هجرت به حبشه
نخستین هجرت به حبشه
در سال پنجم پیامبری (بعثت) سرور ما رسول الله، با وجود شکنجه‌های مشرکان، شمار مسلمانان همچنان افزایش می‌یافت. اما مشرکان نیز شکنجه‌ها را افزون می‌کردند و از هیچ کاری که از دست‌شان برمی‌آمد، فروگذار نمی‌کردند. سرور ما، پیامبر، بسیار اندوهگین بود از این‌که اصحابش به شکنجه‌های طاقت‌فرسا گرفتار می‌شدند؛ پاهایشان را با ریسمان به شتران می‌بستند و با کشیدن به سوهای مخالف، پاره‌پاره‌شان می‌کردند. این شکنجه‌ها روزبه‌روز سخت‌تر می‌شد و دل پرشفقت ایشان تاب آن را نداشت.
روزی اصحاب کرام را گرد آورد و فرمود: «ای اصحاب من! اکنون در زمین پراکنده شوید. الله تعالی به‌زودی شما را دوباره گرد هم خواهد آورد.»
پرسیدند: «یا رسول الله! به کجا برویم؟» پیامبر ما با دست مبارکش اشاره کرد و سرزمین حبشه را نشان داد و فرمود: «آن‌جا! به سرزمین حبشه بروید!1 زیرا در آن‌جا پادشاهی است که بر هیچ‌کس از کسانی که نزد او هستند، ستم نمی‌کند. و آن‌جا سرزمین راستی است. در آن‌جا بمانید تا الله تعالی شما را از سختی‌ای که در آن هستید، گشایش و راه رهایی بخشد.»
بدین‌گونه، سرور عالم، محمد مصطفی (صلی الله علیه وسلم)، تصمیم گرفته بود که اصحابش از شکنجه‌ها رها شوند و خود به‌تنهایی مبارزه با مشرکان مکه را ادامه دهد. پیامبر محبوب ما که هنگام ولادت فرموده بود: «امتم! امتم!»، اکنون خود را برای رهایی اصحابش فدا می‌کرد. با این اجازۀ ایشان، بخشی از اصحاب کرام زادگاه خود را ترک گفته، هجرت می‌کردند!.. اما چون از پیامبر محبوب ما جدا می‌شدند، اندوه‌شان نیز بسیار بزرگ بود.
در این نخستین هجرت، حضرت عثمان و همسرش حضرت رقیه، دختر رسول الله؛ ابوحذیفه و همسرش سهله بنت سهیل؛ زبیر بن عوام، مصعب بن عمیر، عبدالرحمن بن عوف؛ ابوسلمه بن عبدالاسد و همسرش ام سلمه؛ حاطب بن عمرو؛ عامر بن ربیعه و همسرش لیلی بنت ابی‌حثمه؛ عثمان بن مظعون؛ ابوسبره بن ابی‌رهم و همسرش ام کلثوم بنت سهیل؛ سهیل بن بیضاء و عبدالله بن مسعود (رضی الله عنهم) شرکت داشتند.2 سرور ما، پیامبر، دربارۀ حضرت عثمان فرمود: «بی‌گمان عثمان پس از لوط پیامبر، نخستین مردی است که با همسرش هجرت کرد.»
بخشی از اصحاب کرام سواره و بخشی پیاده، پنهانی از مکه بیرون رفتند. هنگامی که کاروان به شُعَیبه رسید، به لطف الله متعال دو کشتی تجارتی به آن‌جا رسیده بود. اصحاب به بازرگانان برای هر نفر نیم سکۀ طلا مزد دادند و سوار کشتی‌ها شدند. در این هنگام مشرکان که آگاه شده بودند، به تعقیب اصحاب پرداختند. چون به ساحل رسیدند، مهاجران سوار کشتی شده و به دریا رفته بودند؛ ازاین‌رو هیچ‌یک را نتوانستند بگیرند. تلاش‌شان بی‌نتیجه ماند و دل‌سرد بازگشتند. اصحاب از راه بحیرۀ احمر به سلامت به حبشه رسیدند.3 نجاشی، فرمانروای حبشه، مسلمانان را در سرزمین خود جای داد و با آنان بسیار نیکو رفتار کرد.
«ای اصحاب من! اکنون در زمین پراکنده شوید. الله تعالی به‌زودی شما را دوباره گرد هم خواهد آورد» حدیث شریف
پس از آن‌که اصحاب به حبشه رفتند، سورۀ نجم نازل شد. هنگامی که رسول الله این سوره را در مسجدالحرام برای قریشیان می‌خواند، چون به آیات نوزدهم و بیستم رسید که در آن از بت‌های مشرکان یاد شده است، شیطان لعین سخنانی چون «بت‌ها بت‌هایی والایند؛ از آنان شفاعت می‌شود» در میان آن افگند. مشرکان گمان کردند که این سخنان را رسول الله گفته است و گفتند: «حال که او با دین ما سازش کرده است، ما نیز با او آشتی کردیم.» آن‌گاه هنگامی که ولید بن مغیره نزد رسول الله آمد و گفت: «از این پس به تو کاری نداریم»، سرور ما، پیامبر، در شگفت ماند. این خبر «آشتی» (!) مشرکان در پایان ماه شریف رمضان به اصحابی که در حبشه بودند، رسید. مسلمانان حبشه خبر را چنین شنیدند: «در مکه مشرکان و مسلمانان با هم پیمان بسته‌اند!» آن‌گاه اندیشیدند: «هجرت ما و ترک سرزمین و خانه‌هایمان به سبب دشمنی مشرکان بود. اکنون دشمنی‌شان به دوستی بدل شده است. پس برویم و به شرف خدمت رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) نایل شویم.» در این هنگام جبرئیل علیه السلام رسول الله را از این نیرنگ شیطان آگاه کرد. رسول الله بسیار اندوهگین شد. جناب حق آیۀ پنجاه‌ودوم سورۀ حج را نازل فرمود که معنای آن چنین است: «رسولان صاحب شریعت که پیش از تو فرستادیم و نبیانی که از آنان پیروی می‌کردند، هرگاه می‌خواستند آیۀ کریمه‌ای بخوانند یا از خود سخنی بگویند، شیطان در آنچه می‌خواندند یا می‌گفتند، چیزی می‌آمیخت. الله تعالی آنچه را شیطان آمیخته است، از درستش جدا می‌کند. سپس آیات خود را استوار می‌سازد. الله تعالی به حال مردمان داناست و حکم خود را اجرا می‌کند.» مشرکان چون این آیه را شنیدند، آزار و شکنجۀ مسلمانان را از سر گرفتند. مهاجران با اجازۀ فرمانروای حبشه در ماه شوال به مکۀ مکرمه آمدند. اما دریافتند که خبری که به آنان رسیده بود، دروغ بوده است.4 چون از ماجرا آگاه شدند، سرگشته ماندند. سپس به حضور سرور ما، پیامبر، آمدند و دربارۀ حبشه گفتند: «در آن‌جا همسایگی نیک و پناه یافتیم. کسی به دین ما دست نزد، آزار ندیدیم. سخن ناخوشایندی هم نشنیدیم. الله تعالی را در آرامش پرستیدیم.»5 به تفصیل بازگفتند که آب و هوا و میوه‌های حبشه نیروبخش است؛ چهار عبادتگاه دارد؛ هر روز در آن شتر و گوسفند قربانی می‌شود؛ فقیران و غریبان در آن‌جا مهمان می‌شوند و از آنان نیکو پذیرایی می‌شود؛ پادشاه‌شان به دیدارشان می‌آمد، پناه‌شان می‌داد و گرفتاری‌هایشان را برطرف می‌کرد؛ و خشنودی خود را آشکار ساختند.6 بیش از دو ماه در حبشه مانده بودند.
