌کنم آن کس تو هستی. شکمت را بگشا تا ببینم.

«او (محمد علیه السلام) از پیش خود سخن نمی‌گوید. سخنان او با وحیی به او ابلاغ و تعلیم داده می‌شود» نجم: ۳–۴

پس از آن، حضرت ابوبکر شکم مبارک خود را گشوده بود؛ پیرمرد با دیدن خال سیاه بر بالای نافش گفته بود: «والله، آن کس تو هستی.» و سفارش‌های بسیاری به ابوبکر کرده بود. حضرت ابوبکر چون کارش را به پایان رساند، برای وداع به حضور پیرمرد رفته و از او خواسته بود چند بیتی دربارۀ سرور ما، پیامبر، بخواند. پیرمرد نیز دوازده بیت خوانده و حضرت ابوبکر آن‌ها را از بر کرده بود.

چون حضرت ابوبکر از سفر به مکۀ مکرمه بازگشت، کسانی از بزرگان قریش، چون عُقبه بن ابی‌مُعَیط، شیبه، ابوجهل و ابوالبختری، به دیدارش به خانه‌اش آمده بودند. سرور ما ابوبکر خطاب به آنان فرمود: «آیا در میان شما رویدادی پیش آمده است؟» در پاسخ گفته بودند: «آیا رویدادی شگفت‌تر از این هم می‌شود که یتیم ابوطالب ادعای پیامبری می‌کند و می‌گوید شما و پدران و نیاکان‌تان بر دین باطل هستید؟ اگر پاس خاطر تو نبود، تا امروز او را زنده نمی‌گذاشتیم. تو دوست نیک او هستی؛ این کار را تو فیصله کن.»

حضرت ابوبکر آنان را از سر خود باز کرد و دانست که سرور ما، پیامبر، در خانۀ حضرت خدیجه است. رفت و در را کوبید. چون سرور ما، پیامبر، به استقبالش آمد، گفت: «ای محمد! این چیست که دربارۀ تو گفته می‌شود؟» سرور ما، پیامبر، فرمود: «من پیامبر حق تعالی هستم. به سوی تو و همۀ فرزندان آدم فرستاده شده‌ام. ایمان بیاور تا به رضای حق تعالی برسی و جانت را از جهنم نگه داری.»

چون حضرت ابوبکر گفت: «دلیل این چیست؟»، سرور ما رسول اکرم فرمود: «دلیل، داستان آن پیرمردی است که در یمن دیدی.» حضرت ابوبکر گفت: «من در یمن پیران و جوانان بسیاری دیدم.» سرور ما، پیامبر، در پاسخ فرمود: «آن پیرمردی که دوازده بیت به تو امانت داد و برای من فرستاد.» و همۀ آن بیت‌ها را خواند. چون حضرت ابوبکر گفت: «این را چه کسی به تو خبر داد؟»، در پاسخ فرمود: «فرشته‌ای که نزد پیامبران پیش از من می‌آمد، خبر داد.» به‌محض این‌که این را فرمود، ابوبکر گفت: «دستت را به من بده.» و دست مبارک ایشان را گرفت و با گفتن «اشهد ان لا اله الا الله وأشهد ان محمدا عبده ورسوله» مسلمان شد.15 با شادی بزرگی که نخستین بار در زندگی خود می‌چشید، مسلمان به خانه‌اش بازگشت. چنان‌که در حدیث شریفی فرموده است: «ایمان را بر هر کس عرضه کردم، چهره درهم کشید و با تردید نگریست. تنها ابوبکر صدیق در پذیرفتن ایمان هیچ تردید و درنگی نکرد.»

