منابع
- قرآن کریم
- انوار التنزیل – قاضی بیضاوی
- تفسیر مظهری – ثناءالله پانی‌پتی
- تفسیر قرطبی – امام قرطبی
- تفسیر بیضاوی – قاضی بیضاوی
- تفسیر کبیر – فخرالدین رازی
- تفسیر خازن – علاءالدین بغدادی
- تفسیر القرآن – امام ترمذی
- تفسیر القرآن العظیم – ابوالفداء
- صحیح بخاری – امام بخاری
- صحیح مسلم – امام مسلم
- سنن دارقطنی – دارقطنی
- سنن ترمذی – امام ترمذی
- موطأ – امام مالک
- مستدرک – حاکم نیشابوری
- سنن ابن ماجه – ابن ماجه
- سنن بیهقی – بیهقی
- سنن داوود – ابوداوود
- سنن صغری – امام نسائی
- مسند – بزار
- مسند – دارمی
- مسند – ابویعلی
- مسند – امام احمد بن حنبل
- صحیح – ابن حبان
- اخبار مکه – ازرقی
- وصیت‌نامۀ برگوی – امام برگوی
- جالیه الاکدار – مولانا خالد بغدادی
- جامع الاحادیث – سیوطی
- جواب داده نتوانست – خرپوتلو اسحاق افندی
- دلائل النبوه – ابونعیم اصفهانی
- دلائل النبوه – بیهقی
- فرهنگ دینی – روزنامۀ ترکیه
- البدایه والنهایه – ابن کثیر (ابوالفداء)
- انساب الاشراف – بلاذری
- الانوار – بغوی
- الاکتفاء فی مغازی المصطفی والثلاثه الخلفاء – کلاعی
- اللآلی المصنوعه – سیوطی
- المعجم الصغیر – امام طبرانی
- المحبر – ابن حبیب
- المصنف – امام عبدالرزاق صنعانی
- المصنف – امام ابن ابی‌شیبه
- الوفا باحوال المصطفی – ابن جوزی (عبدالرحمن جوزی / ابوالفرج ابن جوزی)
- اوصاف النبی – سیوطی
- فیض القدیر – مناوی
- فتوح البلدان – بلاذری
- ایمانی که برای همه لازم است – حاجی فیض‌الله افندی
- حلیه الاولیاء – ابونعیم
- احیاء – امام غزالی
- انسان العیون – نورالدین علی حلبی
- الاصابه – ابن حجر عسقلانی
- اثبات النبوه – امام ربانی
- دانشنامۀ علمای اسلام – روزنامۀ ترکیه
- الاستیعاب – ابن عبدالبر
- اعتقادنامه – مولانا خالد بغدادی
- کشف الخفاء – اسماعیل عجلونی
- قصص الانبیاء – احمد جودت پاشا
- کیمیای سعادت – امام غزالی
- ترجمۀ معارج النبوه (تاریخ پیامبران) – آلتی‌پارماق محمد افندی
- مجمع الزوائد – هیثمی
- مغازی – واقدی
- مکتوبات امام ربانی – امام ربانی
- مکتوبات معصومیه – محمد معصوم فاروقی
- المواهب اللدنیه – قسطلانی
- مولود شریف (وسیله النجاه) – سلیمان چلبی
- مرآت کائنات – نشانجی‌زاده محمد افندی
- المعجم الکبیر – طبرانی
- مقدمه – دارمی
- الروض الانف – سهیلی
- سیرت – ابن کثیر
- سیرت الرسول – ابن اسحاق
- السیره النبویه – ابن هشام
- سیرت النبی – احمد بن زینی دحلان
- السیر الکبیر – امام محمد
- شرح السیر الکبیر – امام سرخسی
- سبل الهدی – شمس‌الدین شامی
- شمائل شریف – امام ترمذی
- الشفاء الشریف – قاضی عیاض
- شواهد النبوه – مولانا عبدالرحمن جامی
