برخی از سنت‌های زواید سرور ما، پیامبر

اهمیتی که سرور ما، پیامبر، به پاکیزگی، ترتیب و نظم می‌داد

سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، به پاکیزگی، ترتیب و نظم اهمیت بسیار می‌داد. دوست داشت هر کاری را از سوی راست آغاز کند و با دست راست انجام دهد.6 تنها استنجا را با دست چپ انجام می‌داد.

تا جایی که ممکن بود، هر کارش را به شمار طاق انجام می‌داد. می‌فرمود: «هر کس موی دارد، از آن به‌خوبی نگهداری کند!»

روزی که پیامبر ما در مسجد بود، مردی با موی و ریش ژولیده درآمد. پیامبر محبوب ما فرمود: «آیا روغن گلی هم پیدا نمی‌شود که موی این مرد را آرام کند؟» و سپس با دستش به او اشاره کرد که بی‌درنگ بیرون رود و موی و ریشش را مرتب کند. چون آن مرد چنین کرد و بازگشت، پیامبر ما فرمود: «کدام بهتر است: این‌که یکی از شما چنین بیاید، یا این‌که با موی و ریش ژولیده، مانند شیطان، بیاید؟»

حتی در سفر روغن را در شیشه‌ای با خود می‌برد. هرگاه روغن می‌زد، نخست پارچۀ نازکی بر سر می‌نهاد و کلاهش را بر روی آن پارچه می‌گذاشت. بدین‌سان از بیرون پیدا نبود که روغن زده است. پیامبر ما هر روز دو بار ریشش را شانه می‌کرد.

انس بن مالک می‌گوید: «رسول علیه السلام بارها بر موی مبارکش روغن گل می‌زد و ریش مبارکش را با آب تر کرده، شانه می‌کرد.»7 سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، اندکی از درازا و کناره‌های ریش مبارکش برمی‌گرفت. پیش از بیرون رفتن برای نماز جمعه، بروت مبارکش را کوتاه می‌کرد و آنچه از ناخن‌های مبارکش بلند شده بود، می‌گرفت. به مسلمانان نیز فرمان می‌داد که بروت‌هایشان را کوتاه کنند.

پیامبر ما هرگاه در آیینه می‌نگریست، الله تعالی را حمد می‌گفت و چنین دعا می‌فرمود: «الهی! همان‌گونه که صورتم را زیبا آفریدی، اخلاقم را نیز زیبا گردان!»

پیامبر ما هر شب پیش از خوابیدن سه بار در چشمان مبارکش سرمه می‌کشید. سرمه را سه بار در چشم راست مبارکش و دو بار در چشم چپ مبارکش می‌کشید. می‌فرمود: «سرمه بکشید! زیرا چشم را جلا می‌دهد و موی (مژه) را می‌رویاند.»8

علمای اسلام بیان کرده‌اند که سرمه کشیدن برای مرد به قصد درمان جایز است، اما به قصد زینت جایز نیست. نباید کلمه‌های جمال و زینت را با یکدیگر درآمیخت.

جمال یعنی زدودن زشتی، باوقار بودن و نشان دادن نعمت برای شکر گزاردن آن. نشان دادن آن برای خودنمایی و فخرفروشی جمال نیست، بلکه کبر است. سرور ما رسول الله به مسواک کردن اهمیت بسیار می‌داد و هرگز آن را از خود جدا نمی‌کرد. پیامبر ما می‌فرمود: «با چوب درخت اراک مسواک کنید!» مسواک دهان را خوش‌بو می‌کند. پیامبر ما فرمود: «این هم سنت من است و هم سنت پیامبرانی که پیش از من بودند!»

سرور ما، پیامبر، فرمود: «اگر بر امتم دشوار نمی‌شد، به آنان فرمان می‌دادم که برای هر نماز مسواک کنند!»9 «مسواک کردن را به شما بسیار سفارش می‌کنم!»

«مسواک مایۀ پاکی دهان و خشنودی پروردگار من است!» پیامبر محبوب ما چون به خانه درمی‌آمد، نخستین کارش مسواک کردن دندان‌های مبارکش بود. تا مسواک در کنارش نبود، نمی‌خوابید و چون بیدار می‌شد، با مسواک کردن دندان‌های مبارکش آغاز می‌کرد. شب نیز هنگامی که برای نماز تهجد برمی‌خاست، دندان‌های مبارکش را مسواک می‌کرد.10 مادر ما حضرت عایشه رضی الله عنها گفته است: «هیچ شب یا روزی نبود که پیامبر علیه السلام بخوابد و چون بیدار شود، پیش از وضو مسواک نکرده باشد!» ابراهیم، پسر پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم)، وفات یافته بود. هنگام به خاک سپردن، یکی از خشت‌هایی که در قبر نهاده می‌شد، کج مانده بود. آن حضرت دخالت کرد و آن را راست نمود. بیان فرمود که خشت کج برای درگذشته نه سودی دارد و نه زیانی، اما او از چیزی که ترتیب و نظم ندارد، ناخشنود می‌شود.