روزی، هنگامی که سرور ما، پیامبر، با مادر ما حضرت خدیجه نماز می‌خواندند، حضرت علی آنان را دید. او در آن زمان ده یا دوازده سال داشت. پس از نماز پرسید: «این چیست؟» رسول اکرم صلی الله علیه وسلم فرمود: «این دین الله تعالی است. تو را به این دین دعوت می‌کنم. الله تعالی یکی است، شریکی ندارد. تو را دعوت می‌کنم که به الله که یکی است و همتا و شریکی ندارد، ایمان آوری…» حضرت علی گفت: «نخست با پدرم مشورت کنم.» رسول الله به او فرمود: «اگر اسلام را نپذیری، این راز را به هیچ‌کس مگو!» حضرت علی صبح روز بعد به حضور رسول الله آمد و گفت: «یا رسول الله! اسلام را به من بیاموزید.» و مسلمان شد.16

حضرت علی سومین کسی است که مسلمان شد. فداکاری‌ای که در راه سرور ما رسول اکرم نشان داد و این‌که ایشان را بر خود ترجیح می‌داد، برتر از هر ستایشی است.

زید بن حارثه از نخستین ایمان‌آورندگان است. پس از حضرت خدیجه، حضرت ابوبکر و حضرت علی، چهارمین کس، و در میان بردگان آزادشده نخستین کسی بود که به شرف اسلام نایل شد. همراه او همسرش ام ایمن نیز مسلمان شده بود.17

حضرت ابوبکر چون مسلمان شد، بی‌درنگ نزد دوستانی که بسیار دوست‌شان می‌داشت، رفت. آنان را نیز قانع کرد که مسلمان شوند. سرشناس‌ترین آنان کسانی از بزرگان اصحاب کرام و شخصیت‌های والا و پیشوایان قوم خود بودند، چون عثمان بن عفان، طلحه بن عبیدالله، زبیر بن عوام، عبدالرحمن بن عوف و سعد بن ابی‌وقاص.18 به این هشت تن که پس از مادر ما حضرت خدیجه مسلمان شدند، سابقون اسلام، یعنی نخستین مسلمانان، گفته می‌شود. حضرت عثمان مسلمان شدن خود را چنین بازگو می‌کند: «خاله‌ای کاهنه داشتم. روزی به دیدارش رفته بودم. به من گفت: ‹زنی نصیب تو می‌شود. اما نه تو پیش از او زنی دیده‌ای و نه او پیش از تو مردی دیده است. او بانویی زیباروی و زاهده و بی‌گمان دختر پیامبری بزرگ خواهد بود.›

از این سخن خاله‌ام در شگفت شدم. باز به من گفت: ‹پیامبری آمده است. از آسمان بر او وحی نازل شده است.› گفتم: ‹ای خاله! چنین رازی هرگز در شهر شنیده نشده است. پس این سخن را آشکارا بگو.› آن‌گاه خاله‌ام گفت: ‹پیامبری به محمد بن عبدالله رسیده است. مردم را به دین دعوت می‌کند. در اندک زمانی جهان با دین او روشن می‌شود و سر مخالفانش بریده می‌شود.›

این سخنان خاله‌ام بر من سخت اثر کرد. به اندیشه افتادم. میان من و حضرت ابوبکر دوستی بزرگی بود. هرگز از یکدیگر جدا نمی‌شدیم. دو روز بعد برای گفت‌وگو دربارۀ این موضوع نزد حضرت ابوبکر رفتم. چون آنچه را خاله‌ام گفته بود، بازگفتم، به من گفت: ‹ای عثمان! تو مردی خردمندی. چند پاره سنگ که نه می‌بینند، نه می‌شنوند و از سود و زیان رساندن به چیزی به دورند، چگونه سزاوار خدایی باشند؟› گفتم: ‹راست می‌گویی، سخن خاله‌ام حق است.›»

حضرت ابوبکر پس از آن‌که اسلام را برای حضرت عثمان بیان کرد، او را به حضور سرور ما، رسول الثقلین، یعنی پیامبر انسان‌ها و جنیان، برد. پیامبر محبوب ما به حضرت عثمان چنین فرمود: «ای عثمان! حق تعالی تو را به مهمانی جنت فرا می‌خواند. تو نیز اجابت کن (بپذیر). من چون رهنمای هدایت به سوی همۀ مردم فرستاده شده‌ام.» حضرت عثمان در برابر احوال والای رسول الله و سخنانی که با چهرۀ گشاده فرمود، از خود بی‌خود شد و با شوق و تسلیمی بزرگ گفت: «اشهد ان لا اله الا الله وأشهد ان محمدا عبده ورسوله.» و مسلمان شد.