- شعب الایمان – بیهقی
- الطبقات الکبری – عبدالوهاب شعرانی
- طبقات الصحابه – ابن سعد
- التاریخ الکبیر – بخاری
- تخریج – خزاعی
- تاریخ دمشق (تاریخ شام) – ابن عساکر
- تام علمحال سعادت ابدیه – حسین حلمی ایشیق
- تاریخ طبری – طبری
- تاریخ الاسلام – امام ذهبی
- التراتیب الاداریه – کتانی
- اسد الغابه – ابن اثیر
- عیون الاثر – ابن سیدالناس
عبدالحمید خان دوم
آلبوم‌های «یلدیز» – مکه و مدینه
در عکس‌ها
کعبۀ شریف – مکۀ مکرمه دروازۀ ورودی مسجدالحرام
تپۀ صفا – مکه تپۀ مروه – مکه
صرۀ همایون در مکه چاه زمزم که عبدالحمید خان اول ساخت
مولد بیت شریف (۱۹۰۹)
مسجد یک‌گنبده و یک‌مناره‌ای که در عکس بزرگ و در سوی راستِ عکس پایین راست دیده می‌شود، جای مبارکی است که سرور ما رسول الله جهان را با قدوم خویش مشرف ساخت.
سرور ما، پیامبر، هنگام هجرت این خانۀ مبارک را به عقیل بن ابی‌طالب، برادر حضرت علی (رضی الله عنه)، سپرده بود. نواده‌های عقیل نیز آن را به محمد بن یوسف ثقفی، برادر حجاج، فروختند.
پس از آن، خیزران خاتون، مادر هارون الرشید خلیفۀ عباسی، این خانۀ مبارک را خرید و به مسجد تبدیل کرد.
این مسجد که پس از عباسیان از سوی ممالیک نگهداری می‌شد، در دوران عثمانی نیز با دقت حفظ شد.
سلطان سلیمان خان قانونی مسجد را از نو ساخت و جای ولادت پیامبر ما را در میان پنجره‌ای با میله‌های نقره‌ای گرفت.
سلطان احمد خان اول نیز کرسی مقام را که به شکل گهوارۀ زرین ساخته بود، در درون این پنجره نهاد.
نگهداری این مسجد را والده‌سلطان‌ها با دقت انجام می‌دادند و نیازهایش را نیز بانوان دربار فراهم می‌کردند.
در این زمینه، بیشترین خدمت را امة‌الله رابعه گلنوش سلطان، همسر سلطان محمد چهارم (و مادر مصطفی دوم و احمد خان سوم)، انجام داد.
این مسجد در طول تاریخ بارها مرمت شد.
خانه‌ای که شیخ عباس قطان در سال ۱۹۵۰ به جای مسجدِ ویران شده در سال ۱۹۲۴ ساخت، از سال ۱۹۵۹ به این سو به‌عنوان کتابخانۀ عامۀ مکه به کار می‌رود.
قلعۀ اجیاد (۱۸۹۰)
آخرین نشانه‌های عثمانی در سرزمین‌های مقدس – رواق‌ها
نخستین سایبان‌ها در پیرامون بیت‌الله در زمان حضرت عثمان (رضی الله عنه) نهاده شد. رواق‌هایی که سپس مهدی، خلیفۀ عباسی، ساخت، با گذشت زمان فرسوده شدند.
سلطان سلیمان قانونی مرمت رواق‌ها را به معمار سنان سپرد و پس از این مرمت، بر بام رواق‌ها گنبدها افزوده شد. معمار محمد آغا، یکی از شاگردان معمار سنان، در سال ۱۵۹۰ بر ستون‌های رواق‌ها افزوده‌های تازه ساخت و پایه‌ها و طاق‌هایی را که از چوب بودند، با به کار بردن مرمر نو کرد.
در زمان سلطان عبدالعزیز و عبدالحمید خان دوم نیز نگهداری شدند.