خانۀ سعادت سرور ما، پیامبر

پیامبر محبوب ما هنگامی که مسجدش را در مدینه ساخت، در کنار مسجد دو اتاق از خشت ساخت و بام‌شان را با تنه و شاخه‌های درخت خرما پوشاند. هنگام ساختن مسجد شریف، برای عایشه و سوده (رضی الله عنهما) هر یک اتاقی ساخته شد. در اتاق مادر ما حضرت عایشه به سوی راهی بود که به مسجد می‌رفت. در اتاقی که برای مادر ما حضرت سوده ساخته شد، به سوی سومین در مسجد، یعنی در آل عثمان، بود. چون پیامبر ما همسران دیگری گرفت، شمار اتاق‌ها بیشتر شد و به نُه رسید. این اتاق‌ها میان اتاق مادر ما حضرت عایشه و قبله ساخته شدند. برخی از اتاق‌ها از خشت و برخی از سنگ بود. برخی از شاخه‌های خرما (به سبک بغدادی) ساخته شده، روی‌شان با گل اندود شده و سقف‌شان نیز از شاخه‌های خرما بود. حسن بن ابی‌الحسن رضی الله عنه می‌گوید: «در نوجوانی به خانه‌های رسول الله درآمدم و دستم را دراز کردم و به سقف رسید. پوشش اتاق رسول الله چیزی جز بافته‌ای از مو نبود که بر تنۀ درخت سرو یا عرعر کشیده شده بود.»

بنا بر آنچه امام بخاری بیان کرده است، «در خانۀ رسول الله حلقه نداشت و با سر کمان کوبیده می‌شد». محمد بن هلال و عطای خراسانی نیز اتاق‌های همسران پیامبر ما را دیده و بیان کرده‌اند که آن‌ها از شاخه‌های خرما ساخته شده بود و به جای در، پرده‌هایی از پلاس موی سیاه داشت. بنا بر گفتۀ داوود بن قیس، که آن‌ها را با چشم خود دیده بود، پهنای هر یک از اتاق‌ها از در تا دیوارهای کناری نزدیک به ۶–۷ ذراع11 (۳–۳٫۵ متر) و ژرفای درونی‌شان تقریباً ده ذراع (۴٫۸ متر) بود. (یک ذراع ۴۸ سانتی‌متر است.)

«مسواک مایۀ پاکی دهان و خشنودی پروردگار من است!» حدیث شریف

روزی که نامۀ خلیفه عبدالملک دربارۀ گرفتن اتاق‌های همسران سرور ما، پیامبر، و افزودن آن‌ها به مسجد رسید و در مدینه خوانده شد، بسیاری نتوانستند اشک خود را نگه دارند و اهل مدینه مانند روزی که پیامبر ما وفات یافت، گریستند.12

سعید بن مسیب نیز اندوه خود را در این باره چنین بیان کرد: «والله، چه‌قدر دوست داشتم که آن‌ها را به همان حال که بودند، رها می‌کردند! نوجوانان مدینه و کسانی که از بیرون به مدینه می‌آیند، می‌دیدند که رسول علیه السلام در زندگی‌اش به چه بسنده می‌کرد و مردم به داشتن مال فراوان و فخر کردن به آن رغبت نمی‌کردند.»

احوال سرور ما، پیامبر، در درون خانه

حضرت حسین روایت می‌کند: «از پدرم دربارۀ کارهای سرور ما، پیامبر، در درون خانه پرسیدم. پدرم چنین گفت: سرور ما، پیامبر، از هنگامی که به خانه درمی‌آمد، وقتش را به سه بخش تقسیم کرده بود: برای عبادت الله، برای کارهای اهل خانه و برای کارهای شخصی خودش. وقتی را که به خود ویژه کرده بود، نیز میان خود و مردم بخش کرده بود. در آن وقت تنها صحابیان برگزیده نزدش می‌آمدند. مسائل دینی را از راه آنان به مردم می‌رساند و هیچ چیزی را که به مردم مربوط بود، نزد خود نگه نمی‌داشت و نمی‌اندوخت. عادت سرور ما، پیامبر، این بود که وقت ویژۀ امتش را میان اهل فضیلت، به اندازۀ درجۀ برتری‌شان در دین، تقسیم می‌کرد و بر همین پایه آنان را به حضور خود می‌خواند. برخی از آنان یک حاجت داشتند، برخی دو حاجت و برخی بیشتر. سرور ما، پیامبر، به حاجت‌های دینی‌شان می‌پرداخت، پاسخ‌های لازم را به پرسش‌هایشان می‌داد و سپس می‌فرمود: ‹آنان که این‌جا هستند، این را به آنان که این‌جا نیستند، برسانند! حاجت کسی را که خود نمی‌تواند بیاید و حاجتش را به من عرض کند، شما به من عرض کنید. بی‌گمان، کسی که حاجت ناتوان از عرض حاجت را عرض کند، الله در روز قیامت پاهایش را بر صراط استوار می‌دارد!›

نزد سرور ما، پیامبر، جز این چیزی یاد نمی‌شد و بر زبان نمی‌آمد. خودش نیز از هیچ‌کس جز این را نمی‌پذیرفت. کسانی که به حضور سرور ما، پیامبر، درمی‌آمدند، جویای علم درمی‌آمدند و در حالی بیرون می‌رفتند که بزرگ‌ترین عالمان شده، ذوق علم را چشیده و راهنمای دیگران گشته بودند!»

