آزار، شکنجه و ستم

دستان ابولهب خشک باد

خانۀ سرور ما، پیامبر، میان خانه‌های دو مشرک سرسخت، ابولهب و عقبه بن ابی‌معیط، بود. این دو هر فرصتی می‌یافتند، می‌کوشیدند پیامبر محبوب ما را آزار دهند. حتی شب‌ها شکمبه‌های حیوانات را جلو درِ خانۀ سرور ما رسول الله می‌انداختند. کاکای‌شان ابولهب به این بسنده نمی‌کرد و از خانۀ همسایه‌اش عدی بر ایشان سنگ می‌انداخت و آزارشان می‌داد.

همسرش ام جمیل نیز از او واپس نمی‌ماند؛ شاخه‌های خارداری را که خود گرد می‌آورد، بر سر راه‌هایی که رسول الله از آن می‌گذشت، می‌ریخت تا در پاهای مبارک‌شان فرو رود. روزی که ابولهب کثافتی را که آورده بود، جلو در خانۀ سرور ما، پیامبر، می‌ریخت، حضرت حمزه او را دید. بی‌درنگ دوید، برادرش ابولهب را گرفت و کثافتی را که آورده بود، بر سرش ریخت.

پس از این آزارهای ابولهب و همسرش، سورۀ مسد (تبت) که با این سخن آغاز می‌شود: «دستان ابولهب خشک باد، و خشک هم شد…» دربارۀ آنان نازل شد. هنگامی که ام جمیل، همسر ابولهب، شنید که سوره‌ای دربارۀ آنان نازل شده است، به جست‌وجوی سرور ما، پیامبر، برآمد. چون دانست که در کعبه است، سنگ بزرگی برداشت و به آن‌جا رفت. در آن هنگام، حضرت ابوبکر به شرف هم‌سخنی با پیامبر ما نایل بود.

چون ام جمیل را با سنگ در دست دید، گفت: «یا رسول الله! ام جمیل می‌آید. او زن بسیار بدسرشتی است؛ می‌ترسم به شما آزاری برساند. اگر به گوشه‌ای بروید، از آزارش در امان می‌مانید.» سرور ما رسول الله فرمود: «او مرا نخواهد دید.» ام جمیل آمد، در برابر حضرت ابوبکر ایستاد و سخنان زشتی گفت: «ای ابوبکر! زود بگو، آن دوستت کجاست! مرا و شوهرم را هجو کرده و از ما بد گفته است. اگر او شاعر است، من و شوهرم نیز شاعریم. اینک من نیز او را هجو می‌کنم. ما بر او سرکشی می‌کنیم، پیامبری‌اش را نمی‌پذیریم و دینش را نیز نمی‌پسندیم. سوگند می‌خورم که اگر او را می‌دیدم، این سنگ را بر سرش می‌کوبیدم…» چون حضرت ابوبکر گفت: «سرور من شاعر نیست و تو را هجو نکرده است»، ام جمیل روی گرداند و رفت. حضرت ابوبکر رو به سرور ما، پیامبر، کرد و پرسید: «یا رسول الله! آیا شما را ندید؟» فرمود: «مرا ندید. الله تعالی چشمانش را چنان کرد که نتواند مرا ببیند.»2

از میان دختران مبارک سرور ما، پیامبر، حضرت ام کلثوم نامزد عتیبه پسر ابولهب و حضرت رقیه نامزد پسر دیگرش عتبه بود؛ اما هنوز عروسی نکرده بودند.

هنگامی که سورۀ مسد نازل شد، ابولهبِ جهنمی، همسرش و بزرگان قریش به عتبه و عتیبه پیشنهاد کردند: «شما با گرفتن دختران او بارش را سبک کرده‌اید. دخترانش را رها کنید تا به‌دشواری افتد. هر دختری از قریش را که بخواهید، به شما می‌دهیم.» آنان گفتند: «باشد، رهای‌شان کردیم.» عتیبه که مردی فرومایه بود، از این هم فراتر رفت؛ به حضور شریف پیامبر ما (صلی الله تعالی علیه وسلم) آمد و چنین دشنام داد: «ای محمد! من نه تو را می‌شناسم و نه دینت را. دخترت را نیز رها کردم. از این پس نه تو مرا دوست بدار و نه من تو را! نه تو نزد من بیا و نه من نزد تو می‌آیم!…» سپس بر پیامبر محبوب ما حمله کرد و گریبان مبارک‌شان را گرفت. پیراهن‌شان را درید و دشنام داد. آن‌گاه پیامبر محبوب ما او را چنین نفرین کرد: «ای پروردگار من! یکی از درندگانت را بر او مسلط کن!» هنگامی که عتیبۀ بدبخت رفت و ماجرا را برای پدرش گفت، ابولهب گفت: «از نفرین محمد بر پسرم می‌ترسم.» چند روز بعد، ابولهب پسرش عتیبه را برای تجارت به شام فرستاد. کاروان برای شب‌مانی در جایی به نام زرقاء فرود آمد. شیری در اطراف به گشتن پرداخت. عتیبه همین که آن را دید، گفت: «وای بر من! سوگند می‌خورم که نفرین محمد (علیه السلام) پذیرفته شد. این شیر مرا می‌خورد! با آن‌که او در مکه است، قاتل من اوست!» اندکی بعد شیر ناپدید شد. عتیبه را در جای اندکی بلندتری خواباندند. شب‌هنگام شیر بازگشت. اهل کاروان را یکایک بویید تا به عتیبه رسید. بر او جهید، شکمش را درید، سرش را گرفت و با گازی هولناک کارش را تمام کرد. عتیبه در حالی جان داد که فریاد می‌زد: «مگر نگفته بودم که محمد راست‌گوترین مردم است؟» و ابولهب چون شنید که شیری پسرش را دریده است، گریان گفت: «مگر نگفته بودم که از نفرین محمد بر پسرم می‌ترسم؟»3

«دستان ابولهب خشک باد (هلاک باد)، و خشک هم شد. نه مالش (که از پدرش به ارث مانده بود) به او سودی بخشید و نه آنچه به دست آورده بود. به آتشی شعله‌ور درخواهد آمد، و زنش نیز در حالی که هیزم‌کش است، با ریسمانی تابیده بر گردنش» تبت: ۱–۵

پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) مردم را به سعادت جاودان فرا می‌خواند؛ آنان را به ایمان به وجود و یگانگی الله تعالی دعوت می‌کرد و می‌کوشید که در آتش جهنم نسوزند. اما مشرکان می‌گفتند: «این دین پدران ماست» و به بت‌پرستی ادامه می‌دادند. سرور ما، پیامبر، آنان را دعوت می‌کرد که انسان‌وار زندگی کنند، با عزت و آبرومند باشند، از پستی رها شوند و به درجات بلند و والا برسند. اما آنان بر لجاجت خود پافشاری می‌کردند. ابولهب در صف نخست کسانی بود که به ایشان دشنام می‌دادند و آزارشان می‌کردند. پیوسته از پی رسول الله می‌رفت و می‌کوشید مردم را از شنیدن سخن ایشان بازدارد و در دل‌شان شک بیفگند. در مجلس‌ها و بازارها، هرگاه سرور ما رسول الله می‌فرمود: «ای مردم! ‹لا اله الا الله› بگویید تا رستگار شوید!»، بی‌درنگ از پی ایشان می‌آمد و می‌گفت: «ای مردم! این که سخن می‌گوید، برادرزادۀ من است. هرگز سخنانش را باور نکنید. از او دوری کنید!»

روزی محمد علیه السلام در کعبۀ شریف نماز می‌خواند. گروهی هفت‌نفره از مشرکان که از بزرگان قریش بودند و ابوجهل، شیبه بن ربیعه، عتبه بن ربیعه و عقبه بن ابی‌معیط در میان‌شان بود، آمدند و در جایی نزدیک رسول الله نشستند. در آن‌جا شکمبه و باقی‌ماندۀ ماده‌شتری افتاده بود که روز پیش ذبح شده بود. ابوجهلِ فرومایه رو به همراهانش کرد و پیشنهاد زشتی داد: «کدام‌یک از شما این شکمبۀ شتر را برمی‌دارد و هنگامی که محمد به سجده رفت، میان دو شانه‌اش می‌گذارد؟» عقبه بن ابی‌معیط که ستمگرترین، بی‌رحم‌ترین، سنگ‌دل‌ترین و شقی‌ترین حاضران بود، بی‌درنگ برخاست و گفت: «من این کار را می‌کنم.» هنگامی که پیامبر ما در سجده بود، شکمبه را با هرچه در آن بود، بر شانه‌های مبارک‌شان نهاد. مشرکانی که تماشا می‌کردند، قاه‌قاه خندیدند. سرور ما، پیامبر، سجده را طول داد و سر مبارک خود را برنداشت. در این هنگام، عبدالله بن مسعود، یکی از اصحاب کرام، آنچه را روی می‌داد، دید. او این رویداد را چنین بازگو کرده است:

«چون رسول الله را در آن حال دیدم، خون به سرم دوید. اما نه قومی داشتم و نه قبیله‌ای که مرا از دست مشرکان نگه دارد. بی‌کس و ناتوان بودم. در آن لحظه حتی توان سخن گفتن نداشتم. ایستاده بودم و با اندوهی بزرگ به رسول الله می‌نگریستم.

کاش در آن هنگام نیرویی یا پشتیبانی داشتم که مرا در برابر مشرکان نگه دارد تا آنچه را بر شانۀ مبارک رسول علیه السلام نهاده بودند، برمی‌داشتم و دور می‌انداختم! در همان حال که چشم به راه بودم، به حضرت فاطمه، دختر رسول الله، خبر دادند. فاطمه در آن زمان خردسال بود. دوان‌دوان آمد و آنچه را بر پدرش بود، دور انداخت. کسانی را که این کار را کرده بودند، نفرین کرد و سخنان تندی به آنان گفت. سرور ما رسول الله، گویی هیچ اتفاقی نیفتاده است، نماز را به پایان رساند و سه بار فرمود:

‹الهی! این گروه قریش را به تو وامی‌گذارم! الهی! ابوجهل، عمرو بن هشام، را به تو وامی‌گذارم! الهی! عتبه بن ربیعه را به تو وامی‌گذارم! الهی! شیبه بن ربیعه را به تو وامی‌گذارم! الهی! عقبه بن ابی‌معیط را به تو وامی‌گذارم! الهی! امیه بن خلف را به تو وامی‌گذارم! الهی! ولید بن عتبه را به تو وامی‌گذارم! الهی! عماره بن ولید را به تو وامی‌گذارم!›

مشرکان با شنیدن این نفرین، از خنده بازایستادند و ترس بر آنان چیره شد؛ زیرا باور داشتند دعایی که در بیت‌الله شود، پذیرفته می‌شود. سرور ما رسول الله به ابوجهل فرمود: ‹والله، یا از این کار دست برمی‌داری، یا الله تعالی بلایی بر سرت فرود می‌آورد.› به الله تعالی سوگند، هر یک از کسانی را که رسول الله نام برده بود، در غزوۀ بدر دیدم که کشته بر زمین افتاده بودند و سپس چون لاشه‌هایی که از گرما گندیده باشند، در چاه بدر افگنده شدند.»