سرور ما رسول الله در سه سال نخست پیامبری، مردم را پنهانی به اسلام دعوت کرد؛ مردم آهسته‌آهسته، یکی‌یکی و دوتادوتا، مسلمان می‌شدند. در این مدت، شمار مسلمانان تنها به سی تن رسید. آنان نیز عبادت‌های خود را در خانه‌هایشان انجام می‌دادند و آیات کریمۀ قرآن کریم را که نازل می‌شد، پنهانی می‌خواندند و از بر می‌کردند.

«سابقون اسلام، یعنی نخستین مسلمانان: ابوبکر صدیق، علی بن ابی‌طالب، زید بن حارثه، عثمان بن عفان، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابی‌وقاص، زبیر بن عوام و طلحه بن عبیدالله هستند» (رضی الله عنهم اجمعین)

دعوت خویشاوندان نزدیک

سرور ما رسول الله با نازل شدن سورۀ مدثر، دعوت مردم به دین اسلام را آغاز کرده بود. این دعوت را پنهانی انجام می‌داد. پس از مدتی، آیۀ کریمه‌ای نازل شد که معنای آن چنین است: «خویشاوندان نزدیکت را با بیم دادن از عذاب الله تعالی، به دین حق فراخوان.»19 پس از آن، سرور ما، پیامبر، محمد علیه السلام برای دعوت خویشاوندان خود به دین، حضرت علی را فرستاد و همه را به خانۀ ابوطالب فراخواند. پیش روی‌شان یک طبق خوراک، به اندازه‌ای که یک تن را بس باشد، و یک کاسه شیر نهاد، نخست خود با بسم الله آغاز کرد و به خویشاوندانی که آمده بودند، فرمود: «بفرمایید.» شمار آمدگان چهل تن بود. اما خوراکی که نهاده شده بود، همه را سیر کرد و هیچ کم نشد. آمدگان در برابر این معجزه حیران ماندند. پس از خوراک، سرور ما، پیامبر، می‌خواست برای دعوت خویشاوندان خود به اسلام سخن آغاز کند. کاکای‌شان ابولهب از سر دشمنی گفت: «ما جادویی چون امروز ندیده بودیم. خویشاوندتان شما را با جادویی افسون کرد. ای پسر برادرم! من کسی را ندیده‌ام که چون تو شر و بدی آورده باشد.» و با اهانت به سخنانش ادامه داد.

پیامبر ما نیز به ابولهب فرمود: «بدی‌ای را که قریش و همۀ قبایل عرب نمی‌توانستند به من بکنند، تو به من کردی!» بی‌آن‌که هیچ‌یک مسلمان شود، پراکنده شدند. اندکی پس از این رویداد، بار دیگر خویشاوندان خود را دعوت کرد. حضرت علی باز همه را فراخواند.

مانند بار پیش، پیش روی‌شان خوراک نهاده شد. سرور ما، پیامبر، پس از خوراک برخاست و فرمود: «ستایش تنها ویژۀ الله تعالی است. یاری را تنها از او می‌خواهم. به او ایمان دارم، بر او تکیه می‌کنم. بی‌گمان می‌دانم و اعلام می‌کنم که جز الله تعالی معبودی نیست، او یکی است. او را همتا و شریکی نیست.» سپس سخنانش را چنین ادامه داد: «من هرگز به شما دروغ نمی‌گویم و راستی را خبر می‌دهم… شما را دعوت می‌کنم که به الله تعالی ایمان آورید؛ که یکی است و جز او معبودی نیست. من پیامبر او هستم که به سوی شما و همۀ بشریت فرستاده است. والله، همان‌گونه که به خواب می‌روید، خواهید مرد و همان‌گونه که از خواب بیدار می‌شوید، زنده خواهید شد و از همۀ کارهایتان حساب خواهید داد؛ در برابر نیکی‌هایتان پاداش و در برابر بدی‌هایتان کیفر خواهید دید. و این، یا ماندن جاودان در جنت است یا ماندن جاودان در جهنم. نخستین کسانی از مردم که آنان را از عذاب آخرت بیم می‌دهم، شما هستید.»