در سال ۲۰۱۴، در چارچوب طرح گسترش کعبه، رواق‌ها از جای‌شان برداشته شده، به کارگاهی در نزدیکی عرفات برده شدند. در سال ۲۰۱۶ دوباره در جای‌شان نهاده شدند.
ایستگاه قطار مدینه
آرامگاه حضرت عثمان
کعبۀ شریف
دروازۀ جنة‌المعلّی
یک پاسگاه عثمانی – مکۀ مکرمه
قلعۀ سوهانیه که به فرمان قانونی ساخته شد – مدینۀ منوره
مدینۀ منوره
مکۀ مکرمه
۱. قلعۀ اجیاد
قلعۀ اجیاد در دوران سلطان عبدالحمید خان اول، برای نگهداری کعبه و امنیت حاجیان و نظم و دفاع شهر مکه، میان سال‌های ۱۷۸۱ تا ۱۷۸۳ ساخته شد و در جنگ جهانی اول به‌عنوان پادگان ترک به کار رفت. اما قلعۀ اجیاد، این یادگار عثمانی، در سال ۲۰۰۲ ویران شد.
۲. کوه عمر
۳. قلعۀ هند: قلعۀ هند را نیز سلطان سلیم خان سوم در سال ۱۸۰۶ برای افزودن امنیت مکه ساخت.
مدینۀ منوره
۱. کوه احد
۲. منارۀ مجیدیه
منارۀ مجیدیه را، مانند دیگر منارهای مسجد که باب‌السلام و باب‌الرحمه نامیده می‌شوند، سلطان عبدالمجید خان ساخت. منارها شیوۀ معماری عثمانی را نشان می‌دهند. ۳. قبۀ سعادت (قبۀ خضرا – گنبد سبز): سلطان ترکمن مصر، سیف‌الدین صالح قلاوون، در سال ۶۷۸ [۱۲۷۹ میلادی] گنبد کنونی را بر حجرۀ سعادت ساخت و با سرب پوشاند. گنبد در سال ۱۲۵۳ [۱۸۳۷ میلادی] به فرمان سلطان محمود خان دوم (رحمة الله علیه) سبز رنگ شد.
۴. منارۀ رئیسیه
منارۀ رئیسیه را ممالیک ساختند و در زمان سلطان سلیمان خان قانونی و محمد خان چهارم مرمت شد. از آن‌جا که مؤذن‌باشی در آن اذان می‌گفت، این منارۀ اصلی را رئیسیه می‌نامند.
۵. پاسگاه خالدیه
۶. قشلۀ عساکر شاهانه (سربازخانۀ عثمانی)
۴. قلعۀ فلفل
از آن‌جا که امنیت مکه بسنده دانسته نمی‌شد، قلعۀ فلفل را سلطان سلیم خان سوم میان سال‌های ۱۸۰۰ تا ۱۸۰۱ ساخت.
در سال ۱۸۸۵، در دورانی که عثمان نوری پاشا امیر مکه بود، به شفاخانه تبدیل شد.
یادداشت:
قلعه‌های هند و فلفل نیز پیش از قلعۀ اجیاد ویران شدند.
۷. مسجد غمامه
«غمامه» در عربی به معنای «ابر» است. از آن‌جا که ابری که بر سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، سایه می‌افکند، هنگامی که سرور ما به مسجد نبوی می‌رفت، در این‌جا منتظر می‌ماند، به این ناحیه نام «جایگاه ابر» داده شد و مسجد نیز همین نام را گرفت. سرور ما، پیامبر، نمازهای عید را در این‌جا خواند. مسجد در زمان سلطان عبدالمجید خان مرمت شد.
۸. مسجد حضرت ابوبکر
در کتیبۀ عثمانی‌ای که امروز در مسجد حضرت ابوبکر است، نوشته شده است که مسجد برای آخرین بار به دستور سلطان عبدالعزیز خان مرمت شده است. عکس چند سال پس از این مرمت گرفته شده است.