مسلمان شدن حضرت حمزه
سال ششم بعثت… آوای اسلام روزبه‌روز دهان‌به‌دهان می‌گشت، به دل‌ها می‌رسید و باز دورتر می‌رفت. این امر مشرکان قریش را دیوانه می‌کرد؛ با همۀ تلاش‌هایشان نمی‌توانستند جلو گسترش اسلام را بگیرند. در «دلائل النبوه» و «معارج النبوه» چنین بیان شده است:
یکی از مشرکان به نام ولید بتی داشت. بر تپۀ صفا گرد می‌آمدند و آن بت را می‌پرستیدند. روزی سرور ما، پیامبر، نزد آنان رفت و مشرکان را به ایمان دعوت کرد. جنی کافر در درون آن بت رفت و سخنان ناشایستی دربارۀ پیامبر محبوب ما گفت. فخر عالم (صلی الله علیه وسلم) از این اندوهگین شد. روزی دیگر، کسی که دیده نمی‌شد، به سرور ما، پیامبر، سلام داد و گفت: «یا رسول الله! جنی کافر دربارۀ شما سخنان ناشایستی گفته است. او را یافتم و کشتم. آیا فردا به تپۀ صفا تشریف می‌آورید؟ شما دوباره آنان را به اسلام دعوت کنید. من نیز در درون آن بت می‌روم و سخنانی در ستایش شما می‌گویم.» سرور ما، پیامبر، پیشنهاد این جن را که عبدالله نام داشت، پذیرفت.
روز بعد، پیامبر محبوب ما به آن‌جا رفت و باز مشرکان را به ایمان دعوت کرد.
ابوجهل نیز در آن‌جا بود. جن مسلمان در درون بتی که در دست مشرکان بود، رفت و سخنان و شعرهای زیبایی دربارۀ پیامبر محبوب ما و دربارۀ اسلام گفت. مشرکان با شنیدن این سخنان، بتی را که در دست داشتند، خرد کردند و بر رسول الله هجوم آوردند. موهای مبارکش پریشان شد. چهرۀ مبارکش به خون آغشته شد. ایشان این آزارها و رنج‌ها را تحمل کرد و فرمود: «ای قریشیان! مرا می‌زنید. اما من پیامبر شما هستم.» سپس از آن‌جا رفت و به خانه‌اش بازگشت. کنیزی این رویداد را از آغاز تا پایان دیده بود. در آن هنگام حضرت حمزه در کوه شکار می‌کرد. هنگامی که می‌خواست به آهویی تیر بیندازد، آهو به سخن آمد و گفت: «ای حمزه! به جای آن‌که به من تیر بیندازی، بهتر است به کسانی تیر بیندازی که می‌خواهند برادرزاده‌ات را بکشند.» حضرت حمزه از این سخنان در شگفت شد و شتابان راه خانه را در پیش گرفت. عادت داشت که چون از شکار بازمی‌گشت، نخست به حرم شریف برود و طواف کند و سپس به خانه برود. آن روز هنگامی که طواف می‌کرد، کنیز نزدش آمد و آنچه را ابوجهل با محمد علیه السلام کرده بود، بازگفت. حضرت حمزه چون شنید که به سرور ما، پیامبر، دشنام داده‌اند، خون خویشاوندی‌اش به جوش آمد. سلاح برگرفت و به جایی که مشرکان بودند، رفت. گفت: «تویی که به برادرزاده‌ام سخنان بد گفتی و دلش را شکستی؟ پس دین من نیز دین اوست. اگر زورت می‌رسد، آنچه با او کردی، با من نیز بکن!» و با کمانی که بر گردن آویخته بود، سر ابوجهل را شکافت. کافرانی که در آن‌جا بودند، خواستند بر حضرت حمزه هجوم آورند. اما ابوجهل گفت: «به او کاری نداشته باشید؛ حمزه حق دارد. من به برادرزاده‌اش سخنان بد گفتم.» چون حضرت حمزه رفت، ابوجهل به اطرافیانش گفت: «زنهار، با او درنیفتید! بر ما خشم می‌گیرد و مسلمان می‌شود. و محمد با او نیرومند می‌شود.» زیرا حمزه مردی محترم، محبوب و نیرومند بود. ابوجهل برای آن‌که حضرت حمزه مسلمان نشود، حتی تن داده بود که سرش شکافته شود. حضرت حمزه نزد سرور ما، پیامبر، رفت و گفت: «ای محمد! انتقامت را از ابوجهل گرفتم. او را غرق خون کردم. اندوهگین مباش، شاد باش!» پیامبر محبوب ما فرمود: «من از این‌گونه چیزها شاد نمی‌شوم.» چون حضرت حمزه گفت: «برای شاد کردنت و زدودن اندوهت، هرچه بخواهی، می‌کنم!»، سرور ما، پیامبر، فرمود: «تنها هنگامی شاد می‌شوم که ایمان بیاوری و تن گران‌بهایت را از آتش جهنم برهانی.»
حضرت حمزه بی‌درنگ مسلمان شد. دربارۀ او آیۀ کریمه‌ای نازل شد. به گفتۀ حضرت عبدالله بن عباس، کسی که در قرآن کریم، در آیۀ کریمۀ صد و بیست‌ودوم سورۀ انعام، دربارۀ او گفته شده است که «زنده گردانیده شد و به نور رسانیده شد…»، حضرت حمزه است و کسی که دربارۀ او گفته شده است که «در تاریکی‌ها سرگردان است…»، ابوجهل است.
حضرت حمزه نزد مشرکان رفت، به آنان اعلام کرد که مسلمان شده است و از محمد علیه السلام، حبیب الله تعالی، به بهای جانش هم که باشد، پشتیبانی خواهد کرد، و قصیده‌ای خواند. در قصیده‌ای که خواند، گفت: «ستایش الله تعالی را که دلم را به اسلام و حق مایل کرد. این دین را الله تعالی، پروردگار عالمیان، فرستاده است؛ که به هرچه بندگانش می‌کنند، داناست، با همه به لطف خود رفتار می‌کند و قدرتش بر همه‌چیز چیره است. هنگامی که قرآن کریم خوانده می‌شود، از چشمان صاحبان دل و خرد اشک روان می‌شود. قرآن کریم با آیاتی که به زبانی روشن و زیبا بیان شده است، بر محمد علیه السلام نازل شد. او، محمد مصطفی، در میان ما مردی مبارک است که سخنش شنیده می‌شود و سرها در برابرش فرود می‌آید. ای مشرکان! مبادا خرد از سرتان برود و چشم‌تان تیره شود و دربارۀ او سخنان تند، سنگین و درشت بگویید. اگر به چنین اندیشه‌ای کشیده شوید، هیچ‌کس جز با گذشتن از روی جسدهای ما مسلمانان، به او دست نخواهد یافت.»
«ای قریشیان! مرا می‌زنید. اما من پیامبر شما هستم» پیامبر محبوب ما محمد علیه السلام
مسلمان شدن حضرت حمزه پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) را بسیار شادمان کرد. با پیوستن او به صف‌شان، مسلمانان بسیار نیرومند شدند. با مسلمان شدن حضرت حمزه، وضع دگرگون شد. زیرا مردم مکه می‌دانستند که حضرت حمزه جنگاور، دلیر، جوانمرد، پهلوان و قهرمانی بزرگ است. ازاین‌رو مشرکان قریش دیگر نمی‌توانستند بی‌هیچ دلیلی مسلمانان را آزار دهند؛ به‌ویژه از نیروی شمشیر حضرت حمزه می‌ترسیدند.7
در عشق تو به راه افتاده‌ام،
شفاعت، یا رسول الله!