روزی ابوجهل در بیت‌الله به مشرکان قریش گفت: «ای جماعت قریش! می‌بینید که محمد از نکوهش دین ما، بدگویی از بت‌های ما و پدران‌مان که آن‌ها را می‌پرستیدند، و بی‌خرد شمردن ما دست برنمی‌دارد. در برابر شما سوگند می‌خورم که فردا، هنگامی که برای نماز این‌جا بیاید و به سجده رود، سنگی را که خود به‌دشواری بلند می‌کنم، با تمام نیرو بر سرش می‌کوبم. پس از آن، خواه در برابر فرزندان عبدالمطلب از من حمایت کنید، خواه نکنید. پس از آن‌که او را کشتم، خویشاوندانش هرچه می‌خواهند با من بکنند…» مشرکان حاضر او را برانگیختند: «سوگند می‌خوریم که از تو حمایت می‌کنیم و تو را به هیچ‌کس نمی‌سپاریم. تو فقط او را بکش!» صبح، ابوجهل با سنگی بزرگ در دست به کعبه آمد. با مشرکان نشست و به انتظار ماند. پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) طبق معمول به بیت‌الله آمد و نماز را آغاز کرد. ابوجهل برخاست و برای زدن ایشان با سنگ بزرگی که در دست داشت، به سوی رسول الله رفت. همۀ مشرکان با اضطراب صحنه را دنبال می‌کردند. چون ابوجهل به رسول الله نزدیک شد، ناگهان به لرزه افتاد. سنگ بزرگ از دستش افتاد، رنگ چهره‌اش خاکستری شد و با وحشت پس رفت. مشرکان حیرت‌زده به سوی ابوجهل دویدند و پرسیدند: «ای عمرو بن هشام! بگو، چه شد؟» ابوجهل گفت: «همین که سنگ را برای کشتن او بلند کردم، شتری خشمگین در برابرم پیدا شد. سوگند می‌خورم که در همۀ عمرم چنین شتری با پاهایی چنان بلند، دندان‌هایی چنان تیز و هیبتی چنان سهمگین نه دیده و نه شنیده بودم. اگر اندکی نزدیک‌تر می‌رفتم، بی‌گمان مرا می‌کشت.» روزی دیگر، ابوجهل مشرکان را گرد آورد و پرسید: «آیا یتیم عبدالله این‌جا نماز می‌خواند و چهره بر خاک می‌ساید؟» گفتند: «بلی.» ابوجهل که چشم به راه همین سخن بود، گفت: «اگر او را در آن حال ببینم، سرش را زیر پایم له می‌کنم.» روزی سرور پیامبران در کعبه به نماز ایستاده بود. ابوجهل با یارانش نشسته بود. برخاست و به سوی رسول الله (صلی الله علیه وسلم) رفت. تا نزدیکی ایشان پیش رفت. اما ناگهان دست بر چهره کشید و پا به گریز نهاد. مشرکان نزدش رفتند و گفتند: «چه شد؟ این چه حالی است؟» ابوجهل پاسخ داد: «میان ما گودالی از آتش پدید آمد. چون دیدم کسانی بر من هجوم می‌آورند، بازگشتم.» بزرگان مشرکان، چون ولید بن مغیره، ابوجهل (عمرو بن هشام)، اسود بن مطلب، امیه بن خلف، اسود بن عبد یغوث، عاص بن وائل و حارث بن قیس، هرگاه رسول الله را می‌دیدند، با گفتن این‌که «این هم گمان می‌کند پیامبر است و جبرئیل نزدش می‌آید» ایشان را مسخره می‌کردند. روزی که حبیب اکرم از این کار بسیار اندوهگین شده بود، جبرئیل علیه السلام آمد و آیات کریمه‌ای آورد که معنای آن چنین است:

«سوگند که (ای رسول من!) پیامبرانی که پیش از تو فرستاده شدند نیز مسخره شدند. کسانی را که آنان (پیامبران) را استهزا و ریشخند می‌کردند، در برابر استهزای‌شان بلا و عذاب از هر سو فراگرفت.»4 «بی‌گمان ما در برابر کسانی که تو را مسخره می‌کنند، بس هستیم؛ آنان کسانی‌اند که با الله تعالی معبود دیگری می‌شناسند. به‌زودی (سرانجامی را که بر سرشان خواهد آمد) خواهند دانست. به‌راستی می‌دانیم که از سخنان‌شان (از شرک‌ورزی‌شان، زبان‌درازی‌شان به قرآن کریم و سخنان تمسخرآمیزشان دربارۀ تو) سینه‌ات تنگ می‌شود و دلت می‌گیرد.»5

«ای ابوجهل! والله، یا از این کار دست برمی‌داری، یا الله تعالی بلایی بر سرت فرود می‌آورد» پیامبر محبوب ما محمد علیه السلام

روزی سلطان کائنات کعبۀ معظمه را طواف می‌کرد که جبرئیل علیه السلام آمد و گفت: «فرمان یافته‌ام که کار آنان (مسخره‌کنندگان) را تمام کنم.» اندکی بعد، ولید بن مغیره از برابرشان گذشت. جبرئیل علیه السلام پرسید: «این که می‌گذرد، چگونه کسی است؟» سرور ما، پیامبر، فرمود: «او از بدترین بندگان الله تعالی است.» جبرئیل علیه السلام به ساق پای ولید اشاره کرد و گفت: «کارش را تمام کردم.» اندکی بعد عاص بن وائل می‌گذشت. دربارۀ او نیز پرسید و چون همان پاسخ را گرفت، به شکمش اشاره کرد و گفت: «کار این را هم ساختم.» هنگامی که اسود بن مطلب گذشت، به چشمانش، و چون عبد یغوث را دید، به سرش اشاره کرد. و هنگامی که حارث بن قیس می‌گذشت، به شکمش اشاره کرد و گفت: «ای محمد! الله تعالی تو را از شر این‌ها رهانید. به‌زودی هر یک از آنان به بلایی گرفتار می‌شود.»

خاری به پای عاص بن وائل فرو رفت. هرچه درمان کردند، دردش را چاره نیافتند. سرانجام پایش چون گردن شتر ورم کرد و فریادزنان: «اللهِ محمد مرا کشت!» جان داد.

اسود بن مطلب نابینا شد. جبرئیل علیه السلام سرش را به درختی کوبید و هلاکش کرد.

اسود بن عبد یغوث هنگامی که در جایی به نام باد سموم بود، چهره و بدنش سیاه شد. چون به خانه رسید، او را نشناختند و از در راندند. از خشم، سر بر در خانه‌اش کوبید و مرد.

حارث بن قیس ماهی شور خورده بود. تشنگی‌اش پیوسته فزونی گرفت. هرچه آب نوشید، سیراب نشد. سرانجام ترکید. پارۀ آهنی نیز به ساق پای ولید بن مغیره فرو رفت. زخمش بهبود نیافت، خون بسیاری از دست داد و او نیز فریادزنان: «اللهِ محمد مرا کشت!» جان داد.

بدین‌گونه هر یک از آنان سزای کار خود را دید. افزون بر این، در آیات کریمه خبر داده شده است که مشرکان جاودانه در جهنم خواهند ماند. روزی پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) با حکم بن ابی‌العاص روبه‌رو شد. چون پیامبر ما از او جدا شد، حکم از پشت سر سرور ما رسول الله را مسخره کرد و با دهان، چهره و بدنش ادا درآورد.

رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) با نور نبوت کار حکم را دید و دعا کرد که به همان حال بماند. لرزه‌ای بر بدنش افتاد و تا پایان عمر به همان حال ماند.

شکنجۀ اصحاب کرام

مشرکان تنها سرور ما، پیامبر، را آزار نمی‌دادند. اصحاب پرافتخار ایشان (رضی الله عنهم) را نیز شکنجه می‌کردند. به‌ویژه فقیران و بی‌کسان را برمی‌گزیدند و هر ستم و بیدادی که از دست‌شان برمی‌آمد و به عقل نمی‌گنجید، بی‌هیچ پروایی بر آنان روا می‌داشتند. کسانی که بیش از همه شکنجه دیدند، بلال حبشی، زنیره خاتون، خباب بن ارت، عمار بن یاسر و خانواده‌اش (رضی الله عنهم اجمعین) بودند. برخی را با سنگ‌هایی که آفتاب داغ کرده بود، می‌سوزاندند و برخی را گرسنه و تشنه نگه می‌داشتند و با گفتن «از دین محمد دست بکش!» شکنجه می‌کردند. اما آنان بر این شکنجه‌های طاقت‌فرسا صبر می‌کردند و هرگز از دین اسلام دست نمی‌کشیدند.

الله یکی است، الله یکی است

حضرت بلال، بردۀ مشرکی به نام امیه بن خلف، به‌وسیلۀ ابوبکر صدیق مسلمان شده بود. امیه از میان دوازده برده‌اش بلال را بیش از همه دوست داشت و ازاین‌رو او را نگهبان بتخانه کرده بود. حضرت بلال چون مسلمان شد، همۀ بت‌های بتخانه را به حال سجده درآورد. چون خبر به امیه رسید، سخت به وحشت افتاد. او را فراخواند و پرسید: «مسلمان شده‌ای. می‌گویند در برابر پروردگار محمد سجده می‌کنی؛ آیا چنین است؟» حضرت بلال پاسخ داد: «بلی. در برابر الله تعالی، که بزرگ و والاست، سجده می‌کنم.» امیه با گرفتن این پاسخ که هیچ خوشش نیامد، بی‌درنگ به آزار و شکنجۀ او پرداخت. نیم‌روز، هنگامی که آفتاب به میانۀ آسمان می‌رسید، او را برهنه می‌کرد و سنگ‌هایی را که از گرما گداخته بود، بر بدن برهنه‌اش می‌نهاد و می‌سوزاندش. پس از آن‌که بخشی از آن سنگ‌های آتشین را بر پشتش و بخشی را بر شکمش انباشته می‌کرد، می‌گفت: «از دین اسلام دست بکش!… به بت‌های لات و عُزّی ایمان بیاور!» و حضرت بلال با گفتن: «الله تعالی یکی است! الله تعالی یکی است!» ایمان خود را آشکار می‌ساخت.

امیه بن خلف هرگاه این صبر او را می‌دید، از خشم دیوانه می‌شد، او را بر خارها می‌کشید، بدنش را زخمی می‌کرد و شکنجه می‌داد. حضرت بلال بی‌اعتنا به خونی که از بدنش فوران می‌کرد، می‌گفت: «الهی! از آنچه از توست، راضی‌ام! الهی! از آنچه از توست، راضی‌ام!» و بر ایمان خود استوار می‌ماند. حضرت بلال حال خود را چنین بازگو کرده است:

«آن امیۀ بدکار در گرمای روز مرا می‌بست و شب‌ها شکنجه‌ام می‌کرد. روزی گرم بود. باز طبق معمول شکنجه را آغاز کرد. برای آن‌که مرا از اسلام بازگرداند، هرگاه می‌گفت: ‹بت‌های ما را بپرست! اللهِ محمد را انکار کن، انکار کن، انکار کن!›، من می‌گفتم: ‹الله یکی است! الله یکی است!› آن روز برای فرو نشاندن خشمش، سنگی بسیار بزرگ بر سینه‌ام گذاشت. در آن هنگام بیهوش شدم. چون به هوش آمدم، دیدم سنگ را از رویم برداشته‌اند و آفتاب پشت ابری پنهان شده است. الله تعالی را سپاس گفتم و با خود گفتم: ‹ای بلال! هرچه از جناب حق می‌رسد، زیبا و خوشایند است.›»

روزی دیگر، امیه بن خلف بلال حبشی را برای شکنجه بیرون برد. جامه‌هایش را از تن بیرون کرد و تنها زیرجامه‌ای بر او گذاشت، او را در گرمای سوزان بر ریگ داغ خواباند و سنگ‌ها بر رویش انباشت. مشرکان گرد آمدند و با گفتن «اگر از دینت دست نکشی، تو را می‌کشیم» شکنجه‌های سختی بر او روا داشتند. و بلال حبشی زیر آن شکنجه‌های طاقت‌فرسا می‌گفت: «الله یکی است! الله یکی است!» در این هنگام پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) از آن‌جا می‌گذشت. چون حال حضرت بلال حبشی را دید، بسیار اندوهگین شد و فرمود: «گفتن نام الله تعالی تو را نجات خواهد داد.»

اندکی پس از آن‌که پیامبر ما به خانه بازگشت، حضرت ابوبکر به حضورشان آمد. پیامبر ما شکنجه‌ای را که بلال حبشی می‌کشید، برای ابوبکر صدیق بازگفت و فرمود: «بسیار اندوهگین شدم.» حضرت ابوبکر بی‌درنگ به آن‌جا رفت. به مشرکان گفت: «از این کاری که با بلال می‌کنید، چه سودی می‌برید؟ او را به من بفروشید.» به او گفتند: «اگر دنیایی پر از طلا هم به ما بدهی، او را به تو نمی‌فروشیم. اما با غلامت عامر عوضش می‌کنیم.» عامر، غلام حضرت ابوبکر، کارهای تجارتی او را می‌گرداند و پول بسیار به دست می‌آورد. افزون بر دارایی شخصی‌اش، ده هزار سکۀ طلا داشت. دستیار حضرت ابوبکر بود و همۀ کارهایش را انجام می‌داد. اما کافر بود و بر کفرش پافشاری می‌کرد. حضرت ابوبکر گفت: «عامر را با همۀ دارایی و همۀ پولش در برابر بلال به شما دادم.» امیه بن خلف و دیگر مشرکان بسیار شادمان شدند و گفتند: «ابوبکر را فریب دادیم.»