احوال سرور ما، پیامبر، در بیرون خانه

حضرت حسین از پدرش حضرت علی دربارۀ احوال سرور ما، پیامبر، در بیرون خانه پرسید. او این را نیز چنین بازگفت:

سرور کائنات در بیرون سخن نمی‌گفت، مگر آن‌که سخنش برای مسلمانان سودمند باشد، آنان را با یکدیگر گرم کند و جدایی و سردی میان‌شان را از میان بردارد. ارجمندترین فرد هر قومی را گرامی می‌داشت و او را والی قومش می‌کرد.13 مردم را از بدان و بدی‌ها نگه می‌داشت و خود نیز از افتادن در آن حال‌ها پرهیز می‌کرد. روی خندان و خوی نیکش را از هیچ‌کس دریغ نمی‌کرد.

اگر اصحابش را نمی‌دید، سراغشان را می‌گرفت و از اصحاب دربارۀ آنچه میان‌شان می‌گذشت، می‌پرسید. نیکی را می‌ستود و استوار می‌کرد؛ و بدی را نکوهش می‌کرد و سست می‌گردانید. همۀ کارهایش بر پایۀ اعتدال و بی‌تناقض بود. از بیم آن‌که به غفلت دچار شوند، از هشدار دادن به مسلمانان بازنمی‌ایستاد. همۀ احوالش پایدار بود. سرور ما رسول الله برای عبادت و طاعت آمادگی کامل داشت. نه از حق تجاوز می‌کرد و نه در ادای آن کوتاهی. نزدیکانش بهترینِ مردم بودند.

نزد او برترینِ اصحاب کسی بود که نصیحتش فراگیرتر بود و بلندمرتبه‌ترینشان کسی بود که یاری و نیکی‌اش به نیازمندان نیکوتر بود. سرور کائنات جز با یاد الله نه می‌نشست و نه برمی‌خاست.

در مجلس‌ها جایی را برای خود معین نمی‌کرد و از چنین کاری بازمی‌داشت. هرجا که بود، چون نزد جماعتی که نشسته بودند، می‌رسید، به صدر مجلس نمی‌رفت؛ در پایان مجلس می‌نشست و به مسلمانان نیز فرمان می‌داد که چنین کنند.

به هر کس که با او می‌نشست، بهره‌اش را می‌داد و چنان گرامی‌اش می‌داشت که هر کس گمان می‌کرد نزد رسول الله کسی ارجمندتر از او نیست. هر کس را که با او می‌نشست یا می‌آمد تا حاجتش را عرض کند، در همه‌چیز تحمل می‌کرد تا خودش برخیزد و برود.14

هرگاه کسی حاجتی از او می‌خواست، ردش نمی‌کرد: یا می‌داد، یا با زبانی شیرین و نرم بازش می‌گرداند. خوی نیکش چنان گسترده بود که همۀ مردم را فرا می‌گرفت. برای آنان پدری مهربان شده بود. در حق همه نزد او برابر بودند. مجلس سرور ما، پیامبر، مجلس علم، حیا، صبر و امانت بود.

در مجلسش نه صداها بلند می‌شد، نه کسی متهم می‌گردید و نه عیب و خطایی که از کسی سر زده بود، فاش می‌شد. حاضران مجلس سرور کائنات با یکدیگر برابر بودند و برتری‌شان بر یکدیگر تنها از راه تقوا بود. همه فروتن بودند. بزرگان را بزرگ می‌داشتند، به کوچکان شفقت و مهربانی نشان می‌دادند، نیازمندان را بر دیگران مقدم می‌داشتند و در برآوردن نیازشان می‌کوشیدند و غریبان و کسانی را که از بیرون می‌آمدند، پاس می‌داشتند و نگهداری می‌کردند. سرور ما، پیامبر، همواره خندان‌رو و نرم‌خو بود. گذشت و بخشایشش فراوان بود. سنگ‌دل نبود. با هیچ‌کس ستیزه نمی‌کرد. هرگز فریاد نمی‌زد و سخن زشت نمی‌گفت. از هیچ‌کس عیب نمی‌گرفت. بخیل نبود. خود را از دیدن آنچه نمی‌پسندید، به ندیدن می‌زد. امیدوار را ناامید نمی‌کرد و ناخشنودی‌اش را از چیزی آشکار نمی‌ساخت.

سرور ما رسول الله از سه چیز دوری می‌جست:

- از جدال با مردم،

- از پرگویی،

«من در حال تکیه زدن به چیزی غذا نمی‌خورم» حدیث شریف

- و از پرداختن به کارهای بی‌فایده و بیهوده.

و مردم را در سه چیز به حال خودشان وامی‌گذاشت:

- هیچ‌کس را نه رودررو و نه پشت سر نکوهش و سرزنش نمی‌کرد،

- عیب و کاستی هیچ‌کس را جست‌وجو نمی‌کرد،

- به هیچ‌کس سخنی نمی‌گفت که برایش ثواب و خیری نداشت.