گنهکارم، روسیاهم،
شفاعت، یا رسول الله!
مسلمان شدن حضرت عمر
دین اسلام روزبه‌روز می‌گسترد و نور قرآن کریم جان‌ها را روشن می‌ساخت. کسانی که نصیب‌شان بود، ایمان می‌آوردند و چون عطایی از الله تعالی به هدایت می‌رسیدند. این بزرگواران مبارک که به شرف اصحاب کرام بودن (رضی الله عنهم) نایل شده بودند، دست در دست و دل با دل، چون پروانه گرد سرور ما رسول الله می‌گشتند. کوچک‌ترین خواسته و خفیف‌ترین اشارۀ ایشان را فرمانی بزرگ می‌شمردند، در انجام آن بر یکدیگر پیشی می‌گرفتند و حتی از فدا کردن جان در این راه درنگ نمی‌کردند. اما پریشانی و نگرانی مشرکان به اوج رسیده بود. زیرا حضرت حمزه نیز، یکی از پهلوانانی که همه با انگشت نشانش می‌دادند، مسلمان شده و در صف رسول الله جای گرفته بود. این رویداد ناگهانی، مشرکان را یکسره به خشم آورد و از کوره به در برد. ازاین‌رو عمر، پسر خطاب (که هنوز مسلمان نشده بود)، روزی به قصد آن‌که سرور ما رسول الله را هرجا ببیند، بکشد، از خانه بیرون آمد.
پیامبر محبوب ما را در مسجدالحرام یافت که نماز می‌خواند. در حالی که منتظر بود نمازش به پایان رسد، آنچه می‌خواند، توجهش را جلب کرد و با کنجکاوی به گوش دادن پرداخت. حبیب اکرم سورۀ شریف الحاقه را می‌خواند… معنای آن چنین است: «روز قیامت که آمدنش حق است!… روز قیامت که آمدنش حق است، چیست (آیا می‌دانی)؟ چه چیز تو را آگاه کرد که روز قیامتی که آمدنش حق است، چیست؟ ثمود و عاد (این قوم‌ها) روز قیامت را که از هولش دل‌ها به لرزه می‌افتد، دروغ شمردند. قوم ثمود به سبب سرکشی‌شان (با بانگ جبرئیل علیه السلام) هلاک شدند.
اما قوم عاد با بادی (طوفانی) ویرانگر، غرّان، خروشان و سخت هلاک شدند. الله تعالی آن طوفان را هفت شب و هشت روز پیاپی بر آنان گماشت. (چنان شدند که اگر در آن هنگام آن‌جا حاضر بودی،) آنان را می‌دیدی که چون تنه‌های میان‌تهی درخت خرما، از ریشه کنده و بر زمین افتاده، مرده و فرو افتاده‌اند! آیا اکنون از آنان چیزی (کسی، جانداری…) باقی می‌بینی؟ فرعون و کسانی که پیش از او بودند و مردم شهرهای زیر و رو شده (قوم لوط) نیز همگی آن خطا (شرک و سرکشی) را مرتکب شدند… بدین‌گونه بر پیامبر پروردگارشان (بر لوط علیه السلام و دیگران) سرکشی کردند. آن‌گاه عذابی سخت‌تر از عذابی که بر امت‌های دیگر فرود آمد، آنان را فرو گرفت… به‌راستی هنگامی که آب همه‌جا را فرو گرفت (در طوفان نوح)، ما شما را (یعنی نیاکانی را که سبب وجود شمایند) در کشتی برداشتیم، تا برای شما مایۀ عبرت باشد و گوش‌هایی که آن را می‌شنوند، نگاهش دارند و از بر کنند.
هنگامی که یک بار در صور دمیده شود و زمین و کوه‌ها از جای خود برداشته شوند و چنان سخت به هم کوبیده شوند که از هم بپاشند، آن روز قیامت برپا می‌شود. آن روز آسمان، بی‌نیرو و بی‌استواری، می‌شکافد و از هم می‌پاشد.
فرشتگان بر کناره‌های آسمان‌اند (چشم به فرمان پروردگارشان دارند). آن روز هشت فرشته (از کسانی که پیرامون آسمان‌اند) عرش پروردگارت را حمل می‌کنند. آن روز (برای حساب در پیشگاه الله تعالی) عرضه می‌شوید، چنان‌که هیچ رازی از شما (که در دنیا گمان می‌کردید پنهانش کرده‌اید) از الله تعالی پوشیده نمی‌ماند. آن‌گاه کسی که نامۀ اعمالش به دست راستش داده شود، (شادمان) می‌گوید: ‹بگیرید، نامه‌ام را بخوانید! به‌راستی من به یقین می‌دانستم که با حسابم روبه‌رو خواهم شد.›
او در زندگی‌ای خوشایند است، در جنتی بلند… که (میوه‌هایش) در دسترس است. (به آنان گفته می‌شود:) ‹به پاداش کارهای نیکی که در روزهای گذشته (در دنیا) پیش فرستادید، گوارا بخورید و بنوشید.›
اما کسی که نامه‌اش به دست چپش داده شود، می‌گوید: ‹ای کاش نامه‌ام به من داده نمی‌شد… و کاش نمی‌دانستم حسابم چیست! ای کاش آن (مرگ) پایان قطعی (زندگی‌ام) بود (و زنده نمی‌شدم)! مالم مرا هیچ سودی نبخشید. (همۀ) قدرتم (نیرویم، دلیلم، هرچه داشتم) از من جدا شد و نابود گشت!..› (الله تعالی به فرشتگان گماشته بر جهنم می‌فرماید:) ‹او را بگیرید و (دستانش را به گردنش) ببندید!.. سپس او را در جحیم (سخت‌ترین جای عذاب جهنم) بیفگنید! سپس او را (باز) در زنجیری به درازای هفتاد ذراع درکشید!.. زیرا او به آن الله تعالیِ والا ایمان نمی‌آورد. به خوراک دادن مسکین تشویق نمی‌کرد (چه رسد به آن‌که خود بدهد). ازاین‌رو امروز در این‌جا هیچ خویشاوندی (و دوستی که بر او دل بسوزاند) ندارد. و خوراکی جز غِسلین (چرکِ آمیخته با خون اهل جهنم) ندارد که جز گناهکاران (عمدی) (کافران) آن را نمی‌خورند…›»8 حضرت عمر با شگفتی به آنچه سرور ما، پیامبر، می‌خواند، گوش می‌داد. در همۀ عمرش سخنانی چنین زیبا نشنیده بود. خود بعدها این را چنین بازگفت: «از بلاغت، روانی و پیوستگی این سخنان که می‌شنیدم، در شگفت ماندم. با خود گفتم: ‹سوگند می‌خورم که این، چنان‌که قریشیان می‌گویند، باید شاعر باشد!›» در این هنگام پیامبر ما خواندن آیات کریمه را ادامه داد: «سوگند به آنچه می‌بینید و آنچه نمی‌بینید که بی‌هیچ تردیدی آن (قرآن کریم) سخنی است که فرستاده‌ای بسیار گرامی نزد الله تعالی (از سوی پروردگارش) آورده است. سخن شاعر نیست. چه اندک ایمان می‌آورید!..»9 حضرت عمر بازگفته است: «باز با خود گفتم: ‹این باید کاهن باشد؛ زیرا آنچه را از دلم گذشت، دریافت!..›» رسول الله خواندن سوره را ادامه می‌داد: «سخن کاهن هم نیست. چه اندک پند می‌گیرید!.. آن (قرآن کریم) از سوی پروردگار عالمیان (به‌وسیلۀ جبرئیل علیه السلام بر محمد علیه السلام) نازل شده است. اگر او (پیامبر) سخنانی (که ما نگفته‌ایم) از پیش خود بر ما می‌بست، بی‌گمان او را به‌سختی می‌گرفتیم و سپس بی‌هیچ تردیدی رگ جانش (شاهرگش) را می‌بریدیم و هلاکش می‌کردیم!