ابوطالب پس از شنیدن این سخنان گفت: «ای برادرزادۀ گرامی‌ام! چیزی را گران‌بهاتر از یاری تو نمی‌شناسم. پندهایت را پذیرفتیم و سخنانت را از دل تصدیق کردیم. کسانی که اکنون این‌جا گرد آمده‌اند، فرزندان جدت عبدالمطلب‌اند. بی‌گمان من نیز یکی از آنان هستم. به سوی آنچه تو می‌خواهی، از میان ما نخست من می‌شتابم. وعده می‌دهم که لحظه‌ای از گرد تو بودن و نگهبانی‌ات بازنایستم. تو به آنچه مأمور شده‌ای، ادامه بده. اما در جدا شدن از دین دیرینه‌ام، نفس خود را فرمان‌بردار خویش نیافتم.»

جز ابولهب، خویشاوندان و کاکاهایی که در آن‌جا بودند، نرم سخن گفتند. اما ابولهب با گفتن این‌که: «ای فرزندان عبدالمطلب! پیش از آن‌که دیگران دستش را بگیرند و بازش دارند، شما بازش دارید. اگر امروز سخنانش را بپذیرید، به خواری و اهانت گرفتار می‌شوید. اگر به حمایتش برخیزید، همه کشته می‌شوید…»، سخنان گستاخانه گفت و تهدیدها کرد. عمۀ سرور ما، پیامبر، در پاسخ ابولهب گفت: «ای برادرم! آیا تو را سزد که پسر برادرم و دین او را بی‌یاور بگذاری؟ والله، عالمانی که امروز زنده‌اند، خبر می‌دهند که از نسل عبدالمطلب پیامبری خواهد آمد. اینک آن پیامبر همین است.»

ابولهب در برابر این سخنان، به گفتار زشت خود ادامه داد. ابوطالب بر ابولهب خشم گرفت و گفت: «ای بزدل! والله، تا ما زنده‌ایم، یاور و نگهبان او هستیم.» و رو به محمد علیه السلام کرد و گفت: «ای پسر برادرم! هرگاه خواستی مردم را به ایمان به پروردگارت دعوت کنی، ما را آگاه کن؛ سلاح برمی‌گیریم و همراه تو بیرون می‌آییم.» سپس سرور ما فخر کائنات باز سخن آغاز کرد و فرمود: «ای فرزندان عبدالمطلب! والله، در میان عرب کسی نیست که برای قوم خود چیزی برتر و نیکوتر از آنچه من برای شما آورده‌ام و برای دنیا و آخرت‌تان خیر است (یعنی از این دین)، آورده باشد. شما را دعوت می‌کنم که دو کلمه را بگویید که بر زبان آسان است و در میزان سنگین: این‌که گواهی دهید جز الله معبودی نیست و من بنده و رسول او هستم. الله تعالی به من فرمان داد که شما را به این دعوت کنم. پس کدام‌یک از شما این دعوت مرا می‌پذیرد و در این راه یاور من می‌شود؟» از هیچ‌کس صدایی برنیامد. همه سر به زیر افگندند. سرور ما، پیامبر، این سخنان را سه بار تکرار کرد. هر بار که می‌فرمود، حضرت علی برمی‌خاست. بار سوم گفت: «یا رسول الله! هرچند از نظر سال، کوچک‌ترین این جمع هستم، من یاور تو می‌شوم.» آن‌گاه سرور ما رسول الله دست حضرت علی را گرفت.

دیگران حیران پراکنده شدند. حبیب الله تعالی صلی الله علیه وسلم از این رفتار خویشاوندان خود بسیار اندوهگین شد.

اما بی‌آن‌که دل‌سرد شود، برای آن‌که آنان از جهنم برهند و به سعادت برسند، به دعوت ادامه داد.