هنگامی که سرور ما، پیامبر، سخن می‌گفت، حاضران در محضرش چنان خاموش و بی‌حرکت می‌ماندند که گویی پرنده‌ای بر سرشان نشسته است؛ چون سخنش را به پایان می‌برد و خاموش می‌شد، آنچه می‌خواستند، می‌گفتند؛ اما در حضور ایشان هرگز بحث و ستیزه نمی‌کردند. هنگامی که کسی نزد سرور ما، پیامبر، سخن می‌گفت، دیگران تا پایان سخنش خاموش می‌ماندند. نزد سرور ما، پیامبر، سخن آخرین کس با سخن نخستین کس فرقی نداشت. اگر حاضران مجلسش به چیزی می‌خندیدند، او نیز همراه‌شان می‌خندید و اگر از چیزی در شگفت می‌شدند، او نیز همراه‌شان شگفتی می‌نمود. درشتی و تندی سخنان و پرسش‌های غریبان و بیگانگانی را که به حضورش می‌آمدند، تحمل می‌کرد تا اصحابش نیز مانند او رفتار کنند. سرور ما، پیامبر، می‌فرمود: «هرگاه نیازمندی را دیدید که نیازش را می‌طلبد، او را یاری کنید تا به آن برسد!»

سرور ما، پیامبر، ستایشی را که با حقیقت سازگار نبود، نمی‌پذیرفت. سخن هیچ‌کس را قطع نمی‌کرد، مگر آن‌که از حق تجاوز کند. هرگاه از حق تجاوز می‌کرد، یا با بازداشتنش سخنش را قطع می‌کرد، یا از مجلس برمی‌خاست و می‌رفت. خاموشی سرور کائنات بر چهار چیز استوار بود، یعنی بر حلم (بردباری)، حذر (احتیاط)، تقدیر (سنجش) و تفکر (اندیشیدن). سنجشش بی‌درنگ در یکسان نگریستن و گوش دادن به همه آشکار می‌شد. تفکرش در اندیشیدن به کارهای دنیا و آخرت به چشم می‌آمد.

حلم و صبر را در خود گرد آورده بود. هیچ چیز دنیوی او را به خشم نمی‌آورد. اما احتیاط: از این خوی، چهار خصلت در او جمع شده بود:

- بهترین را برمی‌گرفت تا از آن پیروی شود،

- کارهای زشت را ترک می‌کرد تا از آن‌ها خودداری شود،

- رأی خود را در کارهایی که به سود امتش بود، به کار می‌برد،

- همت خود را بر چیزهایی متمرکز می‌کرد که سعادت دنیا و آخرت امتش را فراهم می‌آورد.

هرگز پیش نیامد که سرور کائنات به چیزی «نه!» بگوید. هرگاه چیزی را که می‌خواست انجام دهد، از او می‌خواستند، می‌فرمود: «باشد!» و هرگاه چیزی را که نمی‌خواست انجام دهد، از او می‌خواستند، خاموش می‌ماند و از این خاموشی دانسته می‌شد که نمی‌خواهد آن را انجام دهد. برای سعادت دنیا و آخرت همه می‌کوشید. در غزوه‌ای، هنگامی که از او خواستند برای نابودی کافران دعا کند، فرمود:

«من برای لعنت کردن و برای آن‌که مردم عذاب بکشند، فرستاده نشده‌ام. من برای نیکی کردن به همه و برای آن‌که مردم به آرامش برسند، فرستاده شده‌ام.»

در معنای شریف آیۀ صد و هفتم سورۀ انبیاء فرموده شده است: «ما تو را رحمت و نیکی برای عالمیان فرستادیم.» ازاین‌رو همواره برای نیکی همه می‌کوشید. بنا بر آنچه انس بن مالک بیان کرده است، سرور ما، پیامبر، هرگاه با کسی روبه‌رو می‌شد، با او مصافحه15 می‌کرد؛ تا آن کس دستش را نمی‌کشید، سرور ما، پیامبر، نیز دستش را نمی‌کشید و تا او رویش را برنمی‌گرداند، سرور ما، پیامبر، نیز روی از او برنمی‌گرداند.

باز حضرت انس بن مالک روایت می‌کند: «از سرور ما پرسیدیم: ‹یا رسول الله! آیا برخی از ما در برابر برخی دیگر خم شویم؟› فرمود: ‹نه!› پرسیدیم: ‹آیا یکدیگر را در آغوش بگیریم؟› فرمود: ‹نه! اما مصافحه کنید!›»16

حضرت براء بن عازب روایت کرد: «سرور ما، پیامبر، فرمود: ‹اگر دو مسلمان به هم برسند و مصافحه کنند، پیش از آن‌که از یکدیگر جدا شوند، آمرزیده می‌شوند!›»

سرور کائنات همواره اندیشناک بود. خاموشی‌اش از سخن گفتنش درازتر بود. رسول الله بی‌جا سخن نمی‌گفت. در آغاز سخن و در پایان آن نام الله را یاد می‌کرد.