«(ای کاکا!) تنها هنگامی شاد می‌شوم که ایمان بیاوری و تن گران‌بهایت را از آتش جهنم برهانی» حدیث شریف
آن‌گاه هیچ‌یک از شما نیز نمی‌توانستید مانع آن شوید! بی‌گمان آن (قرآن کریم) برای پرهیزگاران پندی قاطع است. به‌خوبی می‌دانیم که در میان شما کسانی هستند که آن را دروغ می‌شمارند (چنان‌که کسانی هستند که تصدیقش می‌کنند). بی‌گمان آن (قرآن کریم) برای کافران (هنگامی که در آخرت نعمت‌های داده شده به تصدیق‌کنندگانش را ببینند) مایۀ حسرت (ناگزیر) خواهد بود. بی‌گمان آن (قرآن کریم) حق‌الیقین است (به‌راستی حقیقتِ علم یقینی است؛ سراسر علم یقینی است). پس نام پروردگار والایت را تسبیح گوی.»10
حضرت عمر گفته است: «هنگامی که رسول الله همۀ سوره را خواند، در دلم میلی به اسلام پدید آمد.» سه روز پس از آن‌که حضرت حمزه مسلمان شد، ابوجهل مشرکان را گرد آورد و به آنان گفت: «ای قریش! محمد به بت‌های ما زبان دراز کرده است. گفته است که نیاکان ما که پیش از ما زیستند، در جهنم عذاب می‌کشند و ما نیز به آن‌جا خواهیم رفت!..
چاره‌ای جز کشتن او نیست!.. به هر کس او را بکشد، صد شتر سرخ‌موی و طلای بی‌حساب می‌دهم!..» در یک لحظه میل به اسلام از دل عمر، پسر خطاب، رخت بربست. از جایش جهید و گفت: «این کار را کسی جز پسر خطاب نمی‌کند.» آنان برایش کف می‌زدند و می‌گفتند: «بشتاب، ای پسر خطاب! ببینیم چه می‌کنی!»
شمشیرش را بر کمر بست و به راه افتاد. در راه با نُعَیم بن عبدالله روبه‌رو شد که از او پرسید: «با این همه تندی و خشم کجا می‌روی، ای عمر؟» به او گفت: «می‌روم محمد را بکشم که در میان قوم تفرقه افگنده و برادر را دشمن برادر ساخته است.» نعیم به او گفت: «ای عمر! این کار دشوار است. یارانش چون پروانه گرد او می‌گردند و می‌لرزند که مبادا گزندی به او برسد. نزدیک شدن به او بسیار دشوار است. اگر او را بکشی هم، از دست فرزندان عبدالمطلب رهایی نخواهی یافت.»
حضرت عمر از این سخنان سخت برآشفت و با گفتن «مگر تو هم از آنانی؟ نخست کار تو را تمام می‌کنم!» دست بر شمشیر برد. نعیم به او گفت: «ای عمر! مرا رها کن! نزد خواهرت فاطمه و شوهرش سعید بن زید برو؛ آنان نیز مسلمان شده‌اند.» حضرت عمر این سخنان را باور نکرد. نعیم به او گفت: «اگر باور نمی‌کنی، برو و بپرس! خواهی فهمید.»
اگر حضرت عمر این قصد را به انجام می‌رساند، جدایی دینی از میان می‌رفت، اما خون‌خواهی، که رسم عرب بود، پدید می‌آمد و قریش دو پاره می‌شد و به جنگ‌هایی بی‌پایان درمی‌افتاد. بدین‌گونه نه تنها عمر بن خطاب، بلکه همۀ فرزندان خطاب کشته می‌شدند. اما عمر بن خطاب، چون بسیار نیرومند، دلیر و تندخو بود، این را نتوانست بیندیشد. نگران حال خواهرش شد و بی‌درنگ به خانۀ آنان رفت.
در آن هنگام سورۀ طه تازه نازل شده بود. سعید و فاطمه (رضی الله عنهما) آن را نویسانده بودند، یکی از اصحاب به نام حضرت خباب بن ارت را به خانۀ خود آورده بودند و آن را می‌خواندند. حضرت عمر صدای‌شان را از پشت در شنید. در را بسیار سخت کوبید. چون او را خشمگین و با شمشیری بر کمر دیدند، نوشته را پنهان کردند و حضرت خباب را نیز پنهان ساختند. سپس در را گشودند. چون درآمد، پرسید: «چه می‌خواندید؟» گفتند: «هیچ.»
خشمگین‌تر شد و فریاد زد: «پس آنچه شنیده‌ام، راست است: شما نیز فریب جادوی او را خورده‌اید!» گریبان حضرت سعید را گرفت و بر زمین زد. چون خواهرش خواست شوهرش را برهاند، از سر خشم سیلی‌ای نیز بر چهرۀ او زد. چون دید که از چهره‌اش خون جاری شده است، دلش به حال خواهرش سوخت. فاطمه زخمی و غرق خون بود. اما نیروی ایمان او را برانگیخت و با پناه بردن به الله تعالی گفت: «ای عمر! چرا از الله شرم نمی‌کنی و به پیامبری که او با آیات و معجزات فرستاده است، ایمان نمی‌آوری؟ آری، من و شوهرم به شرف اسلام نایل شده‌ایم. اگر سرمان را هم ببری، بازنمی‌گردیم.» و کلمۀ شهادت را بر زبان آورد.
حضرت عمر در برابر این ایمان خواهرش ناگهان نرم شد و بر زمین نشست. با آوازی نرم گفت: «بیایید، این کتابی را که می‌خواندید، بیرون آورید.» فاطمه به او گفت: «تا پاک نشوی، آن را به تو نمی‌دهم.» حضرت عمر غسل کرد.
سپس فاطمه برگۀ قرآن کریم را آورد. حضرت عمر خواندن را خوب می‌دانست. خواندن سورۀ طه را آغاز کرد. فصاحت، بلاغت، معانی و برتری‌های قرآن کریم آهسته‌آهسته دلش را نرم می‌کرد. چون به آیۀ کریمه‌ای رسید که معنای آن چنین است: «هرچه در آسمان‌ها و زمین است، هرچه میان آن دو است و هرچه زیر خاک (هفت طبقه) است، از آنِ اوست»11، در اندیشه‌ای ژرف فرو رفت. گفت: «ای فاطمه! همۀ این موجودات بی‌پایان از آنِ اللهی است که شما می‌پرستید؟» خواهرش پاسخ داد: «البته که چنین است! آیا در آن شکی هست؟» شگفتی‌اش افزون‌تر شد و گفت: «ای فاطمه! ما نزدیک به هزار و پانصد تندیس تراشیده و آراسته از طلا، نقره، مفرغ و سنگ داریم. هیچ‌یک از آن‌ها بر روی زمین چیزی ندارد.» اندکی بیشتر خواند و در آیۀ کریمه‌ای که معنای آن چنین است، اندیشید: «جز الله تعالی، هیچ معبود و پرستیدۀ برحقی نیست که شایستۀ عبادت و پرستش باشد. نیکوترین نام‌ها از آنِ اوست.»12 گفت: «به‌راستی چه درست است!» خباب با شنیدن این سخن از جایش جهید و پس از گفتن تکبیر گفت: «مژده باد، ای عمر! رسول الله به درگاه الله تعالی دعا کرد و فرمود: ‹ای پروردگار من! این دین را با ابوجهل یا با عمر نیرومند کن!› اینک این دولت و این سعادت نصیب تو شده است.»