۹. مسجد حضرت علی
سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، در این‌جا نماز عید رمضان را امامت کرد. حضرت علی (رضی الله عنه) نیز در دوران خلافتش و هنگامی که حضرت عثمان (رضی الله عنه) در خانه‌اش محاصره شده بود، نماز عید را در همین‌جا امامت کرد. ازاین‌رو، نام «مسجد حضرت علی» به آن داده شد.
۱۰. سبیل فاطمۀ زهرا
کعبه – حرم شریف
۱. مقام مالکی
۲. مقام حنفی
۳. حجرالاسود
۴. مقام ابراهیم و مقام شافعی
۵. چاه زمزم شریف
۶. مقام حنبلی
۷. موقت‌خانه: به ساختمان‌هایی شبیه رصدخانۀ کوچک که مُوَقِّت‌ها در آن کار می‌کنند تا زمان و وقت‌های نماز را تعیین کنند و ابزارهایی که در تعیین وقت به کار می‌رود و ساعت‌های تنظیم‌شده در آن است، موقت‌خانه می‌گویند. معمولاً در کنار مسجدهای بزرگ است. به کارمندانی که ساعت‌ها را تنظیم می‌کنند و به‌ویژه وقت‌های نماز را تعیین می‌کنند، موقت می‌گویند و هزینه‌هایشان را وقف‌ها می‌پردازند. ۸. کتابخانه: سلطان عبدالمجید خانِ جنت‌مکان در سال ۱۲۶۲ (۱۸۴۶ میلادی) از دو ساختمان کهنه در سوی شرق کعبه، که هر یک گنبدی به قطر شش متر داشت، یکی را به موقت‌خانه و دیگری را به کتابخانه تبدیل کرد [مرآت الحرمین – مرآت مکه، جلد دوم، صفحۀ ۷۷۰]. عبدالمجید خان ۳۶۵۳ جلد کتاب به کتابخانه بخشید.
الصلاة حول الکعبه (نماز در پیرامون کعبه)
قبۀ سعادت و منارۀ رئیسیه
۱. باغچۀ فاطمۀ زهرا
۲. گنبد محراب عثمان
شهر پاکیزۀ مدینۀ منوره
مسجد نبوی
میدان مناخه (بازار شتر)
گورستان جنة‌البقیع
۱. آرامگاه حضرت امام مالک و حضرت نافع
۲. آرامگاه حضرت عقیل بن ابی‌طالب (کاکازادۀ پیامبر ما) و حضرت عبدالله بن جعفر طیار (نوادۀ کاکای پیامبر ما، پسر جعفر طیار)
۳. آرامگاه ازواج مطهرات:
در این آرامگاه همۀ همسران پیامبر (کافۀ ازواج مطهرات) جز حضرت خدیجه و حضرت میمونه به خاک سپرده شده‌اند. این آرامگاه را که قبر حضرت عایشه نیز در آن است، سلطان سلیمان قانونی در سال ۱۵۴۳ نو کرد.
۴. آرامگاه حضرت ابراهیم، پسر رسول الله (رضی الله عنه)
نخستین کس از خانوادۀ پیامبر ما که در جنة‌البقیع به خاک سپرده شد، پسرش ابراهیم بود که در شیرخوارگی وفات یافت.
و حضرت عثمان بن مظعون نخستین صحابی‌ای است که در جنة‌البقیع به خاک سپرده شد. ۵. آرامگاه بنات النبی: در این‌جا دختران سرور ما، پیامبر، حضرت رقیه، حضرت ام کلثوم و حضرت زینب (رضی الله عنهن) به خاک سپرده شده‌اند.
۶. آرامگاه حضرت فاطمه بنت اسد (رضی الله عنها)
۷. مرضعة المرسلین، حضرت حلیمۀ سعدیه: در این‌جا مادر رضاعی سرور ما، پیامبر (علیه السلام)، حضرت حلیمه (رضی الله عنها) به خاک سپرده شده است.