با سخنانی کوتاه و پرمعنا سخن می‌گفت. سخنان رسول الله همیشه راست و به جا بود. رسول الله هنگام سخن گفتن نه کلمه‌ای زیاد به کار می‌برد و نه کم. دل هیچ‌کس را نمی‌شکست و هیچ‌کس را خوار نمی‌شمرد.

سرور ما رسول الله برای دنیا و کارهای دنیا خشمگین نمی‌شد؛ اما هرگاه کسی می‌خواست حقی را پایمال کند، تا آن حق بازگردانده نمی‌شد، هیچ چیز جلوی خشمش را نمی‌گرفت.

هرگز برای شخص خود خشمگین نمی‌شد و انتقام نمی‌گرفت. هرگاه به چیزی اشاره می‌کرد، نه با انگشت، بلکه با همۀ دستش اشاره می‌کرد. هرگاه در شگفت می‌شد و تعجب می‌کرد، حالت دستش را برمی‌گرداند: اگر کف دستش رو به آسمان بود، آن را رو به زمین و اگر رو به زمین بود، رو به آسمان می‌گرداند. هنگام سخن گفتن دستش را حرکت می‌داد و کف دست راست مبارکش را بر درون انگشت شست دست چپش می‌زد. هرگاه خشمگین می‌شد، بی‌درنگ از خشم دست می‌کشید و خشمش را آشکار نمی‌کرد. هرگاه شادمان و گشاده‌دل می‌شد، چشمان مبارکش را فرو می‌بست. بیشترین خنده‌اش لبخند بود و هنگام لبخند، دندان‌های مبارک دهان مبارکش چون دانه‌های مروارید نمایان می‌شد.17

در کارهای نیک دوست داشت سوی راست را مقدم دارد؛
در وضو و پوشیدن جامه شتابان بود آن کان کرم.
بر پهلوی راست می‌خوابید و رویش به سوی قبله بود؛
در هر نفس غیب را سیر می‌کرد آن کان کرم.

«اگر دو مسلمان به هم برسند، سلام کنند و مصافحه نمایند، پیش از آن‌که از یکدیگر جدا شوند، آمرزیده می‌شوند!» حدیث شریف

بسترش از چرم بود و بالشش نیز درونش لیف خرما؛
شب چون می‌خوابید، اندک می‌خفت؛ بیدار بود آن کان کرم.
چشمانش می‌خفت، اما دلش هرگز نمی‌خفت و با دوست بود؛
از ازل حیران جمال او بود آن کان کرم.

خوابیدن و خفتن سرور ما، پیامبر

سرور ما، پیامبر، هرگاه می‌خواست در بسترش بخوابد، بر پهلوی راست مبارکش دراز می‌کشید، دست راست مبارکش را زیر رخسار راست مبارکش می‌نهاد و سپس چنین دعا می‌کرد: «الهی! خود را به تو سپردم. رویم را به سوی تو گرداندم. کارم را به تو واگذاشتم. پشتم را به تو تکیه دادم. از عذاب تو می‌ترسم و به رحمت تو امید دارم. جز رحمت تو پناهگاهی نیست و جز عذاب تو چیزی نیست که باید از آن پرهیز کرد.

تنها به رحمت تو پناه برده می‌شود و تنها با رحمت تو رهایی به دست می‌آید. به کتابی که نازل فرمودی و به پیامبری که فرستادی، ایمان آوردم.

ای پروردگار من! پهلویم را با نام تو بر زمین نهادم. اگر روحم را نگه داری، با رحمتت با آن رفتار کن! و اگر رهایش کنی، همان‌گونه که بندگان صالحت را نگه می‌داری، آن را نیز نگه دار!

الهی! با نام تو می‌میرم و با نام تو زنده می‌شوم. الهی، ای آن‌که به ما می‌خورانی، می‌نوشانی، هر نیاز ما را برمی‌آوری، به ما جا و پناه می‌دهی! تو را بی‌نهایت حمد می‌گویم. چه بسیارند کسانی که نه کسی نیازشان را برمی‌آورد و نه کسی به آنان جا می‌دهد! الهی! روزی که بندگانت را در پیشگاهت گرد می‌آوری، مرا از عذابت نگه دار! الهی! اول تویی! پیش از تو هیچ چیزی نیست! آخر تویی! پس از تو هیچ چیزی نیست! ظاهر تویی! هیچ چیزی بر تو برتری ندارد!»

چون از خواب بیدار می‌شد، می‌فرمود: «هیچ معبودی جز تو نیست! تو را تسبیح و تنزیه می‌گویم. الهی! آمرزش گناهانم و رحمتت را از تو می‌خواهم.