این آیۀ کریمه و این دعا دشمنی‌ای را که در دل حضرت عمر بود، زدود و روفت. بی‌درنگ گفت: «رسول الله کجاست؟» دلش دیگر به رسول الله بسته شده بود. آن روز رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) در خانۀ حضرت ارقم اصحابش را پند می‌داد. اصحاب کرام در آن‌جا گرد آمده بودند: با دیدن چهرۀ پرنور ایشان و شنیدن سخنان شیرین و پرنفوذشان، دل‌های خود را صفا می‌بخشیدند و در ذوق و لذت و سروری بی‌پایان، از حالی به حالی درمی‌آمدند و جان‌های خود را تازه می‌کردند.
از خانۀ ارقم دیده شد که حضرت عمر می‌آید. شمشیرش نیز همراهش بود. چون پرهیبت و نیرومند بود، اصحاب کرام گرد رسول الله را گرفتند. حضرت حمزه گفت: «از عمر چه باک؟ اگر به نیت نیک آمده است، خوش آمده است. وگرنه، پیش از آن‌که شمشیرش را بکشد، سرش را می‌پرانم!» در این هنگام رسول الله فرمود: «راه بدهید، درآید!»
«سخن کاهن هم نیست. چه اندک پند می‌گیرید!.. آن (قرآن کریم) از سوی پروردگار عالمیان (به‌وسیلۀ جبرئیل علیه السلام بر محمد علیه السلام) نازل شده است» حاقه: ۴۲–۴۳
جبرئیل علیه السلام پیش‌تر خبر داده بود که حضرت عمر برای پذیرفتن ایمان می‌آید و در راه است. سرور ما رسول الله با لبخند از حضرت عمر استقبال کرد و فرمود: «رهایش کنید، از کنارش دور شوید.» حضرت عمر در برابر رسول الله زانو زد. رسول الله بازوی حضرت عمر را گرفت و به او فرمود: «ای عمر، به ایمان درآی!» و او با دلی پاک کلمۀ شهادت را بر زبان آورد. اصحاب کرام از شادی بانگ تکبیر را به آسمان رساندند.
حضرت عمر پس از مسلمان شدن، حال خود را چنین بازگو کرده است:
«هنگامی که مسلمان شدم، اصحاب کرام از مشرکان پنهان می‌شدند و عبادت‌شان را پنهانی انجام می‌دادند. این بر من بسیار گران آمد و پرسیدم: ‹یا رسول الله! آیا ما بر حق نیستیم؟› سرور ما، پیامبر، فرمود: ‹آری. سوگند به الله تعالی، به ذاتی که هستی‌ام در قبضۀ قدرت اوست، چه بمیرید و چه زنده باشید، بی‌گمان بر حق هستید.›
آن‌گاه گفتم: ‹یا رسول الله! حال که ما بر حق هستیم و مشرکان بر راه باطل، چرا دین خود را پنهان می‌کنیم؟ والله، ما سزاوارتر و شایسته‌تریم که دین اسلام را در برابر کفر آشکار کنیم. دین الله تعالی بی‌هیچ تردیدی در مکه چیره خواهد شد. اگر قوم ما با ما به انصاف رفتار کند، چه بهتر؛ اگر بخواهد از حد بگذرد، با آنان می‌جنگیم.› سرور ما رسول الله فرمود: ‹ما از نظر شمار بسیار اندکیم!›
گفتم: ‹یا رسول الله! سوگند به الله تعالی که تو را به پیامبری برحق فرستاده است، هیچ مجلسی از مشرکان نخواهد ماند که در آن ننشینم و بی‌پروا و بی‌ترس از اسلام سخن نگویم. اکنون آشکار شویم!› چون پذیرفته شد، در دو صف بیرون آمدیم و به سوی حرم شریف رفتیم. پیشاپیش یک صف حمزه و پیشاپیش صف دیگر من بودم. با گام‌هایی استوار، گویی زمین را آرد می‌کردیم، با رفتاری باوقار و پرهیبت، به مسجدالحرام درآمدیم. مشرکان قریش گاه به من و گاه به حمزه می‌نگریستند. به چنان اندوه و غمی گرفتار شدند که شاید هرگز در زندگی چنین ناامیدی‌ای ندیده بودند.» ابوجهل چون دید که حضرت عمر چنین می‌آید، پیش آمد و از او پرسید: «ای عمر! این چیست؟» حضرت عمر بی‌آن‌که هیچ اعتنایی به او کند، گفت: «اشهد ان لا اله الا الله وأشهد ان محمدا عبده ورسوله.» ابوجهل ندانست چه بگوید. خشکش زد. حضرت عمر رو به آن گروه مشرکان کرد و گفت: «ای قریش!… هر که مرا می‌شناسد، می‌شناسد! هر که نمی‌شناسد، بداند که من عمر، پسر خطاب هستم… هر که می‌خواهد زنش را بیوه و فرزندانش را یتیم بگذارد، از جایش بجنبد! هر که بجنبد، او را با شمشیرم پاره‌پاره می‌کنم و بر زمین می‌افگنم!…» آن‌گاه مشرکان قریش در یک لحظه پراکنده شدند و دور گشتند. رسول الله و اصحاب والایش صف بستند و با صدای بلند تکبیر گفتند. آسمان‌های مکه از بانگ اصحاب کرام طنین‌انداز شد: «الله اکبر!… الله اکبر!…» برای نخستین بار در حرم شریف آشکارا نماز خوانده شد.13 هنگامی که حضرت عمر مسلمان شد، آیۀ شصت‌وچهارم سورۀ انفال نازل شد که معنای آن چنین است: «ای پیامبر من! الله تعالی و کسانی از مؤمنان که در پی تو می‌روند، به یاوری تو را بس‌اند.» برخی کسان که در شک دودل بودند، با دیدن مسلمان شدن حضرت عمر، اسلام را برگزیدند و به شرف صحابی بودن نایل شدند.
از آن پس شمار مسلمانان روزبه‌روز چون بهمنی رو به فزونی نهاد.
«ای پروردگار من! این دین را با ابوجهل یا با عمر نیرومند کن!» حدیث شریف
در هر کار نام رحمان را یاد می‌کرد آن کان کرم،
کان حمد و تسبیح بود آن پیامبر، آن کان کرم.
جایگاه الطاف الهی، چشمۀ دانش و شیرینی بود،
جانش از اخلاق نیک لبریز بود آن کان کرم.
برای الله، با آفریدگان حق مهربان و فروتن بود،
به همۀ مردم لطف و نیکی می‌کرد آن کان کرم.