در سال چهارم بعثت، آیۀ کریمۀ ۹۴ سورۀ حجر نازل شد. هنگامی که فرمان الهی آمد که معنای آن چنین است: «(ای حبیب من!) آنچه را به آن مأمور شده‌ای (اوامر و نواهی را) آشکارا بیان کن. از مشرکان روی بگردان! به سخنان‌شان اعتنا مکن!»، پیامبر محبوب ما دعوت آشکار مردم مکه به اسلام را آغاز کرد. روزی بر تپۀ صفا برآمد و فرمود: «ای مردم قریش! این‌جا گرد آیید و سخنان مرا بشنوید!» چون قبایل گرد آمدند، فرمود: «ای قوم من! آیا هرگز از من سخن دروغی شنیده‌اید؟» همه یک‌صدا گفتند: «نه، نشنیده‌ایم.» فرمود: «الله تعالی به من پیامبری عطا فرمود و مرا به سوی شما پیامبر فرستاد.» سپس آیۀ کریمۀ ۱۵۸ سورۀ اعراف را خواند که معنای آن چنین است: «(ای حبیب من!) به آنان بگو: ‹ای مردم! من رسول الله تعالی، صاحب زمین‌ها و آسمان‌ها، هستم که به سوی همۀ شما آمده‌ام. اوست که هر جانداری را می‌میراند و زنده می‌کند. جز او معبودی (سزاوار عبادت) نیست.›» کاکای‌شان ابولهب که در میان شنوندگان بود، خشمگین شد و با پافشاری در کفر فریاد زد: «پسر برادرم دیوانه شده است! سخن کسی را که بت‌های ما را نمی‌پرستد و از دین ما جدا شده است، مشنوید!» کسانی که در آن‌جا بودند، پراکنده شدند و هیچ‌کس ایمان نیاورد. با آن‌که می‌دانستند سرور ما، پیامبر، راستگو و دارای اخلاق والاست، روی گرداندند و دشمن شدند.

«خویشاوندان نزدیکت را با بیم دادن از عذاب الله، به دین حق فراخوان» شعراء: ۲۱۴

باز روزی، به پیروی از فرمان الله تعالی: «آنچه را به آن مأمور شده‌ای (اوامر و نواهی را) آشکار کن»، دوباره بر تپۀ صفا برآمد. با آوازی بلند و رسا ندا داد: «یا صباحاه! به این‌جا بیایید، گرد آیید، خبر مهمی برای شما دارم!»20 با این دعوت، قبایل دوان‌دوان گرد آمدند. با شگفتی و کنجکاوی به انتظار نشستند. کسانی که نیامده بودند، کسان خود را فرستادند تا بدانند برای چه گرد آمده‌اند. گروهی از آمدگان پرسیدن گرفتند: «ای محمد امین! ما را برای چه این‌جا گرد آوردی، چه خبری می‌دهی؟» ایشان نیز با خطاب «ای قبایل قریش!» سخن آغاز کرد. همه با دقتی بسیار گوش می‌دادند… فرمود: «حال من و شما، به حال کسی می‌ماند که دشمن را دیده و برای خبر دادن به خانواده‌اش می‌دود و از بیم آن‌که دشمن پیش از او به خانواده‌اش برسد و آسیب رساند، فریاد می‌زند: ‹یا صباحاه!› (دشمن ما را محاصره کرد، در میان گرفت! هنگام صبح رسید. بی‌درنگ برای نبرد آماده شوید!) ای جماعت قریش! اگر به شما بگویم که پشت این کوه لشکری از دشمن است که می‌خواهد بر شما یورش آورد، آیا مرا باور می‌کنید؟» گفتند: «بلی، باور می‌کنیم. زیرا تاکنون از تو جز راستی چیزی ندیده‌ایم. هرگز ندیده‌ایم که دروغ بگویی!…»

آن‌گاه نام همۀ قبایل قریش را برشمرد: «ای فرزندان هاشم! ای فرزندان عبد مناف! ای فرزندان عبدالمطلب!» و ادامه داد: «من شما را از عذاب سختی که بی‌گمان خواهد آمد، آگاه می‌کنم. الله تعالی به من فرمان داد که نزدیک‌ترین خویشاوندانم را از عذاب آخرت بیم دهم. شما را دعوت می‌کنم که با گفتن لا اله الا الله وحده لا شریک له (الله یکی است، جز او معبودی نیست) ایمان آورید. من نیز بنده و رسول او هستم. اگر به این ایمان آورید، به جنت خواهید رفت. تا ‹لا اله الا الله› نگویید، من نه در دنیا سودی برای شما فراهم توانم کرد و نه در آخرت بهره‌ای.» از میان قبایلی که گوش می‌دادند، ابولهب گفت: «آیا ما را برای همین گرد آوردی؟» و سنگی را که از زمین برداشته بود، به سوی پیامبر محبوب ما پرتاب کرد. از دیگران چنین مخالفتی سر نزد؛ با یکدیگر سخن‌گویان پراکنده شدند.21

اگر خورشید را در دست راستم بگذارند!