حمد آن الله را که ما را پس از میراندن زنده کرد. و در روز قیامت بازگشت ما نیز به سوی اوست.»18 سپس چنین دعا می‌فرمود: «الهی! علمم را بیفزا! پس از آن‌که راه راست را به من نشان دادی، دلم را مگردان! از نزد خویش رحمتی نیز به من عطا فرما! زیرا آمرزنده‌ترین تویی!» حضرت براء بن عازب روایت می‌کند: «سرور کائنات به من فرمود:

‹هرگاه به جای خوابت رفتی، همان‌گونه که برای نماز وضو می‌گیری، وضو بگیر! سپس بر پهلوی راستت دراز بکش و بگو: «الهی! خود را به تو سپردم. رویم را به سوی تو گرداندم. پشتم را به تو تکیه دادم. از عذاب تو می‌ترسم و به رحمت تو امید دارم. از تو جز رحمتت پناهگاهی نیست و از عذابت جای نگهداشتی نیست! تنها به رحمت تو پناه برده می‌شود و تنها با رحمت تو رهایی به دست می‌آید. به کتابی که نازل فرمودی و به پیامبری که فرستادی، ایمان آوردم!» اگر آن شب بمیری، بر فطرت اسلام می‌میری. هر کس این را بگوید و آن شب بمیرد، بر فطرت اسلام می‌میرد!›»

سرور ما، پیامبر، فرمود: «هرگاه یکی از شما شب از بسترش برخیزد و سپس برای خوابیدن به آن بازگردد، سه بار آن را بتکاند؛ زیرا نمی‌داند پس از برخاستنش چه روی داده و چه چیزی آمده و جای او را گرفته است.» عبدالله بن طخفه (رضی الله عنه)، یکی از اصحاب صفه، روایت می‌کند: «سحرگاه در مسجد بر شکم، یعنی رو به زمین، خوابیده بودم که کسی با پایش مرا لمس کرد.

پرسید: ‹این کیست؟›

گفتم: ‹من عبدالله بن طخفه هستم.›

ناگاه چه بینم! سرور کائنات بود! بی‌درنگ خود را جمع کردم.

فرمود: ‹این ناپسندترین گونۀ خوابیدن نزد الله متعال است!›»19 سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، بی‌وضو بر زمین گام نمی‌نهاد.

هرگز دیده نشد که سرور ما رسول الله به قضای حاجت برود و پس از آن وضو نگیرد.

راه رفتن سرور ما، پیامبر

حضرت هند بن ابی‌هاله روایت می‌کند: «سرور کائنات هنگام راه رفتن پاهایش را با چالاکی از زمین برمی‌داشت، به دو سو نمی‌جنبید، گام‌هایش را بلند برمی‌داشت، چنان‌که گویی از جای بلندی فرود می‌آید، اندکی به پیش خم می‌شد و باوقار و آرامش، آسوده راه می‌رفت.

هرگاه می‌خواست به سویی بنگرد، یکسره به آن سو برمی‌گشت و می‌نگریست. بی‌هدف به پیرامونش نگاه نمی‌کرد.

نگاهش به زمین از نگاهش به آسمان درازتر بود.

و به زمین نیز با گوشۀ چشم می‌نگریست. در راه، پشت سر اصحابش راه می‌رفت.

هرگاه با کسی روبه‌رو می‌شد، خودش نخست سلام می‌داد.»

حضرت ابوهریره روایت می‌کند: «کسی را تندروتر از سرور کائنات ندیدم. هنگامی که راه می‌رفت، گویی زمین زیر پایش درنوردیده می‌شد! ما برای رسیدن به او خود را سخت به زحمت می‌انداختیم، حال آن‌که سرور کائنات در راه رفتن هیچ به خود فشار نمی‌آورد.»20

نشستن سرور ما، پیامبر

بیشتر وقت‌ها دوزانو می‌نشست. دیده شده است که به شیوۀ قرفصاء، یعنی زانوها را راست کرده و بازوانش را گرد آن‌ها حلقه کرده، نیز نشسته است.21 هرگز پاهایش را به سوی حاضران مجلسش دراز نمی‌کرد. بیشتر رو به قبله می‌نشست. اغلب عبایی را که بر دوش داشت، زیر مهمانانی که نزدش می‌آمدند، می‌گسترد و آنان را بر آن می‌نشاند. گاهی نیز تشکچۀ خود را به مهمانانش می‌داد. حنظله بن حذیم روایت کرده است: «هنگامی که نزد سرور ما، پیامبر، رفتم، او را چهارزانو نشسته دیدم.» جابر بن سمره نیز بیان کرده است که سرور ما، پیامبر، چون نماز بامداد را می‌گزارد، تا برآمدن آفتاب در جای نمازش چهارزانو می‌نشست.