نمای قدیم کعبۀ معظمه مکۀ مکرمه
هجرت دوم به حبشه
هنگامی که اصحاب کرام (علیهم الرضوان) به مکه بازگشتند، مشرکان دوباره آزار و شکنجۀ آنان را از سر گرفتند. ستم‌شان هر بار بیشتر می‌شد. هرگونه شکنجه‌ای را بی‌هیچ پروایی روا می‌داشتند. روزی حضرت عثمان گفت: «یا رسول الله! دیدم که حبشه جای خوبی برای تجارت است. یک ماه تجارت در آن‌جا سود بسیار می‌دهد. تا الله تعالی جای هجرت را معین فرماید، برای مسلمانان جایی بهتر از آن نیست. دست‌کم مؤمنان از آزارهای قریش رها می‌شوند. نجاشی به ما لطف‌ها و نیکی‌های بسیار کرده است.» آن‌گاه سرور ما، پیامبر، فرمود: «به حبشه بازگردید تا به نام الله تعالی در امان باشید.» چون حضرت عثمان گفت: «یا رسول الله! اگر شما به آن‌جا تشریف ببرید، شاید آنان مسلمان شوند. چون از اهل کتاب‌اند، زود به اسلام می‌گروند و از یاری دریغ نمی‌کنند»، پیامبر محبوب ما فرمود: «به من فرمان داده نشده است که آسایش و آرامش بجویم. دربارۀ هجرت، چشم به راه فرمان شریف الله تعالی هستم. چنان‌که فرمان داده شوم، عمل می‌کنم.»
در سال ششم بعثت، بنا بر روایتی، کاروانی از اصحاب کرام (رضی الله عنهم)، یکصد و یک تن، ۸۳ مرد و ۱۸ زن، بار دوم به سوی حبشه روانه شد. حضرت جعفر بن ابی‌طالب به سرپرستی این کاروان گماشته شده بود. به سلامت به سرزمین نجاشی رسیدند. حضرت ام سلمه (رضی الله عنها) آنچه را در حبشه بر آنان گذشت، چنین بازگفته است: «چون به حبشه رسیدیم، در آن‌جا همسایه‌ای بسیار نیک یافتیم. آن همسایه نجاشی پادشاه بود. همۀ خواسته‌های ما را برآورد. فرمان‌های دین‌مان را چنان‌که می‌خواستیم، به جا می‌آوردیم. الله تعالی را آزادانه می‌پرستیدیم و هیچ آزاری نمی‌دیدیم. هیچ سخن بدی نمی‌شنیدیم.» مشرکان مکه چون از این وضع آگاه شدند، تصمیم گرفتند دو سفیر نزد پادشاه حبشه بفرستند. برای نجاشی، افزون بر چیزهای گران‌بها، هدیه‌هایی از چرم مکه که بسیار دوست می‌داشت، آماده شد. برای روحانیان و بزرگان دولت نیز هدیه‌هایی در نظر گرفته شد. این مأموریت را عبدالله بن ابی‌ربیعه و عمرو بن عاص بر عهده گرفتند. به این دو سفیر یاد دادند که در حضور نجاشی چه بگویند. به آنان گفتند: «پیش از سخن گفتن با پادشاه، هدیه‌ها را به یکایک بطریق‌ها و فرماندهانش بدهید. سپس هدیه‌های نجاشی را پیشکش کنید. پس از آن، بخواهید که مسلمانانی را که در آن‌جا هستند، به شما بسپارند. مجال ندهید که نجاشی مسلمانان را ببیند و با آنان سخن بگوید.»14 سفیران به حبشه رسیدند. پس از دیدار با بزرگان دولت و دادن هدیه‌ها، به هر یک از آنان گفتند: «از میان ما چند تن برخاسته‌اند. دین تازه‌ای ساخته‌اند که نه ما آن را می‌شناسیم و نه شما. می‌خواهیم این کسانی را که آمده‌اند، به سرزمین‌شان بازگردانیم. هنگامی که با پادشاه‌تان دربارۀ آنان سخن می‌گویید، بکوشید که بی‌آن‌که با آمدگان سخنی گفته شود، آنان را به ما بسپارند. کسانی که بهتر از همه به کارشان می‌رسند، پدران و مادران و همسایگان خودشان‌اند. آنان ایشان را بسیار خوب می‌شناسند.»15 بطریق‌ها پیشنهاد را پذیرفتند. سپس سفیران مکه هدیه‌های نجاشی را پیشکش کردند. نجاشی پادشاه هدیه‌ها را پذیرفت، آنان را فراخواند و مدتی با آنان گفت‌وگو کرد.
«به حبشه بازگردید تا به نام الله تعالی در امان باشید» حدیث شریف
سفیران به نجاشی گفتند: «ای پادشاه! چند تن از ما به سرزمین شما پناه آورده‌اند. این آمدگان همان‌گونه که دین قوم خود را رها کرده‌اند، به دین شما نیز درنیامده‌اند. دینی ساختگی دارند که با اندیشۀ خودشان سازگار است. نه ما این دین را می‌شناسیم و نه شما. بزرگان قومی که از آن‌اند، ما را نزد شما فرستاده‌اند. این بزرگان پدران و خویشاوندان نزدیک مردانی‌اند که به سرزمین شما پناه آورده‌اند. خواسته‌شان این است که آمدگان بازگردانده شوند. زیرا آنان از حال ایشان آگاه‌ترند. بهتر می‌دانند که این‌ها چه چیزی را از دین خود نمی‌پسندند…» آنچه هم عمرو بن عاص و هم عبدالله بن ابی‌ربیعه بیش از همه می‌خواستند، این بود که نجاشی این سخنان را بشنود و بر وفق خواستۀ آنان رفتار کند. چون سفیران این سخنان را گفتند، بطریق‌های نجاشی به سخن درآمدند و گفتند: «کاملاً راست می‌گویند. قوم‌شان بهتر می‌توانند به کارشان برسند و بهتر داوری کنند که چه را می‌پسندند و چه را نمی‌پسندند. ازاین‌رو شما این مردان را بسپارید تا آنان را به سرزمین و قوم‌شان ببرند.» نجاشی پادشاه از این سخنان سخت خشمگین شد و گفت: «والله، نه! این مردان را نمی‌سپارم. به مردانی که به من پناه آورده و به سرزمینم آمده‌اند، خیانت نمی‌توانم کرد. مرا بر دیگران برگزیده و به سرزمینم آمده‌اند. ازاین‌رو مهاجرانی را که آمده‌اند، به کاخم فرا می‌خوانم، از آنان می‌پرسم که در برابر سخنان این مردان چه می‌گویند و پاسخ‌شان را می‌شنوم. اگر مهاجران چنان باشند که این‌ها می‌گویند، آنان را به آمدگان می‌سپارم و به قوم‌شان بازمی‌گردانم. اگر چنین نباشد، تا در سرزمین من‌اند، از آنان پشتیبانی می‌کنم و به آنان نیکی می‌کنم.» نجاشی پیش از این کتاب‌های آسمانی را خوانده بود. می‌دانست که زمان آمدن محمد علیه السلام نزدیک است، قومش او را دروغگو خواهند خواند، به او ایمان نخواهند آورد و او را از مکه بیرون خواهند کرد. نجاشی از سفیران مکه پرسید: «به چه کسی ایمان دارند؟» گفتند: «محمد است.» نجاشی با شنیدن این نام دریافت که او پیامبر است، اما آشکار نکرد. باز از آمدگان پرسید: «دین و آیینش چیست و به چه دعوت می‌کند؟» عمرو گفت: «آیینی ندارد.» نجاشی گفت: «چگونه گروهی را که به من پناه آورده‌اند، بی‌آن‌که آیین و دین‌شان را بشناسم، بسپارم؟ مجلسی برپا کنیم. آنان را نیز بیاوریم. با شما رو به رو کنیم. حال همۀ شما روشن شود. من نیز دین‌شان را بشناسم.» مسلمانان را به کاخ فراخواندند. مسلمانان نخست با یکدیگر مشورت کردند (رأی زدند) و گفتند: «چه بگوییم که پادشاه حبشه را خوش آید و با طبعش سازگار باشد؟» حضرت جعفر گفت: «والله، آنچه ما در این باره می‌دانیم، تنها همان است که پیامبرمان به ما فرمان داده است. نتیجه هرچه باشد، به آن راضی هستیم.» همه پذیرفتند و پس از آن‌که همداستان شدند که تنها حضرت جعفر سخن بگوید، به حضور نجاشی رفتند. نجاشی پادشاه نیز عالمانش را گرد آورده بود. مجلسی بزرگ برپا شد. سپس مهاجران را به درون آوردند. مسلمانان چون درآمدند، سلام دادند.