«سوگند که (ای رسول من!) پیامبرانی که پیش از تو فرستاده شدند نیز مسخره شدند. کسانی را که آنان (پیامبران) را استهزا و ریشخند می‌کردند، در برابر استهزای‌شان بلا و عذاب از هر سو فراگرفت» انعام: ۱۰

حضرت ابوبکر بی‌درنگ سنگ‌های سنگین را از روی بلال حبشی برداشت و او را برپا داشت. بلال حبشی از شکنجه‌های سخت بسیار ناتوان شده بود. دستش را گرفت و یکسره به حضور پیامبر محبوب ما برد و گفت: «یا رسول الله! امروز بلال را برای رضای الله آزاد کردم.» سرور ما رسول الله بسیار شادمان شد و برای حضرت ابوبکر بسیار دعا کرد. در آن هنگام جبرئیل علیه السلام آیات هفدهم و هجدهم سورۀ لیل را آورد که مژده می‌داد ابوبکر از جهنم دور است. در این آیات کریمه فرموده شده است که معنای آن چنین است: «کسی که (مانند حضرت ابوبکر) تقوای بسیار دارد (و از شرک و گناه پرهیز می‌کند)، و مال خود را برای پاک شدن نزد الله تعالی (و رسیدن به وعدۀ الهی) در راه خیر خرج می‌کند، از آن (از جهنم) دور ساخته شده است.»

شکنجه‌ای بی‌مانند

حضرت خباب بن ارت نیز از کسانی بود که برای بازگرداندن از دینش بر او ستم می‌شد. حضرت خباب نیز بی‌کس بود و غلام زنی مشرک به نام ام انمار بود.

چون خویشاوندی نداشت که از او دفاع کند، مشرکان گرد می‌آمدند، بدن مبارکش را برهنه می‌کردند و پوستش را با خار می‌خراشیدند. گاهی پیراهنی آهنین بر بدن برهنه‌اش می‌پوشاندند و زیر آفتاب رهایش می‌کردند. سنگ‌هایی را که در آفتاب یا آتش داغ کرده بودند، بر بدن برهنه‌اش می‌فشردند و می‌گفتند: «از دینت برگرد! لات و عُزّی را بپرست!» اما خباب بر ایمانش پافشاری می‌کرد و با گفتن «لا اله الا الله، محمد رسول الله» در برابرشان ایستادگی می‌کرد.

روزی مشرکان گرد آمدند و در می‌دانی آتشی برافروختند. حضرت خباب را بستند و به آن‌جا آوردند. برهنه‌اش کردند و بر آتش خواباندند. یا از دینش بازمی‌گرداندند یا در آتش می‌سوزاندند. حضرت خباب که به پشت در میان آتش افتاده بود، چنین دعا می‌کرد: «الهی! تو حال مرا می‌بینی و از وضعم آگاهی. ایمان را در دلم استوار کن و صبری بزرگ به من عطا فرما!» یکی از مشرکان پا بر سینۀ حضرت خباب نهاد. اما آنان نمی‌دانستند که الله تعالی ایمان‌آورندگان را نگه می‌دارد.

سال‌ها بعد، هنگامی که از خباب دربارۀ این رویداد پرسیدند، پشتش را گشود، جای سوختگی‌ها را نشان داد و گفت: «برایم آتشی افروختند و سپس مرا کشان‌کشان در میان آن انداختند. آن آتش را چیزی جز گوشت بدن خودم خاموش نکرد.»

در حالی که مشرکان در بیرون حضرت خباب را چنین شکنجه می‌کردند، بانویش ام انمار نیز برای آن‌که او را از دینش بازگرداند، آهنی را در آتش داغ می‌کرد و بر سرش می‌فشرد و می‌سوزاند. او همۀ این دردها را در راه دینش تحمل می‌کرد، آنچه را از او می‌خواستند، انجام نمی‌داد و از ایمانش دست نمی‌کشید.

روزی حضرت خباب به حضور پیامبر محبوب ما آمد و گفت: «یا رسول الله! مشرکان بیرون هرجا مرا می‌بینند، در آتش می‌سوزانند. در خانه نیز بانویم ام انمار با آهن گداخته سرم را داغ می‌کند. از شما خواهش می‌کنم برایم دعا کنید!» سپس جای سوختگی‌های پشت و سرش را نشان داد. دل پیامبر ما بسیار به حال او سوخت. رنجی را که برای دست نکشیدن از دینش می‌کشید و ستمی را که بر او می‌شد، تاب نیاورد و چنین دعا کرد: «ای پروردگار من! خباب را یاری کن!» جناب حق دعای رسول خود را بی‌درنگ پذیرفت و ام انمار را به سردردی بسیار سخت گرفتار کرد. ام انمار تا صبح از سردرد ناله می‌کرد. به او گفتند که چاره‌اش داغ کردن سر با آهن گداخته است. سرانجام خباب را فراخواند و فرمان داد که میلۀ آهنی را در آتش داغ کند و سرش را بسوزاند… و حضرت خباب سر او را با آهن داغ می‌کرد…

در روزهای نخست اسلام، مشرکان به حال خباب بن ارت چندان اعتنا نمی‌کردند. اما شمار ایمان‌آورندگان روزبه‌روز فزونی می‌گرفت. سرانجام، خواه‌ناخواه ناچار شدند موضوع را جدی بگیرند. آن‌گاه شکنجه‌های حضرت خباب را شدت بخشیدند: او را بی‌حساب زدند، کوفتند، زخمی کردند و شکنجه بر شکنجه افزودند…

با همۀ این‌ها، حضرت خباب ذره‌ای از ایمانش کوتاه نیامد. اما آزارها و شکنجه‌ها تحمل‌ناپذیر شده بود. آنچه را گذشته بود، به سرور کائنات عرض کرد و گفت: «یا رسول الله! آیا دعا نمی‌کنید که از شکنجه‌هایی که می‌کشیم، رهایی یابیم؟»

آن‌گاه سرور ما رسول الله فرمود: «در میان امت‌های پیش از شما کسانی بودند که پوست و گوشت‌شان را با شانه‌های آهنین می‌کندند و می‌تراشیدند، و این شکنجه نیز آنان را از دین‌شان بازنمی‌گرداند. از فرق سر با ارّه دو نیم‌شان می‌کردند و این شکنجه‌ها نیز آنان را از دین‌شان برنمی‌گرداند. الله تعالی بی‌گمان این کار (اسلام) را به کمال می‌رساند. آن را بر همۀ دین‌ها برتری می‌دهد. چنان‌که کسی که بر مرکبش سوار شود و تنها از صنعا تا حضرموت برود، جز از الله تعالی از هیچ‌کس نترسد و برای گوسفندانش جز حملۀ گرگ نگرانی‌ای نداشته باشد. اما شما شتاب می‌کنید.» سپس دست بر پشتش کشید و برایش دعا کرد. این سخنان مهرآمیز رسول الله که غذا و درمان جان‌هاست، دردهای خباب را آرام ساخت.

عاص بن وائل، مشرکی بسیار گستاخ، مبلغ قابل توجهی به حضرت خباب بدهکار بود. خباب برای گرفتن طلبش نزد او رفت. عاص بن وائل به خباب گفت: «تا محمد را انکار نکنی، طلبت را نمی‌دهم.» حضرت خباب پاسخ داد: «والله، نه در این زندگی و نه هنگامی که پس از مرگ از گور برخیزم، هرگز پیامبرم را رد و انکار نمی‌کنم. از همه‌چیز می‌گذرم، اما او را انکار نمی‌توانم.» آن‌گاه عاص بن وائل گفت: «آیا پس از مرگ زنده می‌شویم؟ اگر چنین چیزی باشد، آن‌گاه مال و فرزند خواهم داشت. آن روز بدهی‌ات را می‌پردازم.»

به سبب این سخنان عاص بن وائل، الله تعالی در قرآن کریم، در آیات هفتاد و هفتم تا هفتاد و نهم سورۀ مریم، فرمود که معنای آن چنین است: «(ای حبیب من!) آیا آن مردی را دیدی که آیات ما را انکار می‌کند و می‌گوید: ‹بی‌گمان (در روز قیامت) به من مال و فرزند داده خواهد شد› (عاص بن وائل را)؟ آیا او از غیب آگاه شده است، یا در پیشگاه رحمان پیمانی گرفته است؟ نه، چنین نیست! آنچه را می‌گوید، خواهیم نوشت (و در روز قیامت از او حساب خواهیم کشید) و عذابش را پیوسته افزون خواهیم کرد.»

شکنجه تا سر حد بیهوشی

مشرکان در شکنجه میان زن و مرد فرقی نمی‌گذاشتند. زنیره خاتون، یکی از نخستین مسلمانان، که بی‌کس بود، کنیز نیز بود. مشرکان چون دانستند که مسلمان شده است، در شکنجه کردن او نیز هیچ درنگ نکردند. زنیره خاتون را به پرستش بت‌های لات و عُزّی وامی‌داشتند، گلویش را می‌فشردند و چنان شکنجه می‌کردند که نفسش بند می‌آمد و بیهوش می‌شد. با این همه، هرگز از دینش دست نکشید و آنچه را می‌گفتند، انجام نداد. به‌ویژه ابوجهل او را بسیار شکنجه کرد. به همین سبب چشمان زنیره از دیدن بازماند. یک بار که ابوجهل به او گفت: «می‌بینی؟ لات و عُزّی تو را کور کردند!»، زنیره خاتون، از روی ایمانش، گفت: «ای ابوجهل! والله، چنان نیست که تو می‌گویی. بت‌هایی که لات و عُزّی می‌نامی، به هیچ کاری نمی‌آیند؛ نه از کسانی که آنان را می‌پرستند، خبر دارند و نه از کسانی که نمی‌پرستند. پروردگار من بی‌گمان تواناست که روشنایی چشمانم را بازگرداند و مرا به حال پیشینم بازآورد.»

«(ای بلال!) گفتن نام الله تعالی تو را نجات خواهد داد» حدیث شریف

ابوجهل در برابر ایمان استوار حضرت زنیره حیران ماند. الله تعالی دعای زنیره را پذیرفته بود و چشمانش حتی بهتر از پیش می‌دید. ابوجهل و مشرکان قریش با آن‌که این را دیدند، لجاجت کردند و ایمان نیاوردند. افزون بر این، گفتند: «این هم جادوی پیامبرشان است! آیا از این بی‌خردان که راه محمد را می‌روند، در شگفت نمی‌شوید؟ اگر راهی که می‌روند، نیک و حق می‌بود، ما پیش از آنان از آن پیروی می‌کردیم. یعنی کنیزی پیش از ما حق را یافته است؟»

آن‌گاه الله تعالی آیۀ یازدهم سورۀ احقاف را نازل فرمود که معنای آن چنین است: «آن کافران دربارۀ کسانی که ایمان آورده بودند، گفتند: ‹اگر در آن (اسلام) خیری می‌بود، آنان (فقیران و بیچارگان) در این کار بر ما پیشی نمی‌گرفتند و پیش از ما به سوی آن نمی‌شتافتند.› و حال آن‌که چون با آن (با قرآن کریم، مانند مؤمنان) به هدایت نرسیدند، (برای انکار قرآن کریم) خواهند گفت: ‹این قرآن کریم (که محمد آن را ساخته است) دروغی کهنه است.›»

دارالارقم

پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) از ستم و شکنجه‌ای که مشرکان بر اصحاب‌شان روا می‌داشتند، بسیار اندوهگین بود. برای گسترش و آموختن اسلام، جایی امن لازم بود. سرور ما برای این وظیفۀ مقدس، خانۀ حضرت ارقم را برگزید.6 این خانه در سمت شرقی تپۀ صفا، در کوچه‌ای تنگ و بر جایی اندکی بلند بود. از آن‌جا کعبۀ معظمه به‌آسانی دیده می‌شد. ورودی و خروجی خانه برای زیر نظر گرفتن رفت‌وآمدها بسیار مناسب بود. افزون بر این، حضرت ارقم از بزرگان مکه و مردی پرآبرو بود. حبیب اکرم در این خانه اسلام را برای اصحاب‌شان بیان می‌کرد. کسانی که آمادۀ مسلمان شدن بودند، به این‌جا می‌آمدند، به شرف اسلام نایل می‌شدند و با شنیدن سخنان مبارک سرور ما رسول الله که درمان دل‌هاست، بهره‌مند می‌شدند. چنان بی‌نفس به سخن سرور ما، پیامبر، گوش می‌دادند که گویی پرنده‌ای بر سرشان نشسته است که اگر سخن بگویند، پرواز خواهد کرد. سخنان مبارک ایشان را، بی‌آن‌که یکی را از دست دهند، گویی می‌نوشیدند و از بر می‌کردند. پیامبر ما (صلی الله علیه وسلم) روزهای خود را در خانۀ ارقم می‌گذراند و از صبح تا شام به پرورش اصحاب‌شان مشغول بود. این‌جا نخستین پایگاه مسلمانان، «دارالاسلام»، بود. نخستین مسلمانان در این‌جا گرد می‌آمدند و بدین‌گونه از هرگونه بدی مشرکان در امان می‌ماندند.