۸. آرامگاه حضرت عثمان بن عفان (رضی الله عنه): آرامگاه خلیفۀ سوم، حضرت عثمان (رضی الله عنه)، را صلاح‌الدین ایوبی در سال ۱۲۰۵ ساخت. در زمان عثمانیان نیز مرمت و نگهداری شد. ۹. آرامگاه اهل بیت: در این آرامگاه حضرت عباس (کاکای سرور ما، پیامبر)، حضرت امام حسن مجتبی، حضرت امام زین‌العابدین، حضرت امام محمد باقر و حضرت امام جعفر صادق (رضی الله عنهم) به خاک سپرده شده‌اند.
۱۰. آرامگاه حضرت فاطمۀ زهرا
یادداشت:
در جنة‌البقیع چهار دختر و یک پسر سرور ما، پیامبر، به خاک سپرده شده‌اند. از بزرگان صحابه که جای‌شان در عکس نشان داده نشده است، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابی‌وقاص، عبدالله بن مسعود، صهیب بن سنان، ابوهریره، ابوسفیان بن حرب، سعد بن معاذ و سفیان بن حارث (رضی الله عنهم) نیز در جنة‌البقیع به خاک سپرده شده‌اند. هنگامی که مدینه در سال ۱۸۰۶ اشغال شد، سنگ‌های قبر و آرامگاه‌های جنة‌البقیع ویران شدند. در زمان سلطان عبدالحمید خان دوم، سنگ‌های قبر ترمیم شدند و آرامگاه‌ها از نو ساخته شدند. این عکس پس از این بازسازی گرفته شده است.
اما در سال ۱۹۲۶، پس از پایان یافتن خدمت عثمانیان به حرمین، جنة‌البقیع بار دیگر به همان سرنوشت دچار شد.
گورستان جنة‌المعلّی
۱. آرامگاه خدیجۀ کبری (رضی الله عنها): آرامگاه حضرت خدیجه (رضی الله عنها)، همسر سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، را در جنة‌المعلّی سلطان سلیمان قانونی در سال ۱۵۴۳ زیر نظر داوود پاشا، نایب مکه، ساخت.
پیش‌تر در جای آرامگاه صندوقی چوبین بود.
۲. آرامگاه اجداد رسول الله: در این آرامگاه قبرهای عبدالمطلب، پدرکلان سرور ما، پیامبر، و نیای بزرگش عبد مناف است.
۳. آرامگاه ابوطالب
۴. آرامگاهی که مقام مادر مبارک سرور ما، پیامبر محبوب، حضرت آمنه (رضی الله عنها) است
به مشهورترین روایت، قبر مادر ما، حضرت آمنه، در ابواء است. اما در برخی منابع روایت شده است که به جنة‌المعلّی منتقل شده است.
یادداشت:
این آرامگاه‌ها را سلطان عبدالحمید خان دوم در سال ۱۸۷۹ مرمت کرد.
اولیا چلبی یاد می‌کند که در دوران عثمانی، در جنة‌المعلّی هفتاد و پنج آرامگاهِ پدرکلان و کاکای سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، دیگر صحابه و بزرگان اسلام وجود داشت.
سوی راست عرفات که رو به قبله دارد
عید قربان در منا
(۱۳ نومبر ۱۸۸۰)
آرامگاه و مسجد حضرت حمزه (رضی الله عنه) در کوه احد
مسجد جبل عینین: جایی است که حضرت حمزه (رضی الله عنه) در آن شهید شد. رسول الله (صلی الله علیه وسلم) هنگامی که سلاح و ساز جنگ بر تن داشت، در این‌جا نماز خواند.
منا
مسجد حمیدیه – مکه
خانۀ حضرت ایوب سلطان
سربازخانۀ عثمانی – مکه
حمام طیبه – مدینه
منارۀ رئیسیه – مدینه
باب‌السلام – مدینه
یک اثر معماری عثمانی – مکه
مکه (مسجد سوی راست، خانه‌ای است که پیامبر محبوب ما در آن به دنیا آمد.)