اما سجده نکردند. چون نجاشی از آنان پرسید: «چرا سجده نکردید؟»، پاسخ دادند: «ما در برابر هیچ‌کس جز الله تعالی سجده نمی‌کنیم. سرور ما، پیامبر، ما را از سجده کردن در برابر غیر الله تعالی بازداشته و فرموده است: ‹سجده تنها سزاوار الله تعالی است.›» نجاشی به مهاجران گفت: «ای کسانی که به حضور من آمده‌اید! به من بگویید: چرا به سرزمین من آمده‌اید؟ حال شما چیست؟ نه بازرگانید و نه خواسته‌ای دارید. حال این پیامبرتان که ظهور کرده است، چیست؟ چرا آن‌گونه که آمدگان از سرزمین شما سلام می‌دهند، سلام نمی‌دهید؟»
جعفر (رضی الله عنه) گفت: «ای پادشاه! نخست سه سخن می‌گویم. اگر راست گفتم، تصدیقم کنید؛ اگر دروغ گفتم، تکذیبم کنید. پیش از همه، فرمان ده که از این مردان تنها یکی سخن بگوید و دیگری خاموش بماند!»
عمرو بن عاص گفت: «من سخن می‌گویم.» نجاشی گفت: «ای جعفر، نخست تو بگو.»
حضرت جعفر گفت: «سه سخن دارم. از این مرد بپرسید: آیا ما بردگانی هستیم که باید گرفته شوند و به صاحبان‌شان بازگردانده شوند؟» نجاشی پرسید: «ای عمرو! آیا برده‌اند؟» عمرو گفت: «نه! برده نیستند، آزادند!» حضرت جعفر گفت: «آیا خون کسی را به ناحق ریخته‌ایم و باید به کسانی که خون‌شان ریخته شده است، سپرده شویم؟» چون نجاشی از عمرو پرسید: «آیا این‌ها کسی را به ناحق کشته‌اند؟»، عمرو گفت: «نه، قطره‌ای خون هم نریخته‌اند.» حضرت جعفر به نجاشی گفت: «آیا مالی داریم که از مال دیگران به ناحق گرفته باشیم و ناگزیر از پرداختنش باشیم؟» نجاشی گفت: «ای عمرو! اگر این بیچارگان طلای بسیار هم بدهکار باشند، اگر وامی دارند، من می‌پردازم؛ بگویید!» عمرو گفت: «نه، حتی یک قیراط (واحدی از پول)!» چون نجاشی پرسید: «پس از آنان چه می‌خواهید؟»، عمرو گفت: «ما و آنان بر یک دین و یک راه بودیم. آنان آن را رها کردند. از محمد و دین او پیروی کردند.» نجاشی از جعفر پرسید: «چرا دینی را که بر آن بودید، رها کردید و از دیگری پیروی کردید؟ حال که از دین قوم‌تان جدا شده‌اید و از دین من هم نیستید، این دینی که به آن ایمان دارید، چگونه است؟ آیا دربارۀ آن به من آگاهی می‌دهید؟»
حضرت جعفر گفت: «ای پادشاه! ما قومی نادان بودیم. بت می‌پرستیدیم. مردار می‌خوردیم و هرگونه بدی می‌کردیم. پیوند خویشاوندی را می‌گسستیم و با همسایگان‌مان نیکی نمی‌کردیم. نیرومندان ما بر ناتوانان ستم می‌کردند و نمی‌دانستند رحم چیست. بر این حال بودیم تا الله تعالی از میان خود ما پیامبری فرستاد که راستی، امانت‌داری، پاک‌دامنی، پاکی و نجابت نسبش را می‌شناختیم. این پیامبر ما را دعوت کرد که به وجود و یگانگی الله تعالی ایمان آوریم، او را بپرستیم و سنگ‌ها و بت‌هایی را که ما و نیاکان‌مان می‌پرستیدیم، رها کنیم. به ما فرمان داد که راستگو باشیم، در امانت خیانت نکنیم، حق خویشاوندی را پاس داریم، با همسایگان به نیکی زندگی کنیم و از گناهان و خون‌ریزی بپرهیزیم. ما را از هرگونه بی‌اخلاقی، دروغ‌گویی، دست‌درازی به مال یتیمان و تهمت زدن به زنان پاک‌دامن بازداشت. به ما فرمان داد که الله تعالی را بی‌آن‌که برایش همتا و شریکی قرار دهیم، بپرستیم. و ما پذیرفتیم، به هرچه از سوی الله تعالی آورد، ایمان آوردیم و آنچه را فرمود، به جا آوردیم. الله تعالی را پرستیدیم. آنچه را بر ما حرام کرد، حرام و آنچه را بر ما حلال کرد، حلال دانستیم و چنین عمل کردیم. ازاین‌رو قوم‌مان با ما دشمن شدند و بر ما ستم کردند. برای آن‌که از دین‌مان دست بکشیم، از پرستش الله تعالی بازگردیم و دوباره بت بپرستیم، ما را به هرگونه شکنجه و رنجی گرفتار کردند. بر ما ستم کردند. روزبه‌روز بیشتر بر ما تنگ گرفتند. میان ما و دین‌مان حایل شدند و خواستند ما را از آن جدا کنند. آن‌گاه ما سرزمین و خانه‌هایمان را رها کردیم و به سرزمین تو پناه آوردیم. تو را بر دیگران برگزیدیم. به پناه و همسایگی تو دل بستیم. امید داریم که در کنار تو ستم و بی‌عدالتی نبینیم.» حضرت جعفر سخنش را چنین ادامه داد: «اما دربارۀ سلام، ما با سلام رسول الله به تو سلام دادیم. در میان خودمان نیز چنین سلام می‌دهیم. سرور ما، پیامبر، خبر داده است که سلام اهل جنت نیز چنین است. ازاین‌رو به ذات والای شما چنین سلام دادیم. و چون سرور ما، پیامبر، فرموده است که در برابر انسان سجده نمی‌شود، از سجده در برابر غیر الله تعالی به الله تعالی پناه می‌بریم.» نجاشی از او پرسید: «آیا از آنچه الله بیان کرده است، اندکی می‌دانی؟» چون حضرت جعفر گفت: «بلی»، نجاشی به او گفت: «آن را برایم بخوان.» حضرت جعفر خواندن آیات نخست سورۀ مریم را آغاز کرد. (روایت شده است که از سوره‌های عنکبوت و روم نیز خواند.) نجاشی می‌گریست. اشکی که از چشمانش فرو می‌ریخت، ریشش را تر کرد. راهبان نیز گریستند. نجاشی و راهبان گفتند: «ای جعفر! از این سخن شیرین و زیبا اندکی دیگر بخوان.» حضرت جعفر از آغاز سورۀ کهف خواند که معنای آن چنین است: «ستایش ویژۀ الله است که بر بندۀ خود (محمد علیه السلام) کتاب راست (قرآن کریم) را نازل فرمود؛ در الفاظ آن هیچ کژی و در معنای آن هیچ تناقضی ننهاد (از افراط و تفریط به دور است)؛ تا کافران را از سخت‌ترین عذابی (جهنم) که از پیشگاه (والای) اوست، بیم دهد، و به مؤمنانی که کارهای نیک می‌کنند، پاداشی نیکو (جنت) را مژده دهد که جاودانه در آن می‌مانند، و کسانی را که می‌گویند: ‹الله تعالی فرزندی گرفته است› بیم دهد. نه آنان (کسانی که می‌گویند: ‹الله تعالی فرزندی گرفته است›) و نه پدران‌شان هیچ آگاهی (و دانشی) از این (سخن) ندارند. این سخنی که از دهان‌شان بیرون می‌آید، (گران و) بسیار خطرناک است. جز دروغ نمی‌گویند. (ای رسول من!) اگر به این قرآن کریم ایمان نیاورند، آیا از اندوه و خشم در پی آنان جانت را تباه خواهی کرد؟ ما آنچه را بر روی زمین است (جنگل‌ها، رودها، کان‌ها، جانوران و گیاهان…) زینت آن قرار دادیم تا مردم را بیازماییم که کدام‌شان کار نیک می‌کنند…»16