شکنجه تا پای مرگ

عمار بن یاسر بازگو می‌کند: «می‌خواستم به دارالارقم بروم، رسول الله را ببینم و مسلمان شوم. بر در خانه با حضرت صهیب روبه‌رو شدم. چون پرسیدم: ‹این‌جا چه می‌کنی؟›، او نیز همین را از من پرسید. گفتم: ‹می‌خواهم به حضور حضرت محمد بروم، سخنانش را بشنوم و مسلمان شوم.› گفت: ‹من نیز برای همین آمده بودم.› با هم به حضور والا و شریف ایشان درآمدیم. اسلام را بر ما عرضه کرد و ما با رضا و رغبت مسلمان شدیم.»7

عمار از مجاهدانی بود که در آشکار کردن اسلامش هیچ درنگ نمی‌کرد. برای آن‌که از دینش دست نکشد، سخت‌ترین شکنجه‌ها را تحمل می‌کرد. مشرکان هرگاه او را تنها می‌یافتند، به سنگلاخ‌های مکه، به جایی به نام رمضاء، می‌بردند، جامه‌اش را بیرون می‌کردند و زرهی آهنین بر تنش می‌پوشاندند.

بدین‌گونه او را زیر آفتاب سوزان رها می‌کردند و شکنجه می‌دادند. گاهی پشتش را با آتش داغ می‌کردند و شکنجه‌های بی‌پایانی می‌کشید. هر بار به او می‌گفتند: «انکار کن!… انکار کن!… لات و عُزّی را بپرست و رها شو!…» حضرت عمار این شکنجه‌های طاقت‌فرسا را با صبری بزرگ تحمل می‌کرد و پاسخ می‌داد: «پروردگار من الله است، پیامبر من محمد علیه السلام است.» مشرکان از این سخن خشمگین‌تر می‌شدند، سنگ‌هایی را که از گرما سوزان شده بود، بر سینه‌اش می‌نهادند و گاهی او را در چاهی می‌انداختند تا در آب خفه‌اش کنند. روزی عمار بن یاسر به حضور پیامبر محبوب ما شرفیاب شد و گفت: «یا رسول الله! شکنجه‌هایی که مشرکان بر ما روا می‌دارند، به نهایت رسیده است.» پیامبر ما (صلی الله علیه وسلم) دل‌شان به حال حضرت عمار سوخت و فرمود: «ای ابوالیقظان، صبر کن!» و سپس چنین دعا کرد: «ای پروردگار من! هیچ‌یک از خاندان عمار را عذاب جهنم مچشان!»

نخستین شهید، نخستین خون

پدر حضرت عمار یاسر، مادرش سمیه و برادرش عبدالله، با همۀ خانواده مسلمان شده بودند. مشرکان بر مادر، پدر و برادر حضرت عمار شکنجه‌هایی بیش از آنچه بر خود او روا می‌داشتند، روا می‌داشتند. هنگام شکنجه می‌خواستند سخنان کفرآمیز بر زبان‌شان جاری کنند؛ اما آنان پاسخ می‌دادند: «اگر پوست‌مان را هم بکنید و گوشت‌مان را پاره‌پاره کنید، به سخن شما گوش نمی‌دهیم.» و می‌گفتند: «لا اله الا الله، محمد رسول الله.» روزی دیگر که همۀ خانوادۀ یاسر را در جایی به نام بطحاء شکنجه می‌کردند، پیامبر ما (صلی الله علیه وسلم) از آن‌جا می‌گذشت. با دیدن شکنجه‌های طاقت‌فرسای اصحاب‌شان بسیار اندوهگین شد. هنگامی که حضرت یاسر پرسید: «یا رسول الله! آیا زندگی ما همیشه چنین در شکنجه خواهد گذشت؟»، سرور ما فرمود: «ای خاندان یاسر، صبر کنید! ای خاندان عمار، شاد باشید! بی‌هیچ تردیدی، جایگاه پاداش شما جنت است.» روزی دیگر مشرکان مکه عمار را با آتش آزار و شکنجه می‌کردند. سرور ما رسول الله به آن‌جا تشریف آورد و فرمود: «ای آتش! چنان‌که بر ابراهیم (علیه السلام) سرد و بی‌گزند شدی، بر عمار نیز سرد و بی‌گزند باش!» بعدها، هرگاه عمار پشتش را می‌گشود، جای آتش در آن دیده می‌شد. آن جای سوختگی از پیش از دعای رسول الله بود. روزی دیگر که خانوادۀ یاسر را شکنجه می‌کردند، حضرت یاسر و پسرش حضرت عبدالله را تیرباران کردند و به شهادت رساندند. ابوجهل پاهای مبارک حضرت سمیه را با ریسمان بست. دو شتر را به سرهای ریسمان‌ها بست و آن‌ها را به دو سوی مخالف راند و حضرت سمیه را دو پاره کرد و به شهادت رساند. هنگامی که سرور ما، پیامبر، و اصحاب کرام (علیهم الرضوان) شنیدند که ابوجهلِ بی‌رحم، سنگ‌دل و ستمگر و دیگر مشرکان، خانوادۀ یاسر را زیر شکنجه به شهادت رسانده‌اند، بسیار اندوهگین شدند. این رویداد سبب شد که اصحاب بیش از پیش با یکدیگر یک‌دل شوند.8 اصحاب کرام هرگاه می‌خواستند نماز بخوانند، به جاهای خلوت می‌رفتند و عبادت‌شان را پنهانی انجام می‌دادند. در یکی از آن روزها، سعد بن ابی‌وقاص، سعید بن زید، عبدالله بن مسعود، عمار بن یاسر و خباب بن ارت در جایی به نام ابوضب، در یکی از دره‌های مکه، نماز می‌خواندند. در این هنگام، اخنس بن شریق و شماری از مشرکان که آنان را دنبال کرده بودند، نزدیک شدند و عبادت‌شان را مسخره و نکوهش کردند. حضرت سعد بن ابی‌وقاص و یارانش تاب نیاوردند و بر مشرکان تاختند. حضرت سعد با استخوان شتری که به دستش آمد، بر سر یکی از کافران زد و سرش را شکافت. مشرکان ترسیدند و گریختند. بدین‌گونه نخستین بار مسلمانان خون کافری را ریختند.

«ای ابوجهل! والله، چنان نیست که تو می‌گویی. بت‌هایی که لات و عُزّی می‌نامی، به هیچ کاری نمی‌آیند؛ نه از کسانی که آنان را می‌پرستند، خبر دارند و نه از کسانی که نمی‌پرستند. پروردگار من بی‌گمان تواناست که روشنایی چشمانم را بازگرداند و مرا به حال پیشینم بازآورد» زنیره خاتون (رضی الله عنها)

مسلمان شدن حضرت ابوذر غفاری

مردم یکی‌یکی به هدایت می‌رسیدند و نور اسلام، با گسترش در بیرون از مکه نیز، جهان را روشن کردن آغاز کرده بود. مشرکان در برابر خبر پیدایش و گسترش اسلام، برای جلوگیری از آن به هر وسیله‌ای دست می‌زدند. سرانجام این خبر به قبیلۀ بنی‌غفار نیز رسید. ابوذر غفاری همین که آن را شنید، برادرش انیس را به مکه فرستاد و از او خواست که ماجرا را بررسی کند. انیس به مکه رفت و در مجلس سرور ما، پیامبر، حاضر شد. شیفته بازگشت. چون برادرش حضرت ابوذر پرسید: «چه خبر آوردی؟»، پاسخ داد: «سرور من! والله، شخص بسیار والایی را دیدم که همواره به خیر و نیکی فرمان می‌دهد و از بدی‌ها بازمی‌دارد.» چون ابوذر غفاری پرسید: «مردم دربارۀ او چه می‌گویند؟»، برادرش انیس که از شاعران نامدار آن روزگار بود، پاسخ داد: «می‌گویند شاعر است، کاهن است، جادوگر است. اما سخنانش نه به سخن کاهنان می‌ماند و نه به سخن جادوگران. گفته‌هایش را با انواع شعرهای شاعران نیز سنجیدم؛ به آن‌ها هم نمی‌ماند. این سخنان بی‌مانند را با سخن هیچ‌کس نمی‌توان سنجید. والله، آن شخص حقیقت را خبر می‌دهد، راست می‌گوید. کسانی که به او ایمان نمی‌آورند، دروغگو و گمراه‌اند.» ابوذر غفاری با این خبر تصمیم گرفت به مکه برود، سرور ما، پیامبر، را ببیند و مسلمان شود. عصایی و اندکی توشه برداشت و با شوق راه مکه را در پیش گرفت. چون به مکه رسید، برای چه آمده است، به هیچ‌کس نگفت؛ زیرا مشرکان با سرور ما، پیامبر، و تازه‌مسلمانان دشمنی سختی داشتند و آزارهایشان را روزبه‌روز بیشتر می‌کردند. به‌ویژه مسلمانان بی‌کس و غریب را بسیار شکنجه می‌کردند. ابوذر در مکه کسی را نمی‌شناخت. غریب و ناآشنا بود. ازاین‌رو از هیچ‌کس چیزی نپرسید. در کنار کعبه چشم به راه فرصتی بود که رسول الله را ببیند و نشانه‌ای می‌جست تا دریابد ایشان کجا هستند. نزدیک شام در گوشۀ کوچه‌ای کناره گرفت. حضرت علی ابوذر را دید. چون دریافت که غریب است، او را به خانه برد. چون علی چیزی از حالش نپرسید، ابوذر نیز رازش را فاش نکرد. چون صبح شد، باز به کعبه رفت. هرچند تا شام گشت، به مقصود نرسید. رفت و در همان جای دیروز نشست. حضرت علی آن شب نیز از آن‌جا می‌گذشت. با گفتن این‌که «این بیچاره هنوز خانه‌ای را که می‌جوید، نیافته است»، او را دوباره به خانه برد. صبح، ابوذر باز به بیت‌الله رفت و در گوشۀ خود کناره گرفت. حضرت علی باز او را به خانه‌اش دعوت کرد. این بار از او پرسید که از کجا و برای چه آمده است. حضرت ابوذر به او گفت: «اگر به من قول قطعی بدهی که خبر درست به من می‌دهی، می‌گویم.» چون حضرت علی گفت: «بگو؛ حالت را برای هیچ‌کس فاش نمی‌کنم»، ابوذر غفاری گفت: «شنیده‌ام که این‌جا پیامبری ظهور کرده است. آمده‌ام که با او سخن بگویم و به او برسم.» سرور ما حضرت علی به او گفت: «راه درست را یافته‌ای، خردمندانه رفتار کرده‌ای. من هم‌اکنون نزد آن شخص می‌روم. از پی من بیا و به هر خانه‌ای که من درآیم، تو نیز درآی. اگر در راه ببینم که کسی می‌خواهد به تو گزندی برساند، خود را چنان نشان می‌دهم که کفشم را درست می‌کنم. آن‌گاه تو بی‌آن‌که منتظر من بمانی، بگذر و برو.» ابوذر غفاری از پی حضرت علی رفت. سرانجام به شرف دیدار چهرۀ مبارک سرور ما، پیامبر، نایل شد و با گفتن «السلام علیکم» سلام داد.