پیامبر محبوب ما پس از این دعوت‌ها، هرجا کسی یا گروهی را می‌دید، اسلام را برای‌شان بیان می‌کرد. اعلام کرد که رستگاری حقیقی تنها با دوری از پیروی نفس، از ستم، بی‌عدالتی و هرگونه کار بد، و با ایمان به الله تعالی ممکن است. کسانی که از خواسته‌ها و شهوت‌های نفس خود پیروی می‌کردند، ناتوانان را خرد می‌کردند و در سرکشی از حد می‌گذشتند، به‌شدت با آن مخالفت کردند. چون دیدند که به همۀ این کارهای فاسدشان پایان داده خواهد شد، آنچه را محمد علیه السلام اعلام می‌کرد، انکار کردند. با ایشان و با مؤمنان دشمن شدند. مشرکان نخست مسخره می‌کردند. سپس تصمیم گرفتند فشار و شکنجه‌های خود را افزایش دهند. می‌خواستند مؤمنان را بترسانند و خاموش سازند و دعوت اسلام را فرو نشانند. در رأس آنان ابوجهل، عتبه، شیبه، ابولهب، عقبه بن ابی‌معیط، عاص بن وائل، اسود بن مطلب، اسود بن عبد یغوث، ولید بن مغیره… قرار داشتند.

روزی عتبه، شیبه و ابوجهل به ابوطالب گفتند: «تو بزرگ ما هستی. ما همواره به تو احترام می‌گذاریم و حرمت می‌نهیم. اکنون پسر برادرت دین تازه‌ای بنیاد نهاده است. به بت‌های ما دشنام می‌دهد و ما را به کفر متهم می‌کند. او را نصیحت کن. از این کار بازش دار. اگر باز نایستد، ما خود می‌دانیم که چگونه از عهده‌اش برآییم…»

ابوطالب آنان را آرام کرد و بازگرداند و برای آن‌که پیامبر ما اندوهگین نشود، ماجرا را از ایشان پنهان داشت. پس از مدتی، مشرکان دوباره گرد آمدند و نزد ابوطالب آمدند. گفتند: «پیش از این نزد تو آمده و وضع را به تو خبر داده بودیم. به سخن ما اعتنا نکردی. او هنوز به بدگویی از بت‌های ما ادامه می‌دهد. دیگر تاب‌مان نمانده است. با هر دوی شما تا آخرین قطرۀ خون‌مان خواهیم جنگید. در مکه یا او نابود می‌شود یا ما.» ابوطالب کوشید آنان را آرام کند، اما بر لجاجت خود پافشاری کردند.22

ابوطالب همان‌گونه که نمی‌خواست دل سرور ما رسول الله بشکند، نمی‌خواست میان او و قومش نیز دشمنی‌ای پدید آید. نزد پیامبر ما آمد و گفت: «ای محمد! همۀ قوم در دشمنی با تو یکی شده‌اند و برای شکایت نزد من آمده‌اند. دشمنی میان خویشاوندان خوب نیست. از تو می‌خواهند که آنان را کافر نخوانی و با گفتن این‌که در راه فاسدی هستند، نکوهش‌شان نکنی.» آن‌گاه حبیب اکرم فرمود:

«ای کاکا! بدان که اگر خورشید را در دست راستم و ماه را در دست چپم بگذارند (هر وعده‌ای که بدهند)، من هرگز از این دین و از تبلیغ و رساندن آن به مردم دست نمی‌کشم. یا الله تعالی این دین را در سراسر جهان می‌گستراند و وظیفه‌ام به پایان می‌رسد، یا در این راه جانم را فدا می‌کنم.» و برخاست. چشمان مبارک‌شان پر از اشک شده بود.