«سجده تنها سزاوار الله تعالی است» حدیث شریف
نجاشی نتوانست خودداری کند و گفت: «والله، این نوری است که از همان چراغ می‌تابد. موسی و عیسی (علیهما السلام) نیز با همین نور آمده‌اند.» سپس رو به فرستادگان قریش کرد و گفت: «بروید! والله، نه آنان را به شما تسلیم می‌کنم و نه دربارۀ ایشان اندیشۀ بدی در سر دارم.» عبدالله بن ابی‌ربیعه و عمرو بن عاص از حضور نجاشی بیرون رفتند.17 عمرو به عبدالله گفت: «سوگند می‌خورم که عیبی از آنان را در حضور نجاشی آشکار می‌کنم و ریشه‌شان را برمی‌کنم؛ خواهی دید!» همراهش به عمرو گفت: «هرچند آنان با ما مخالفت می‌کنند، خوب یا بد، با ما خویشاوندی دارند؛ این کار را نکن.» عمرو گفت: «به نجاشی خبر می‌دهم که آنان عیسی علیه السلام را بنده می‌دانند.» روز بعد نزد نجاشی رفت و گفت: «ای پادشاه! اینان دربارۀ عیسی بن مریم (علیه السلام) سخنان سنگینی می‌گویند. کسی را نزدشان بفرست و بپرس که دربارۀ عیسی علیه السلام چه می‌گویند.» نجاشی کسی را نزد مسلمانان فرستاد تا دیدگاه‌شان را دربارۀ حضرت عیسی بپرسد. مسلمانان بار دیگر گرد هم آمدند و به یکدیگر گفتند: «اگر دربارۀ عیسی علیه السلام بپرسد، چه پاسخ خواهیم داد؟» حضرت جعفر گفت: «والله، دربارۀ حضرت عیسی همان را می‌گوییم که الله تعالی فرموده و سرور ما، پیامبر، برای ما آورده است.» چون به حضور نجاشی رسیدند، نجاشی پرسید: «شما دربارۀ عیسی بن مریم علیه السلام چه می‌گویید؟» حضرت جعفر پاسخ داد: «ما دربارۀ عیسی علیه السلام همان را می‌گوییم که سرور ما، پیامبر، از جانب الله تعالی برای ما آورده و ابلاغ فرموده است. می‌پذیریم که او بنده و رسول الله تعالی است و کلمۀ اوست که الله تعالی آن را به حضرت مریم القا فرمود؛ بانویی پاک‌دامن که از دنیا و از مردان دل برکنده و خود را وقف حق تعالی کرده بود. حال و شأن عیسی بن مریم همین است و بس. و می‌گوییم: همان‌گونه که الله تعالی حضرت آدم را از خاک آفرید، عیسی علیه السلام را نیز بی‌پدر آفرید.» آن‌گاه نجاشی دست به سوی زمین دراز کرد، پر کاهی برداشت و گفت: «سوگند می‌خورم که عیسی بن مریم نیز چیزی بیش از آنچه شما گفتید نیست. میان این دو، حتی به اندازۀ این پر کاه نیز تفاوتی نیست.»
چون نجاشی این سخن را گفت، بزرگان دولت و فرماندهانی که پیرامونش بودند، با یکدیگر به نجوا و غرغر پرداختند.
نجاشی چون این را دید، به آنان گفت: «سوگند می‌خورم، هرچه می‌خواهید بگویید؛ من دربارۀ اینان جز نیکی نمی‌اندیشم.» سپس رو به مهاجران مسلمان کرد و گفت: «به شما و به آن ذاتی که از نزد او آمده‌اید، تبریک می‌گویم! من یقین کردم که او رسول الله است. ما او را پیش‌تر در انجیل دیده بودیم. عیسی بن مریم نیز از آمدن آن رسول خبر داده است. والله، اگر او در این‌جا می‌بود، می‌رفتم، کفش‌هایش را برمی‌داشتم و پاهایش را می‌شستم! بروید! در بخش دست‌نخوردۀ سرزمین من، به دور از هرگونه تجاوز، در امنیت و آرامش زندگی کنید. هر که به شما بدی کند، هلاکش می‌کنم. اگر کوهی از طلا به من بدهند، دل یکی از شما را نمی‌آزارم!»
پس از آن، نجاشی دربارۀ هدایایی که فرستادگان قریش آورده بودند، گفت: «من به این‌ها نیازی ندارم! هنگامی که الله تعالی این فرمانروایی‌ام را که دیگران غصب کرده بودند به من بازگرداند و مردم را فرمان‌بردار من ساخت، از من رشوه نگرفت.» و هدایای‌شان را پس داد. فرستادگان قریش دست‌خالی از حضور نجاشی بازگشتند. نجاشی خوشبخت نیز اسلام را برگزیده و اصحاب کرام را بسیار شادمان ساخته بود.18
حق عالم را آفرید
حق عالم را آفرید به عشق محمد،
ماه و خورشید را آفرید به شوق محمد.
گفت: «باش!» و عالم پدید آمد؛ لوح و قلم نگاشته شد،
ختم کلام خوانده شد به شأن محمد.
همۀ اولیا آمدند و بر آن درگاه روی سودند،
ذکر توحید گفتند به نور محمد.
اویس قرنی بهره یافت و باز هم مشتاق‌تر شد،
هشت جنت آراسته شد به عشق محمد.
پرندگانی که در هوا می‌پرند، کوه و سنگ که سبز می‌شوند،
درختان که میوه می‌دهند، همه به عشق محمد.
بی‌ایمانان آمدند و از او ایمان گرفتند،
پنج وقت نماز گزاردند به عشق محمد.
فرشتگان آمدند و صف‌به‌صف ایستادند،
پنج وقت نماز گزاردند به عشق محمد.
یونس کیست که مدحش گوید؟ آیات قرآن او را می‌ستاید؛
یادش کن و صلوات بفرست به عشق محمد.
«به شما و به آن ذاتی که از نزد او آمده‌اید، تبریک می‌گویم! من یقین کردم که او رسول الله است. ما او را پیش‌تر در انجیل دیده بودیم. عیسی بن مریم نیز از آمدن آن رسول خبر داده است.» نجاشی اصحمه