«ای خاندان یاسر، صبر کنید! ای خاندان عمار، شاد باشید! بی‌هیچ تردیدی، جایگاه پاداش شما جنت است» حدیث شریف

این سلام، نخستین سلامی بود که در اسلام داده شد و ابوذر غفاری نخستین کسی بود که چنین سلام داد. سرور ما، پیامبر، سلامش را پاسخ داد و فرمود: «رحمت الله تعالی بر تو باد.» سپس سرور ما، پیامبر، از او پرسید: «تو کیستی؟» گفت: «از قبیلۀ غفارم.» سرور ما، پیامبر، پرسید: «از چه زمانی این‌جا هستی؟» «سه روز و سه شب است که این‌جا هستم.» «چه کسی به تو خوراک داد؟» «جز آب زمزم خوردنی و نوشیدنی‌ای نیافتم. هر بار که از زمزم نوشیدم، هیچ گرسنگی و تشنگی احساس نکردم.» پیامبر ما فرمود: «زمزم مبارک است. گرسنه را سیر می‌کند.» پس از آن، ابوذر غفاری به سرور ما، پیامبر، گفت: «اسلام را به من بشناسانید.» پیامبر ما کلمۀ شهادت را بر او خواند؛ او نیز تکرار کرد، به شرف اسلام نایل شد و به نخستین مسلمانان پیوست.9 حضرت ابوذر غفاری پس از مسلمان شدن به پیامبر ما گفت: «یا رسول الله! به جناب حق که شما را به پیامبری برحق فرستاده است، سوگند که این را آشکارا در میان مشرکان فریاد خواهم کرد.» به کنار کعبه رفت و با صدای بلند گفت: «ای جماعت قریش! اشهد ان لا اله الا الله وأشهد ان محمدا عبده ورسوله؛ گواهی می‌دهم که جز الله تعالی معبودی نیست و محمد علیه السلام بنده و رسول اوست.» مشرکان با شنیدن این، بی‌درنگ بر او هجوم آوردند. با سنگ و چوب و پاره‌استخوان او را زدند و غرق خون کردند. حضرت عباس چون این را دید، گفت: «این مرد را رها کنید، او را می‌کشید! او از قبیله‌ای است که بر سر راه کاروان تجارتی شما زندگی می‌کند. از این پس چگونه از آن‌جا خواهید گذشت؟» و حضرت ابوذر را از دست مشرکان رهانید. ابوذر از شادی شرف یافتن به اسلام آرام و قرار نداشت. روز بعد، باز در کنار کعبه کلمۀ شهادت را با همۀ توان صدایش فریاد زد. مشرکان این بار نیز او را زدند و بر زمین انداختند. باز حضرت عباس به‌موقع رسید و او را از دست‌شان رهانید. سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، به حضرت ابوذر غفاری فرمان داد که به دیار خود بازگردد و اسلام را در آن‌جا بگستراند. او با این فرمان به میان قبیله‌اش بازگشت و از یگانگی الله تعالی و رسالت محمد علیه السلام برای‌شان سخن گفت. به آنان گفت که آنچه او خبر می‌دهد، حق و درست است و بت‌هایی که می‌پرستند، باطل، پوچ و بی‌معنا هستند. بخشی از جمعیتی که گوش می‌دادند، به اعتراض برخاستند. در این هنگام، رئیس قبیله، حفاف، فریادکنندگان را خاموش کرد و گفت: «دست نگه دارید، بشنویم چه می‌گوید.» آن‌گاه حضرت ابوذر چنین ادامه داد: «پیش از آن‌که مسلمان شوم، روزی نزد بت نُهم رفتم و شیری پیش رویش گذاشتم. دیدم سگی نزدیک شد، شیر را نوشید و بت را آلوده کرد. به یقین دریافتم که بت هیچ توانی برای جلوگیری از آن ندارد. چگونه پرستش بتی را می‌پسندید که حتی سگی آن را خوار کرده است؟ آیا این دیوانگی نیست؟ این است آنچه شما می‌پرستید.» همه سر به زیر افگنده بودند. چون یکی از آنان پرسید: «این پیامبری که از او سخن می‌گویی، چه خبر می‌دهد؟ چگونه دریافتی که راست می‌گوید؟»، حضرت ابوذر با صدای بلند گفت: «او خبر می‌دهد که الله تعالی یکی است، جز او معبودی نیست، او آفرینندۀ همه‌چیز و دارنده و مالک همه‌چیز است… مردم را به ایمان به او فرا می‌خواند… به نیکی، اخلاق نیک و یاری یکدیگر دعوت می‌کند. زشتی زنده به گور کردن دختران و همۀ بدی‌ها، بی‌عدالتی‌ها و ستم‌های دیگری را که می‌کنید، بیان می‌کند و فرمان می‌دهد که از آن‌ها بپرهیزید.» و اسلام را به تفصیل بیان کرد. گمراهی‌هایی را که قبیله‌اش در آن بود، یکایک برشمرد. سپس زیان و زشتی آن‌ها را آشکار ساخت.

از میان شنوندگان، بسیاری، نخست رئیس قبیله، حفاف، و برادر خود او، انیس، مسلمان شدند.10

تلاوت آشکار قرآن کریم در کعبه

روزی اصحاب کرام در جایی خلوت گرد آمده بودند و با هم‌سخن می‌گفتند. گفتند: «والله، جز رسول الله هنوز کسی نبوده است که بتواند قرآن کریم را آشکارا به گوش این مشرکان قریش برساند. آیا کسی هست که آن را آشکارا برای‌شان بخواند و به گوش‌شان برساند؟» حضرت عبدالله بن مسعود نیز در آن‌جا بود. گفت: «من به گوش‌شان می‌رسانم.» چون برخی از اصحاب به او گفتند: «ای عبدالله! می‌ترسیم مشرکان به تو آزار برسانند. ما مردی می‌خواهیم که قوم و قبیله‌ای داشته باشد که هنگام نیاز او را در برابر مشرکان نگه دارند»، او پافشاری کرد: «اجازه دهید، بگذارید بروم. جناب حق مرا نگه می‌دارد.» روز بعد، هنگام چاشت (پیش از نیم‌روز)، به مقام ابراهیم رفت. مشرکان در آن‌جا گرد آمده بودند. ابن مسعود ایستاده بسمله شریف (بسم الله الرحمن الرحیم) را خواند و خواندن سورۀ رحمن را آغاز کرد. مشرکان با گفتن این‌که «پسر ام عبد چه می‌گوید؟ بی‌گمان آنچه را محمد آورده است، می‌خواند» بر او تاختند. با مشت و لگد و سیلی، چهره و چشمانش را کبود و ناشناختنی کردند. اما او زیر سیلی‌ها و مشت‌ها به خواندن ادامه می‌داد. با چهره و چشمانی پر از زخم و کبودی نزد اصحاب کرام بازگشت. اصحاب کرام بسیار اندوهگین شدند و گفتند: «همین را می‌ترسیدیم که بر سرت بیاید. سرانجام آنچه از آن می‌ترسیدیم، بر سرت آمد.» اما عبدالله بن مسعود هیچ اندوهگین نبود. گفت: «دشمنان الله تعالی را هرگز به اندازۀ امروز ناتوان ندیده بودم. اگر بخواهید، فردا صبح نیز می‌توانم همین اندازه به گوش‌شان برسانم.» اصحاب کرام گفتند: «نه، همین بس است. آنچه را آن کافران سرسخت خوش نداشتند، به گوش‌شان رساندی.»11

مسلمان شدن طفیل بن عمرو

در سال‌هایی که پیامبر ما (صلی الله علیه وسلم) گسترش آشکار اسلام را در مکه آغاز کرده بود، شب و روز مردم را نصیحت می‌کرد و به دین اسلام فرا می‌خواند. مشرکان مکه می‌کوشیدند این تلاش‌های سرور ما رسول الله را بی‌نتیجه کنند. هرگونه دروغ، تهمت و شکنجه را در حق کسانی که گفته‌های ایشان را می‌پذیرفتند و ایمان می‌آوردند، روا می‌شمردند. اگر کسی را می‌دیدند که با سرور ما، پیامبر، دیدار کرده یا سخن گفته است، بی‌درنگ نزد او می‌رفتند و برای آن‌که به سخنان ایشان گوش ندهد و آنچه را می‌فرمود، باور نکند، به هر نیرنگ و دروغی دست می‌زدند. برای جلوگیری از دیدار کسانی که از بیرون به مکه می‌آمدند با ایشان، از هیچ کاری فروگذار نمی‌کردند. در روزگاری که مسلمانان در تنگنا بودند و از کافران آزار می‌دیدند، طفیل بن عمرو دوسی به مکه آمد. سران مشرکان با دیدن او نزدش رفتند و گفتند: «ای طفیل! به سرزمین ما آمده‌ای. یتیم عبدالمطلب که در میان ما برخاسته است، کارهای شگفت بسیار دارد. سخنانی که می‌گوید، چون جادوست. پسر را از پدر، برادر را از برادر، شوهر را از زن جدا می‌کند! با اندیشه‌هایی که می‌پراکند، همه‌چیز را زیر و رو کرده است. پسری که سخن او را بشنود، دیگر به پدرش نمی‌نگرد، از او پیروی می‌کند. دیگر کسی به سخن کسی گوش نمی‌دهد و مسلمان می‌شوند. می‌ترسیم این بلای جدایی که بر سر ما آمده است، بر سر تو و قومت نیز بیاید. پند ما این است: هرگز با او سخن مگو! نه کلمه‌ای به او بگو و نه سخنش را بشنو. به آنچه می‌گوید، گوش مده! بسیار هوشیار باش. این‌جا نیز زیاد نمان. هرچه زودتر برو!» طفیل بن عمرو آنچه را پس از آن روی داد، چنین بازگو می‌کند:

«والله، آن شخص حقیقت را خبر می‌دهد، راست می‌گوید. کسانی که به او ایمان نمی‌آورند، دروغگو و گمراه‌اند» حضرت انیس غفاری (رضی الله عنه)

«سوگند می‌خورم که آن‌قدر این سخن را تکرار کردند که سرانجام تصمیم گرفتم با او سخن نگویم و به هیچ روی به سخنانش گوش ندهم. حتی هنگامی که به کعبه درآمدم، از بیم آن‌که مبادا سخنانش را بشنوم، در گوش‌هایم پنبه گذاشتم. صبح روز بعد به کعبه رفتم. دیدم رسول علیه السلام در آن‌جا نماز می‌خواند. در جایی نزدیک ایشان ایستادم. به حکمت جناب حق، بخشی از آنچه می‌خواند، به گوشم رسید. سخنانی که شنیدم، چه زیبا بود! با خود گفتم: ‹من کسی نیستم که نیک را از بد بازنشناسم. افزون بر این، شاعرم. چرا به گفته‌های این مرد گوش ندهم؟ اگر سخنانش را زیبا یافتم، می‌پذیرم؛ اگر زیبا نیافتم، رها می‌کنم.› در گوشه‌ای پنهان شدم و منتظر ماندم تا رسول الله نماز را به پایان رساند و راه خانه را در پیش گرفت. آن‌گاه از پی ایشان رفتم. چون به خانه درآمد، من نیز درآمدم و گفتم: ‹ای محمد علیه السلام! هنگامی که به این سرزمین آمدم، قومت به من چنین و چنان گفتند… می‌خواستند از تو دور بمانم. از ترس، در گوش‌هایم پنبه گذاشتم تا سخنت را نشنوم. اما الله تعالی بخشی از آنچه را می‌خواندی، به گوشم رساند. بسیار زیبا یافتم. اکنون آنچه را باید به من بگویی، بگو! آمادۀ پذیرفتنم.› سرور ما رسول الله اسلام را برایم بیان کرد و اندکی از قرآن کریم خواند. سوگند می‌خورم که در همۀ عمرم سخنی زیباتر از آن نشنیده بودم. بی‌درنگ کلمۀ شهادت را گفتم و مسلمان شدم. در آن هنگام گفتم: ‹یا رسول الله! من در میان قومم مردی محترم‌ام که سخنم پذیرفته می‌شود. هیچ‌یک از آنان از سخن من بیرون نمی‌رود. بگذارید بروم و آنان را نیز به دین اسلام دعوت کنم. دعا کنید که الله تعالی نشانه‌ای، کرامتی به من عطا کند! این نشانه هنگامی که قومم را به اسلام دعوت می‌کنم، برایم آسانی و یاری باشد!› سرور ما رسول الله در پاسخ به این درخواستم چنین دعا کرد: ‹الهی! به او نشانه‌ای، دلیلی عطا کن!› پس از آن به دیار خود بازگشتم. شبی تاریک، هنگامی که به تپه‌ای رسیدم که بر چشمه‌ای که قومم در کنارش می‌زیستند، مشرف بود، نوری چون چراغ بر پیشانی‌ام پدیدار شد و روشنی دادن آغاز کرد. آن‌گاه دعا کردم: ‹الهی! این نور را از پیشانی‌ام به جای دیگری ببر! مبادا نادانان قبیلۀ دوس آن را ببینند و گمان کنند که چون از دینش برگشته است، الله این را به‌عنوان عذاب الهی بر پیشانی‌اش پدید آورده است!› آن نور بی‌درنگ به سر تازیانه‌ای که در دست داشتم، رفت و چون چراغی در آن‌جا آویخته ماند. هنگامی که به اقامتگاه قبیله‌ام نزدیک می‌شدم و از سراشیبی پایین آمدن آغاز کردم، کسانی که در آن‌جا بودند، نوری را که چون چراغ بر سر تازیانه‌ام می‌درخشید، به یکدیگر نشان می‌دادند. بدین‌گونه از سراشیبی پایین آمدم و به خانه رسیدم. نخستین کسی که نزدم آمد، پدرم بود و مرا در آن حال دید. از محبتی که به من داشت، دست در گردنم انداخت. پدرم بسیار پیر بود. به او گفتم: ‹پدر عزیزم! اگر بر حال پیشینت بمانی، نه من از توام و نه تو از من!› پدرم با شنیدن این سخن در شگفت شد و پرسید: ‹پسرم، به چه سبب؟› پاسخ دادم: ‹اکنون به دین محمد علیه السلام درآمده و مسلمان شده‌ام.› آن‌گاه پدرم گفت: ‹پسرم، من نیز به دینی که تو درآمده‌ای، درآمدم. دین تو دین من نیز باشد!› و بی‌درنگ کلمۀ شهادت را گفت و مسلمان شد. سپس آنچه را از دین اسلام می‌دانستم، به او یاد دادم. آن‌گاه غسل کرد و جامۀ پاک پوشید. سپس همسرم نزدم آمد. همان سخنان را به او نیز گفتم. او نیز پذیرفت و مسلمان شد. چون صبح شد، به میان قبیلۀ دوس رفتم. اسلام را برای‌شان بیان کردم و همه را به اسلام دعوت کردم. اما در پذیرفتن درنگ کردند. مدتی دراز مخالفت ورزیدند. از کارهای گناه‌آلود و بد خود دست نکشیدند. حتی پا را فراتر نهادند و با چشمک زدن و ادا درآوردن مرا مسخره کردند؛ از دلبستگی به ربا و قمار، به سخنانم گوش ندادند. از پیروی اسلام سر باز زدند. بر الله و پیامبرش سرکشی کردند.