«به اخلاق الله تعالی متخلق شوید!» حدیث شریف

شرید بن سوید می‌گوید: «سرور ما، پیامبر، از کنار من گذشت. در آن هنگام دست چپم را پشت سرم نهاده و بر نیمۀ کف دستم تکیه داده، نشسته بودم. سرور کائنات فرمود: ‹آیا مانند نشستن غضب‌شدگان (یهودیان) می‌نشینی؟›» ابوجحیفه روایت می‌کند: «سرور ما، پیامبر، فرمود: ‹من در حال تکیه زدن به چیزی غذا نمی‌خورم.›»22

چهارزانو می‌نشست، یا بر دوزانو، یا یک زانو را راست می‌کرد؛
در آشکار و نهان سراپا ادب بود آن کان کرم.
با سه انگشت می‌خورد و آن‌ها را با لذت می‌لیسید؛
آب گوارا را در سه نفس می‌نوشید آن کان کرم.
عسل و حلوا، کدو، سرکه و ترید را دوست داشت، اما
هرگز از نان جو سیر نخورد آن کان کرم.
گاهی از گرسنگی بر شکم مبارکش سنگ می‌بست؛
می‌فرمود: «دلم نلرزد»، آن کان کرم.
در خانۀ سعادت ماه‌ها آتش افروخته نمی‌شد؛
با قناعت خرما و انار می‌خورد آن کان کرم.

خوردن و نوشیدن سرور ما، پیامبر

سرور ما، پیامبر، فرمود:

«برکت غذا در وضو گرفتن پیش از غذا و شستن دست‌ها پس از غذاست!»23

«هر کس بی‌آن‌که بوی گوشت و چربی و آلودگی را از دستش بشوید، بخوابد و چیزی بر سرش بیاید، جز خودش کسی را سرزنش نکند!» «برکت غذا در میانۀ آن است! هرگاه یکی از شما غذا می‌خورد، از کنارۀ بشقاب بخورد، نه از میانۀ آن؛ زیرا برکت در میانۀ آن فرود می‌آید!» مادر ما حضرت عایشه بیان می‌کند: «سرور کائنات فرمود: ‹هرگاه یکی از شما بخواهد غذا بخورد، بسم الله الرحمن الرحیم بگوید و نام الله متعال را یاد کند. اگر فراموش کرد که پیش از آغاز غذا این را بگوید، بگوید: «بسم الله الرحمن الرحیم برای آغاز و پایان غذا!»›»24

بنا بر آنچه امیه بن مخشی بیان کرده است، مردی بی‌آن‌که بسم الله بگوید، غذا می‌خورد.

سرور ما، پیامبر، دریافت که او بسم الله نگفته است و به او فرمود: «برای آغاز و پایان غذا بسم الله الرحمن الرحیم بگو!» چون آن مرد «بسم الله الرحمن الرحیم» گفت، سرور ما، پیامبر، لبخند زد و فرمود: «شیطان پیوسته با تو غذا می‌خورد. چون نام الله متعال را یاد کردی، شیطان هرچه در شکمش بود، بی‌آن‌که چیزی باقی گذارد، قی کرد!»

بنا بر آنچه حضرت عبدالله بن عمر بیان کرده است، سرور ما، پیامبر، فرمود: «هرگاه یکی از شما غذا می‌خورد، با دست راستش بخورد و هرگاه چیزی می‌نوشد، باز با دست راستش بنوشد؛ زیرا شیطان با دست چپ می‌خورد و با دست چپ می‌نوشد!»25

سلمه بن اکوع از پدرش روایت می‌کند: سرور ما، پیامبر، مردی از قبیلۀ اشجع را که بُسر بن راعی‌العیر نام داشت، دید که در کنار ایشان با دست چپ غذا می‌خورد. به او فرمود: «با دست راستت بخور!» آن مرد دروغ گفت: «توانش را ندارم، با دست راستم خورده نمی‌توانم!» سرور ما فرمود: «توانش را نداشته باشی! او را از خوردن با دست راست جز کبر و غرور باز نمی‌دارد!» از آن پس، آن مرد دیگر هرگز دستش را تا دهانش بالا برده نتوانست!26 سرور ما، پیامبر، می‌فرمود: «الله تعالی که عزیز و جلیل است، بی‌گمان از بنده‌ای راضی می‌شود که خوردنی‌ای را بخورد یا نوشیدنی‌ای را بنوشد و به سبب آن، او را حمد گوید!»

سرور ما، پیامبر، بر روی خاک می‌نشست و غذایش را نیز بر زمین می‌خورد و می‌فرمود: «من چنان می‌نشینم که بنده می‌نشیند و چنان می‌خورم که بنده می‌خورد. من جز بنده‌ای نیستم! هر که از سنت من روی بگرداند، از من نیست!»27