ابوطالب چون دید که سرور ما رسول الله اندوهگین شده است، از سخنی که گفته بود، پشیمان شد و دست در گردن ایشان افگند و گفت: «ای پسر برادرم! راهت را ادامه بده، هرچه می‌خواهی بکن. تا من زنده‌ام، پشتیبان و نگهبان تو هستم.»23

هنگامی که ده تن از بزرگان مشرکان دریافتند که ابوطالب از حضرت محمد حمایت می‌کند، عماره بن ولید را با خود برداشتند و نزد ابوطالب رفتند. پیشنهادی ناپذیرفتنی به او دادند: «ای ابوطالب! می‌دانی که این عماره زیباترین، نیرومندترین و خوش‌خوی‌ترین جوان مکه است. افزون بر این، شاعر نیز هست. او را به تو می‌دهیم؛ در کارهایت از او بهره بگیر. در برابر عماره، محمد را به ما بده تا او را بکشیم. مردی در برابر مردی! دیگر چه می‌خواهی؟» ابوطالب با شنیدن این سخنان سخت برآشفت و گفت: «نخست پسران خود را به من بدهید. من آنان را می‌کشم. پس از آن برادرزاده‌ام را به شما می‌دهم.» آن‌گاه مشرکان که سنگینی کار را دریافتند، گفتند: «اما پسران ما کارهایی را که او می‌کند، نمی‌کنند…» ابوطالب گفت: «سوگند می‌خورم که برادرزاده‌ام از همۀ پسران شما بهتر است. یعنی شما پسرتان را به من می‌دهید تا او را بپرورم و جگرگوشۀ مرا می‌برید تا بکشید!… حتی ماده‌شتر هم جز بچۀ خود را آرزو نمی‌کند و از آن نگهداری نمی‌کند. این کار از عقل و منطق بسیار دور است. کار از حد گذشته است. هر که با محمد (علیه السلام)، جگرگوشه‌ام، دشمن باشد، من دشمن او هستم. این را خوب بدانید و هرچه از دست‌تان برمی‌آید، بکنید!»24 مشرکان خشمگین برخاستند و رفتند. ابوطالب بی‌درنگ فرزندان هاشم و فرزندان عبدالمطلب را گرد آورد. وضع را برای آنان بیان کرد و آنان را قانع ساخت که از پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) یاری کنند. دستانی که برای کشتن رسول الله دراز شود، شکسته خواهد شد. در این کار در برابر مشرکان یک‌دل شدند. تنها ابولهب به آنان نپیوست. ابوطالب به آنان گفت: «ای دلیران! فردا هر یک از شما شمشیرش را بر کمر ببندد و از پی من بیاید!»

«ای کاکا! بدان که اگر خورشید را در دست راستم و ماه را در دست چپم بگذارند (هر وعده‌ای که بدهند)، من هرگز از این دین و از تبلیغ و رساندن آن به مردم دست نمی‌کشم. یا الله تعالی این دین را در سراسر جهان می‌گستراند و وظیفه‌ام به پایان می‌رسد، یا در این راه جانم را فدا می‌کنم» پیامبر محبوب ما محمد علیه السلام

روز بعد، ابوطالب به خانۀ سرور ما، پیامبر، رفت و همه با هم به سوی حرم شریف روانه شدند. دلیران بنی‌هاشم نیز از پی آنان می‌آمدند. به کعبه رسیدند و در برابر مشرکان ایستادند. ابوطالب به مشرکان گفت: «ای جماعت قریش! شنیده‌ام که تصمیم گرفته‌اید پسر برادرم را بکشید. آیا می‌دانید که این جوانانی که پشت سر من ایستاده و دست بر قبضۀ شمشیر نهاده‌اند، بی‌تابانه چشم به اشارۀ من دارند؟ سوگند می‌خورم که اگر محمد را بکشید، هیچ‌یک از شما را زنده نمی‌گذارم!…» سپس خواندن شعرهایی در ستایش پیامبر محبوب ما را آغاز کرد. مشرکانی که در آن‌جا بودند، به سرکردگی ابوجهل پراکنده شدند.