پس از مدتی به مکه آمدم و از قومم نزد رسول الله شکایت کردم و گفتم: ‹یا رسول الله! قبیلۀ دوس بر الله تعالی سرکشی کرده است. دعوتی را که از آنان برای درآمدن به اسلام کردم، نپذیرفتند. برای‌شان دعا بفرمایید!› پیامبر محبوب ما که مهر و شفقت‌شان به همگان بی‌پایان بود، دستان خود را گشود، رو به قبله کرد و چنین دعا فرمود: ‹ای پروردگار من! قوم دوس را به راه راست رهنمون شو و آنان را به دین اسلام درآور!› و به من فرمود: ‹نزد قومت بازگرد. با چهرۀ گشاده و سخنان شیرین، آنان را همچنان به اسلام دعوت کن! با آنان نرمی کن!› بی‌درنگ به دیار خود بازگشتم و لحظه‌ای از دعوت مردم دوس به اسلام بازنایستادم.»12

دعوت در بازارهای موسمی

هر سال در روزهای معینی، مردم از شهرهای گوناگون برای زیارت کعبۀ معظمه به مکه می‌آمدند. رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) به پیشواز آمدگان می‌رفت و برای هر گروه اسلام را بیان می‌کرد. به آنان خبر می‌داد که الله تعالی یکی است، خود ایشان پیامبر برحق است و رستگاری در این است. روزی ولید بن مغیره مشرکان را گرد آورد و به آنان گفت: «ای جماعت قریش! باز هنگام زیارت کعبه رسیده است. آوازۀ محمد در جهان پیچیده است. قبایل عرب نزد او می‌آیند، به سخنان شیرینش دل می‌بندند و به دینش درمی‌آیند. باید در برابر این، چاره‌ای اندیشید. همه بر یک سخن همداستان شویم تا با گفتن سخنان گوناگون دربارۀ او، یکدیگر را دروغگو نشان ندهیم.» قریشیان گفتند: «ای ابا عبد شمس! در میان ما، دوراندیش‌ترین تویی. هرچه تو بگویی که بگوییم، ما نیز همان را می‌گوییم.» چون ولید گفت: «نه، شما بگویید، من گوش می‌دهم»، گفتند: «بگوییم کاهن است.» ولید بی‌درنگ مخالفت کرد: «نه! سوگند می‌خورم که کاهن نیست. کاهنان بسیاری دیده‌ایم. راست و دروغ را بی‌پروا می‌گویند. آنچه محمد می‌خواند، هیچ به بافته‌های کاهنان نمی‌ماند. افزون بر این، تا امروز هرگز دروغی از محمد نشنیده‌ایم. اگر چنین بگوییم، کسی باور نمی‌کند.» این بار گفتند: «بگوییم جن‌زده است، دیوانه است.» ولید باز مخالفت کرد: «نه! سوگند می‌خورم که نه جن‌زده است و نه دیوانه. دیوانگان و جن‌زدگان را می‌شناسیم و نشانه‌های دیوانگی را می‌دانیم. او نه نفسش می‌گیرد، نه تشنج دارد، نه می‌لرزد و نه هذیان می‌گوید. اگر چنین بگوییم، ما را دروغگو می‌شمارند.» قریشیان گفتند: «بگوییم شاعر است…» ولید باز مخالفت کرد: «شاعر هم نیست! همۀ انواع شعر را به‌خوبی می‌شناسیم. آنچه او می‌خواند، هیچ به شعر نمی‌ماند.» این بار گفتند: «بگوییم جادوگر است.» ولید گفت: «جادوگر نیست. جادوگران و جادوهایی را که می‌کنند، دیده‌ایم و می‌شناسیم. در سخنانش هیچ نشانی از جادو نیست. سخن محمد بر همۀ جهان چیره است. ناشناخته هم نیست. نمی‌توانیم مردم را از او دور کنیم و از سخن گفتن با او بازداریم. افزون بر این، در فصاحت و بلاغت، در زیبا و پرمعنا سخن گفتن، از هم‌تایانش برتر است. در یک کلام، هرچه دربارۀ او بگوییم، مردم درمی‌یابند که سخن ما دروغ است.» قریشیان چون چیزی برای گفتن نیافتند، گفتند: «تو در میان ما بزرگ‌ترین و باتجربه‌ترینی؛ هرچه تو بگویی، ما هم‌داستانیم.»

«پیامبر ما چنین دعا فرمود: ‹ای پروردگار من! قوم دوس را به راه راست رهنمون شو و آنان را به دین اسلام درآور!› و به من فرمود: ‹نزد قومت بازگرد! با چهرۀ گشاده و سخنان شیرین، آنان را همچنان به اسلام دعوت کن! با آنان نرمی کن!›» طفیل بن عمرو (رضی الله عنه)

آن‌گاه ولید بن مغیره مدتی اندیشید و سپس اطرافیانش را به تباهی کشاند و گفت: «باز هم بهترین کار این است که او را جادوگر و ساحر بنامیم؛ این از همه به عقل نزدیک‌تر است. زیرا او با سخنانش مردم را از قوم و خویشاوندان‌شان جدا می‌کند. برادر را از برادر و دو دوست را از یکدیگر سرد می‌کند.» قریشیان بی‌درنگ پراکنده شدند و به مردمی که در مکه گرد خود آورده بودند، گفتند: «محمد جادوگر است!..» و این سخن را در میان مردم پخش کردند. هنگامی که قبایل برای زیارت کعبه آمدن گرفتند، سر راه‌شان را گرفتند و کسی را باقی نگذاشتند که از دیدار با سرور ما، پیامبر، برحذرش نداشته باشند. به سبب همین کارهای مشرکان، در همۀ سرزمین‌های عرب دربارۀ اسلام کنجکاوی پدید آمد و در ذهن‌ها نسبت به بت‌ها شک و پرسش شکل گرفت. الله تعالی آیات کریمه‌ای نازل فرمود که خبر می‌داد ولید بن مغیرۀ کافر را عذاب‌های تلخی خواهد چشاند. چنان‌که در آیات کریمۀ یازدهم تا بیست‌ونهم سورۀ مدثر فرموده شده است که معنای آن چنین است: «(ای رسول من!) کار (کیفر) کسی را که او را تنها (تهی‌دست و بی‌بهره از مال) آفریدم (کافری چون ولید بن مغیره را)، به من واگذارید (تا سزایی را که آن کافر سزاوار آن است، به او بدهم)! به او مال بسیار دادم (به آن ناسپاس که مالک چیزی نبود، تاکستان‌ها، بوستان‌ها و دارایی‌های فراوان عطا کردم و سپس او را به نعمت‌های بسیار رساندم). به او فرزندانی دادم که همواره در کنارش حاضرند (که او را می‌پایند و نگهبانی می‌کنند، نیرومند و توانا و آماده‌اند هر تجاوزی را به او در دم دفع کنند). همه‌چیز را برایش آسان ساختم و امکاناتی بسیار بزرگ به او بخشیدم (او را چنان کردم که هر چیز را به‌آسانی به دست آورد و راهش را گشودم. در مکه به ریاستی بلند رسید. لقب ‹ریحانة‌العرب› به او داده شد. خود را در میان قومش مردی بسیار برگزیده می‌نمایاند). سپس (این آزمند ناسپاس) پس از همۀ این امکانات، آرزو دارد که (مال و فرزندش را) باز هم بیفزاییم (با حرص می‌خواهد) (و نمی‌کوشد قدر نعمت‌هایی را که به آن رسیده است، بداند و شکرش را به جا آورد). هرگز! خواسته‌هایش تا ابد برآورده نخواهد شد! (آرزوی این منکر آزمند برآورده نمی‌شود؛ مال و فرزندش افزوده نخواهد شد.) زیرا او در برابر آیات ما سخت به ستیزه برخاسته است. او را در جهنم بر آن صخرۀ لغزنده که پا بر آن بند نمی‌شود، به‌سختی خواهم راند (او را در میان عذاب سخت و دردناک جهنم به کیفری که سزاوار آن است، گرفتار خواهم ساخت)؛ او را در رنج و سختی خواهم افگند! (روزی هنگامی که سرور ما، پیامبر، در کعبه قرآن کریم را با صدای بلند می‌خواند، تأثیر آیات کریمه در او نقشی ژرف بر جای گذاشت. نزد قریشیان رفت و گفت: ‹سخنی را که محمد می‌خواند، شنیدم. نه سخن انسان می‌تواند باشد و نه سخن جن. این سخن نه شعر است و نه سخن کاهن. این مرد دروغگو هم نیست. من مردی هستم که سخنان کوتاه و پرمعنای بسیاری شنیده‌ام. آن را به هیچ چیز نتوانستم مانند کنم. آیا هرگز دیده‌اید که دروغ بگوید؟› قریشیان با پریشانی بسیار گفتند: ‹وای بر ما! این مرد خردمند، توانگر و بانفوذ را هم از دست دادیم! سخنان محمد (صلی الله علیه وسلم) بر او نیز اثر کرده است.› بی‌درنگ ابوجهل را نزدش فرستادند. ابوجهل آمد و به او گفت: ‹چه شده است که تو را چنین افسرده و غمگین می‌بینم؟ آیا جادوی محمد بر تو نیز اثر کرده، یا از زیادی مال و ثروتش چیزی به تو رسیده است؟ ما میان خود تصمیم گرفته‌ایم: اگر به مال و ثروت چشم داری، هرچه بخواهی به تو می‌دهیم. به این راه‌های کج مرو.› ولید بن مغیره گفت: ‹توانگرترین مرد قریش منم. چگونه چنین پیشنهادی به من می‌کنید؟› ابوجهل گفت: ‹بسیار خوب! پس چرا دربارۀ قرآنی که او می‌خواند، سخنانی پر از ستایش گفتی؟›) (آن‌گاه این منکر، برای بدگویی از قرآن کریمی که از رسول الله شنیده بود،) چیزهایی را در ذهن خود پرورد (سنجید و زیر و رو کرد) و در پی آن داوری‌ای دربارۀ ارزش آن (معیاری) پیش نهاد (نتیجۀ اندیشه‌اش را بیان کرد). نفرین بر او (هلاک باد)! چگونه داوری کرد! (داوری‌ای ناهمخوان و بی‌پیوند کرد که با سخن پیشینش در تضاد بود و هیچ پایه‌ای نداشت. این مرد ناچار شد سخنانی را که گفته بود، تأویل کند: ‹این سخنانی را که گفته‌ام، چگونه برای‌شان توجیه کنم؟›)

«نه، دوباره می‌روم و می‌خوانم. نخستین بار است که مشرکان را در چنین حال زاری می‌بینم. ناتوانی‌شان مرا بسیار شاد می‌کند. از شکنجه‌هایی که بر من روا داشتند، هیچ دردی احساس نمی‌کنم» عبدالله بن مسعود (رضی الله عنه)

باز نفرین بر او! چه داوری (هولناکی) پیش نهاد! سپس نگریست (توجهش را بر موضوع گرد آورد، دوباره با ژرف‌بینی آن را بررسید و باز اندیشید تا آن را یکسره در دست گیرد). سپس ابرو درهم کشید و چهره ترش کرد. سپس از حق روی گرداند و تکبر ورزید. و گفت: ‹این جز جادویی نیست که از مردمان به میراث رسیده است (و پیوسته از یکی به دیگری منتقل می‌شود). این جز سخن انسان نیست!›» (و حال آن‌که این مرد پیش‌تر در میان قومش اقرار کرده بود که قرآن کریم سخنی شگفت است و به سخن انسان و جن نمی‌ماند. سپس این منکر، برای خشنود ساختن قومش، سخن خود را دگرگون کرد و به قرآن کریم تهمت‌هایی زد که هرگز سزاوار آن نیست. بدین‌گونه سزاوار عذاب الهی شد. الله تعالی فرمود:) «او را به جهنم (به سقر، در آتشی سخت) درخواهم آورد. و تو چه دانی که سقر چیست؟ (از این آتش سخت چه می‌دانی؟ آیا از ویژگی‌هایش آگاهی داری؟) نه باقی می‌گذارد و نه رها می‌کند! (نه زنده نگه می‌دارد و نه نابود می‌سازد! یعنی نه آدمی را می‌کشد و نه زنده‌اش می‌گذارد؛ نه کسانی را که در آن درآمده‌اند، بیرون می‌آورد و نه از عذاب‌شان دست می‌کشد.) همۀ پوست آدمی را برمی‌کند (می‌سوزاند، برشته و سیاه می‌کند) و استخوان‌هایش را آشکار می‌سازد.»

گوش دادن مشرکان به قرآن کریم

بزرگان مشرکان با هر نیرنگ و ستمی مردم را از ایمان آوردن بازمی‌داشتند. مردم مکه را از شنیدن آیات کریمه‌ای که محمد علیه السلام می‌خواند، منع می‌کردند. اما خودشان شب‌ها پنهانی به کنار خانه‌ای که پیامبر محبوب ما محمد علیه السلام در آن بود، می‌آمدند، در گوشه‌ای پنهان می‌شدند و گوش می‌دادند. چون روز می‌شد و هوا روشن می‌گشت، بزرگان مشرکان می‌دیدند که هر یک بی‌خبر از دیگران شب‌هنگام برای شنیدن قرآن کریم آمده است؛ یکدیگر را سرزنش می‌کردند و می‌گفتند: «دیگر این کار را نکنیم.» اما شب بعد، باز بی‌خبر از یکدیگر، می‌رفتند و در گوشه‌ای پنهان می‌شدند و باز گوش می‌دادند. و صبح که یکدیگر را می‌دیدند، حیران می‌ماندند. با سوگند به این‌که دیگر نکنند، از هم جدا می‌شدند، اما نمی‌توانستند خودداری کنند. با وجود این، به سبب پیروی از نفس، تکبر، ترس از سرزنش دیگر مشرکان و پیروی از بسیاری اندیشه‌های باطل دیگر، ایمان نیاوردند. دیگران را نیز بازداشتند. افزون بر این، در کوچه‌ها فریاد می‌زدند: «محمد جادوگر است.» شامگاهی مشرکان در اطراف کعبه گرد آمدند و گفتند: «محمد را فرا بخوانیم و دربارۀ این موضوع با او سخن بگوییم! تا سرانجام ما را سرزنش نکنند و معذور بدانند.» و به سرور ما رسول الله (صلی الله علیه وسلم) پیام فرستادند. سرور ما، پیامبر، با این دعوت به کعبه آمد و رو به روی مشرکان نشست. مشرکان گفتند: «ای محمد! تو را فرا خواندیم تا با تو به توافق برسیم. سوگند می‌خوریم که در میان عرب کسی مانند تو دیده نشده است که قوم خود را چنین به دردسر انداخته باشد! دین ما را نکوهش کردی! به خدایان ما زبان دراز کردی! خرد ما را نپسندیدی! یگانگی ما را بر هم زدی و ما را به جان یکدیگر انداختی! هیچ بدی‌ای نماند که بر سر ما نیاوردی! اگر با این کارها و سخنانت می‌خواهی توانگر شوی، بیش از آنچه بخواهی برایت مال گرد می‌آوریم. اگر می‌خواهی به نام و شرف برسی، تو را به سروری بر خود می‌پذیریم. اگر می‌خواهی پادشاه شوی، تو را پادشاه اعلام می‌کنیم و گرد تو جمع می‌شویم. اگر زیر تأثیر چیزی هستی، تو را از آن رها می‌کنیم. اگر بیماری‌ای است که از جنیان است، همۀ دارایی‌مان را برای یافتن درمانش خرج می‌کنیم!…» سرور عالمیان با شکیبایی به سخنان‌شان گوش داد و سپس این پاسخ بزرگ را داد: «ای جماعت قریش! از آنچه می‌گویید، هیچ‌یک در من نیست. آنچه را برای شما آورده‌ام، نه برای خواستن مال شما آورده‌ام، نه برای رسیدن به شرف و نام بزرگ در میان شما و نه برای پادشاهی بر شما. بلکه الله تعالی مرا به سوی شما پیامبر فرستاده و کتابی نیز بر من نازل فرموده است. به من فرمان داده است که مژده‌دهنده (به جنت، برای کسانی از شما که بپذیرند) و بیم‌دهنده (به جهنم، برای کسانی از شما که نپذیرند) باشم.

من این فرمان پروردگارم را به شما رساندم و شما را پند دادم. اگر آنچه را آورده‌ام بپذیرید، این برای شما در دنیا و آخرت بهره و روزی خواهد بود. و اگر نپذیرید و رد کنید، تا الله تعالی میان من و شما داوری کند، کار من این است که برای انجام فرمان جناب حق با همۀ دشواری‌ها روبه‌رو شوم و آن‌ها را تحمل کنم…» ابوجهل، امیه بن خلف و دیگر مشرکان گفتند: «ای محمد! می‌دانی که هیچ‌کس از نظر معیشت در تنگنایی سخت‌تر از ما زندگی نمی‌کند. حال که پیامبری، از پروردگارت بخواه که این کوه‌هایی را که نفس ما را تنگ کرده و زندگی را بر ما دشوار ساخته‌اند، کنار بزند و دور ببرد! سرزمین ما را گسترده کند و در آن رودهایی چون رودهای شام و عراق روان سازد! و برخی از نیاکان ما را، نخست قصی بن کلاب را، زنده کند! قصی بن کلاب مردی راستگو و بزرگوار بود. از او بپرسیم که آنچه می‌گویی، حق است یا باطل! اگر او تو را تصدیق کند و آنچه را از تو می‌خواهیم انجام دهی، ما نیز تو را تصدیق می‌کنیم. و بدین‌گونه جایگاهت را نزد پروردگارت نیز می‌دانیم. اگر این‌ها را برای ما نکنی، برای خودت از پروردگارت چیزی بخواه. از او بخواه فرشته‌ای بفرستد که سخنانت را تصدیق کند و ما را از تو بازدارد! و پروردگارت باغ‌ها، کاخ‌ها و گنج‌هایی هم به تو بدهد تا از غم معیشت رها شوی! زیرا تو نیز مانند ما به بازارها می‌روی و برای گذران زندگی تلاش می‌کنی!…» فخر عالم به آنان فرمود: «من با این چیزها به سوی شما فرستاده نشده‌ام. از سوی جناب حق تنها آنچه را که الله تعالی مرا با آن فرستاده است، برای شما آورده‌ام. آن را به شما رساندم. من کسی نیستم که از پروردگارم (تا مال و ملک بدهد) چیزی بخواهم… الله تعالی مرا مژده‌دهنده (به جنت، برای کسانی از شما که آنچه را آورده‌ام بپذیرند) و بیم‌دهنده (به جهنم، برای کسانی از شما که نپذیرند و رد کنند) فرستاده است.» آن‌گاه مشرکان گفتند: «حال که پروردگارت اگر بخواهد، بی‌گمان هر کاری را می‌کند، پس از او بخواه که این آسمان را پاره‌پاره کند و بر سر ما فرو ریزد!… تا چنین نکنی، به تو ایمان نمی‌آوریم!» سرور ما، پیامبر، فرمود: «این کار به الله تعالی وابسته است. اگر بخواهد با شما چنین کند، بی‌گمان می‌کند.» مشرکان پا را از این هم فراتر نهادند و گفتند: «ای محمد! آیا پروردگارت نمی‌دانست که ما با تو می‌نشینیم، از تو چه می‌پرسیم و چه می‌خواهیم، تا پیشاپیش تو را آگاه کند و بیاموزد؟ چرا به تو خبر نداد که اگر آنچه را به ما می‌رسانی نپذیریم، با ما چه خواهد کرد؟… تا فرشتگان را به گواهی راستی سخنانت نیاوری، به تو ایمان نمی‌آوریم… دیگر هیچ تعهدی در برابر تو نداریم. سوگند می‌خوریم که از این پس تو را آسوده نمی‌گذاریم! یا ما تو را نابود می‌کنیم یا تو ما را…» پیامبر محبوب ما چون دید که آنان به جای نزدیک شدن، چنین یکسره دور می‌شوند، از نزدشان برخاست و رفت.13 هنگامی که مشرکان مکه سلطان کائنات را رد کردند، الله تعالی به‌وسیلۀ جبرئیل علیه السلام وحی فرستاد و با آیات کریمه به آنان پاسخ داد. عذاب‌های تلخی را که به آن گرفتار خواهند شد، بیان فرمود. در آیات کریمۀ چهارم تا یازدهم سورۀ انعام فرموده شده است که معنای آن چنین است: «هیچ آیه‌ای از آیات پروردگارشان (هیچ آیه‌ای از آیات قرآن کریم، هیچ دلیلی از دلیل‌ها، هیچ معجزه‌ای از معجزه‌ها) به آنان نمی‌رسد، مگر آن‌که از آن روی می‌گردانند.

«اعراب بادیه‌نشین، نادانانِ سنگ‌دل، به تو ایمان نمی‌آورند. آنان در نفاق شدیدترند (منافق‌ترند)» توبه: ۹۷

اینک چون حق (قرآن کریم) به آنان رسید، آن را دروغ شمردند و رد کردند. اما به‌زودی خبر (عذاب) آنچه را که مسخره و ریشخند می‌کردند، به آنان خواهد رسید. آیا (اهل مکه) ندیدند که پیش از آنان چه بسیار نسل‌ها را هلاک کردیم؟ آیا به یقین ندانستند؟ به آنان همه‌گونه امکانی داده بودیم که به شما نداده‌ایم. از آسمان باران‌های فراوان بر آنان فرستاده بودیم. رودها را از زیر (باغ‌ها، بوستان‌ها و کاخ‌هایشان) روان ساختیم. سپس آنان را به سبب گناهان‌شان (و این‌که شکر این نعمت‌ها را به جا نیاوردند) هلاک کردیم. و به جای آنان نسل‌های دیگری آفریدیم. اگر کتابی نوشته بر کاغذ بر تو نازل می‌کردیم و آنان آن را با دست‌های خود لمس می‌کردند، باز آن کافران از روی لجاجت می‌گفتند: ‹این جز جادویی آشکار نیست.› و بازگفتند: ‹کاش بر او (بر محمد علیه السلام) فرشته‌ای (که ما نیز ببینیم) فرستاده می‌شد (و به ما می‌گفت که او پیامبر است)!› اگر فرشته‌ای می‌فرستادیم (و آنان باز ایمان نمی‌آوردند)، کار یکسره می‌شد (حکم نابودی همۀ آنان صادر می‌شد). و پس از آن نه به اندازۀ چشم بر هم زدنی مهلت داده می‌شدند و نه به آنان نگریسته می‌شد. اگر او را (پیامبر را) فرشته قرار می‌دادیم، بی‌گمان باز او را (به صورت) مردی نشان می‌دادیم و آنان را دوباره در همان شکی که در آن بودند، می‌افگندیم. به‌راستی پیامبران پیش از تو نیز مسخره شدند و بلا و عذابی که سزای آنچه مسخره می‌کردند بود، آنان را از هر سو فراگرفت. بگو: ‹در زمین بگردید، سپس بنگرید که سرانجام کسانی که پیامبران را دروغگو شمردند، چگونه بوده است!›» در آیات کریمۀ هفتم تا دهم سورۀ فرقان نیز فرموده شده است که معنای آن چنین است: «کافران گفتند: ‹این چه پیامبری است؟ مانند ما می‌خورد و می‌نوشد و در کوچه‌ها راه می‌رود. اگر پیامبر بود، فرشته‌ای نزدش می‌آمد. یارانی می‌داشت که آنان نیز به ما خبر می‌دادند و ما را از جهنم بیم می‌دادند. یا پروردگارش گنجینه‌هایی از پول برایش می‌فرستاد، یا باغ‌ها و کشتزارهایی می‌داشت و هرچه می‌خواست، می‌خورد.› آن ستمگران به یکدیگر گفتند: ‹اگر از او پیروی کنید، از مردی جادوشده پیروی کرده‌اید.› (ای حبیب من!) بنگر که دربارۀ تو چه مثل‌های بدی زدند؛ از راه حق بیرون رفتند و در گمراهی افتادند. دیگر نمی‌توانند از گمراهی بیرون آیند و راه هدایت را بیابند. چه والاست شأن الله تعالی! اگر بخواهد، (در دنیا) بهتر از این‌ها به تو خواهد داد: باغ‌ها و بوستان‌هایی که از زیر آن‌ها رودها روان است، و برایت کاخ‌ها خواهد ساخت!» در آیۀ کریمۀ بیست‌ویکم نیز فرموده شده است که معنای آن چنین است: «کسانی که امید دیدار ما را ندارند، گفتند: ‹کاش فرشتگانی بر ما فرستاده می‌شد (که به ما خبر دهند که محمد راست می‌گوید)، یا پروردگارمان را می‌دیدیم!› سوگند که آنان در نفس خود بزرگی‌ای دیدند و با سرکشی بزرگی از حد گذشتند…» در آیۀ کریمۀ نهم سورۀ سبأ فرموده شده است که معنای آن چنین است: «اگر بخواهیم، آنان را (مانند قارون، زیرا پس از دیدن آیات روشن ما آن‌ها را دروغ شمردند) در زمین فرو می‌بریم، یا پاره‌هایی از آسمان را (چنان‌که با اصحاب اَیکه کردیم) بر سرشان فرو می‌افگنیم.» و در آیۀ کریمۀ نود و هفتم سورۀ اسراء نیز فرموده شده است که معنای آن چنین است: «…روز قیامت آنان را بر چهره‌هایشان، کور و گنگ و کر، محشور می‌کنیم! جایگاه‌شان جهنم است؛ هرگاه آتشش فرو نشیند، شعله‌اش را برای‌شان می‌افزاییم!» مشرکان در برابر آیات کریمه‌ای که دربارۀ آنان نازل شد، دشمنی خود را بیش از پیش افزودند.

به‌ویژه ابی بن خلف و برادرش امیه سرور ما رسول الله را بسیار آزرده می‌کردند. ابیِ تیره‌بخت با استخوانی پوسیده به حضور والای پیامبر ما آمد. گفت: «ای محمد! پس اللهِ تو این استخوان را پس از آن‌که پوسید، زنده می‌کند، نه؟ یعنی گمان می‌کنی پروردگارت این را پس از آن‌که پوسید، زنده می‌کند، ها!» و استخوان را خرد کرد. سپس گرد آن را به سوی پیامبر محبوب ما فوت کرد. و ادامه داد: «ای محمد! این را که چنین پوسیده است، چه کسی می‌تواند زنده کند؟» سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، فرمود: «بلی. الله تعالی تو را و آن را می‌میراند… سپس تو را زنده می‌کند و به جهنم درمی‌آورد.» جناب حق به سبب این رویداد آیات کریمۀ زیر را نازل فرمود که معنای آن چنین است: «آیا این انسان (منکر) ندید و به یقین ندانست که ما او را از قطره‌ای نطفه آفریدیم؟ با این حال، ستیزه‌جویی آشکار گشت. آفرینش خود را فراموش کرد و برای ما مثلی زد و گفت: ‹این استخوان را هنگامی که پوسیده و از هم پاشیده است، چه کسی زنده می‌کند؟› (ای رسول من!) بگو: ‹آن‌ها را کسی زنده می‌کند که نخستین بار آن‌ها را (هنگامی که وجود نداشتند) آفرید (الله تعالی)، و او به هر آفریده‌ای به‌خوبی داناست. او (الله تعالی) کسی است که از درخت سبز برای شما آتش بیرون می‌آورد و اینک شما از آن آتش می‌افروزید. آیا کسی که آسمان‌ها و زمین را آفریده است، توانا نیست که مانند آنان را بیافریند؟ آری، تواناست. او آفرینندۀ همه‌چیز و داناست…›»14

ایمان خالد بن سعید

در نخستین روزهای دعوت به اسلام، خالد بن سعید خوابی دید. در خواب، بر لب جهنم ایستاده بود و پدرش می‌خواست او را با تکانی در آن بیندازد. درست در همان لحظه دید که پیامبر ما کمرش را گرفت و او را از افتادن در جهنم رهانید. فریادزنان از خواب بیدار شد و گفت: «والله، این خواب راست است.» چون بیرون رفت، حضرت ابوبکر را دید و خوابش را برایش بازگفت. حضرت ابوبکر به او گفت: «خوابت راست است؛ این شخص پیامبر الله تعالی است. همین حالا برو و از او پیروی کن! از او پیروی خواهی کرد، به دینی که آورده است درخواهی آمد و با او خواهی بود. و او تو را از افتادن در جهنم نگه خواهد داشت، چنان‌که در خواب دیدی. اما پدرت در جهنم خواهد ماند!»

حضرت خالد بن سعید زیر تأثیر خواب بود. بی‌آن‌که وقت از دست دهد، بی‌درنگ به جایی به نام اجیاد، به حضور محمد علیه السلام رفت و پرسید: «ای محمد! مردم را به چه دعوت می‌کنی؟»

سرور ما، پیامبر، در پاسخ او فرمود: «انسان را دعوت می‌کنم که به الله یکتا، که نه همتایی دارد و نه مانندی، ایمان آورد و به این‌که محمد (علیه السلام) بنده و پیامبر اوست، و پرستش پاره‌سنگ‌هایی را رها کند که نه می‌شنوند، نه می‌بینند، نه زیانی دارند و نه سودی، و نه پرستندگان‌شان را می‌شناسند و نه کسانی را که آن‌ها را نمی‌پرستند.»

آن‌گاه خالد بن سعید بی‌درنگ گفت: «من نیز گواهی می‌دهم که جز الله تعالی معبودی سزاوار پرستش نیست و گواهی می‌دهم که تو پیامبر الله تعالی هستی!» و مسلمان شد. مسلمان شدنش پیامبر ما را بسیار شادمان کرد. پس از او همسرش امیه نیز به شرف اسلام نایل شد. حضرت خالد بن سعید می‌خواست برادرانش نیز مسلمان شوند و در این راه می‌کوشید. از میان آنان، عمر بن سعید نیز مسلمان شده بود.

«روز قیامت آنان را بر چهره‌هایشان، کور و گنگ و کر، محشور می‌کنیم! جایگاه‌شان جهنم است؛ هرگاه آتشش فرو نشیند، شعله‌اش را برای‌شان می‌افزاییم!» اسراء: ۹۷

پدرش ابواُحَیحه، دشمن سرسخت اسلام، چون دانست که خالد و عمر مسلمان شده‌اند و در جایی خلوت از مکه نماز می‌خوانند، فرزندان نامسلمانش را فرستاد و آنان را نزد خود آورد. سپس به آنان گفت که از دینی که تازه به آن درآمده‌اند، دست بکشند. و سرزنش و کتک زدن‌شان را آغاز کرد.

سپس به خالد بن سعید گفت: «از محمد پیروی کردی؟ با آن‌که می‌بینی برخلاف قومش رفتار می‌کند و با آنچه آورده است، به بت‌ها و نیاکان ما دشنام می‌دهد!»

هنگامی که حضرت خالد بن سعید گفت: «به الله سوگند که محمد علیه السلام راست می‌گوید. از او پیروی کرده‌ام. می‌میرم، اما از دینم دست نمی‌کشم!»، خشم پدرش باز هم افزون شد. با چوبی چندان او را زد که چوب شکست و به او گفت: «ای پسر بد! هرجا که می‌خواهی، برو. سوگند می‌خورم که به تو نان نمی‌دهم!» حضرت خالد گفت: «اگر روزی‌ام را ببری، الله تعالی بی‌گمان روزی‌ام را می‌دهد.»

پدر، پسران دیگرش را تهدید کرد: «اگر یکی از شما با او سخن بگوید، با شما کاری می‌کنم که با او نکرده‌ام.» و حضرت خالد را در زیرزمین خانه زندانی کرد و سه روز در گرمای مکه بی‌آب و نان گذاشت.

حضرت خالد بن سعید راهی پیدا کرد و از دست پدرش رهایی یافت. پدرش سخت بیمار شد. ابواحیحه که بیمار در بستر افتاده بود، از دشمنی‌اش با اسلام می‌گفت:

«اگر از این بیماری شفا یابم و برخیزم، هر که در مکه است، بت‌های ما را خواهد پرستید. هیچ‌کس نخواهد توانست جز آن‌ها را عبادت کند!..» حضرت خالد برای آن‌که دشمنی پدرش با دین حق پایان یابد و به برادران مسلمانش آزار نرساند، دست‌هایش را بلند کرد و چنین دعا کرد: «الهی، ای کسی که جهانیان را آفریدی! پدرم را از این بیماری برمخیزان!» جناب حق دعایش را پذیرفت: ابواحیحه نتوانست از بستر بیماری برخیزد و مرد.

مسلمان شدن مصعب بن عمیر

مصعب بن عمیر (رضی الله عنه) از خاندانی شریف و توانگر از قریش بود. چون سخنان مبارک پیامبر ما را شنید، محبتی بزرگ در دلش پدید آمد. برای رسیدن به ایشان بی‌تاب بود. سرانجام به دارالارقم رفت و مسلمان شد. چون این را دانستند، مادر و پدرش او را از همه‌چیز محروم کردند و شکنجه‌اش را آغاز کردند. برای بازگرداندنش از دین، او را در زیرزمین خانه زندانی کردند و روزها بی‌آب و نان گذاشتند. زیر آفتاب سوزان عربستان شکنجه‌های سخت و طاقت‌فرسایی بر او روا داشتند. اما حضرت مصعب بن عمیر این شکنجه‌های سخت و بی‌رحمانه را با صبر تحمل کرد و از اسلام دست نکشید.

حضرت مصعب پیش از مسلمان شدن، به سبب توانگری خانواده‌اش، در ناز و نعمت پرورش یافته بود. همه بر او رشک می‌بردند. چون مسلمان شد، خانواده‌اش او را از همه‌چیز محروم کردند و به شکنجه گرفتند. مصعب بن عمیر که در راه دینش هرگونه سختی را تحمل می‌کرد، روزی به حضور سرور ما رسول الله رفت. حضرت علی آمدن او را چنین بازگو کرده است: «با رسول الله نشسته بودیم. در این هنگام مصعب بن عمیر آمد. جامه‌ای وصله‌دار بر تن داشت و حالش رقت‌انگیز بود. هنگامی که رسول الله (صلی الله علیه وسلم) او را در آن حال دید، چشمان مبارکش پر از اشک شد. از آن‌جا که مصعب با وجود شکنجه‌ها و فقری که می‌کشید، از دینش دست نکشیده بود، رسول الله فرمود: ‹به این مردی بنگرید که الله تعالی دلش را نورانی ساخته است. دیدم که مادر و پدرش او را با بهترین خوراک‌ها و نوشیدنی‌ها می‌پروردند. محبت الله تعالی و رسول او، او را به این حالی که می‌بینید، رسانده است.›»

«الهی! گناهان‌شان را بیامرز! زیرا نمی‌دانند چه می‌کنند» حدیث شریف

حق را با سوز عشق یاد کن!
به احسان بسیار می‌رسی،
هر دری به رویت گشوده می‌شود،
و جمال‌الله آشکار می‌گردد.
شمس تبریز نیک می‌داند:
جهان پایدار نیست، فانی است،
هر آفریده‌ای نابود می‌شود،
و تنها الله جاودان می‌ماند.
صلاة الله، سلام الله،
علیک یا رسول الله.

هجرت به حبشه