عمر بن ابی‌سلمه می‌گوید: «من کودکی بودم که زیر تربیت سرور کائنات بزرگ می‌شدم. هنگام غذا خوردن، دستم در همۀ ظرف غذا می‌گشت. سرور کائنات به من فرمود: ‹ای پسرم! بسم الله بگو. با دست راستت بخور! از پیش رویت بخور!›28 از آن پس، همیشه همین‌گونه غذا خوردم.» سرور ما، پیامبر، هیچ غذایی را خوار نشمرد و نکوهش نکرد. هیچ نعمتی را نه به سبب آن‌که خوشش آمده بود می‌ستود و نه به سبب آن‌که خوشش نیامده بود نکوهش می‌کرد. اگر غذایی را میل داشت، می‌خورد و اگر میل نداشت، آن را وامی‌گذاشت و خاموش می‌ماند. حتی به کوچک‌ترین نعمت احترام می‌گذاشت و هیچ نعمتی را نکوهش نمی‌کرد. سرور ما رسول الله نمی‌فرمود: «این را بسازید، آن را بسازید.» هرچه موجود بود، همان را می‌خورد. مادر ما، حضرت عایشه، می‌گوید: سرور ما، پیامبر، نزد من می‌آمد و می‌پرسید: «نزدت خوردنی‌ای هست؟» می‌گفتم: «نه!» آن‌گاه می‌فرمود: «پس من روزه‌دارم!»29 مادر ما، حضرت عایشه، می‌گوید: «از هنگامی که سرور ما، پیامبر، به مدینه آمد تا وفاتش، اهل خانه‌اش سه شب پیاپی از نان گندم سیر نشدند.30 بیشتر وقت‌ها خوراک‌شان نان جو و خرما بود و آن هم به مقدار زیاد نبود. در شکم سرور ما، پیامبر، در یک روز دو گونه غذا با هم جمع نشد؛ هرگاه شکم مبارکش را با خرما سیر می‌کرد، با نان سیر نمی‌کرد و هرگاه با نان سیر می‌کرد، با خرما سیر نمی‌کرد. آنچه مرا به گریه می‌اندازد، همین است.»31

سرور ما، پیامبر، حلوا و عسل، ترید نان، ترید خرما و غذاهای سبزی را دوست داشت. هرگاه برای ایشان شیر می‌آوردند و پیش می‌کردند، می‌فرمود: «در شیر دو برکت است.»32

«هرگاه یکی از شما غذا می‌خورد، با دست راستش بخورد. و هرگاه چیزی می‌نوشد، باز هم با دست راستش بنوشد. زیرا شیطان با دست چپش می‌خورد و با دست چپش می‌نوشد!» حدیث شریف

عبدالله بن عباس می‌گوید: «من و خالد بن ولید همراه سرور کائنات به خانۀ خاله‌ام میمونه بنت حارث رفتیم. خاله‌ام پرسید: ‹برای‌تان شیر بیاورم؟›

سرور کائنات فرمود: ‹بلی!› خاله‌ام رفت و ظرفی شیر آورد. سرور کائنات آن را گرفت و از آن نوشید. من در سمت راست سرور کائنات بودم و خالد بن ولید در سمت چپ ایشان. سرور ما رسول الله باقی‌ماندۀ شیر را به من داد و فرمود: ‹تو بنوش. اگر بخواهی، خالد را بر خودت مقدم دار و به او بده.›

چون عرض کردم: ‹من در نوشیدن پس‌ماندۀ تو هیچ‌گاه هیچ‌کس را بر خودم مقدم نمی‌دارم!›، سرور ما رسول الله فرمود:

‹کسی که الله تعالی به او خوراکی خورانده است، بگوید: (اَللّٰهُمَّ بارِکْ لَنا فیهِ وَاَطْعِمْنا خَیْراً مِنْهُ / الهی! در این غذا برای ما برکت عطا فرما و بهتر از آن را نیز به ما بخوران)!

و کسی که الله تعالی به او شیر نوشانده است، بگوید: (اَللّٰهُمَّ بارِکْ لَنا فیهِ وَزِدْنا مِنْهُ / الهی! در این شیر برای ما برکت عطا فرما و احسانت را از آن برای ما افزون کن)! زیرا جز شیر، هیچ چیزی جای خوردنی و نوشیدنی را نمی‌گیرد.›»33

مسلمانان مدینه هرگاه نخستین خرمای نوبرِ خود را می‌دیدند، آن را نزد سرور ما، پیامبر، می‌آوردند. سرور ما رسول الله آن را به دست می‌گرفت، دعای برکت می‌کرد و سپس کوچک‌ترین کودکی را که می‌دید، صدا می‌زد و آن را به او می‌داد. می‌فرمود: «خانه‌ای که در آن خرما نباشد، اهل آن گرسنه‌اند.» سرور ما، پیامبر، دوست داشت آنچه را در تَه ظرف غذا می‌ماند، بخورد. می‌فرمود: «هر که پس از غذا خوردن در بشقاب یا ظرفی، آن را پاک کند، آن ظرف برایش استغفار می‌کند!» این را نیز روایت کرده‌اند که سرور ما، پیامبر، فرمود: «ای ابوذر! هرگاه گوشت پختی، آبش را زیاد کن و همسایگانت را در نظر داشته باش و از آن به ایشان نیز سهم بده.»34

«کسی که شکم خود را سیر کند، در حالی که همسایه‌اش گرسنه است، مؤمن کامل نیست!»

«الله را عبادت کنید! طعام بدهید! سلام را آشکار و همگانی کنید تا به جنت‌ها درآیید!»35

«غذای یک نفر برای دو نفر کفایت می‌کند. غذای سه نفر برای چهار نفر کفایت می‌کند. غذای چهار نفر برای هشت نفر کفایت می‌کند!»36

حضرت اسماء بنت ابی‌بکر چنین روایت کرد: سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم سفارش می‌کرد که غذای پخته‌شده تا جوشش فرو بنشیند و بخارش برود، سرپوشیده نگه داشته شود و می‌فرمود: «این بزرگ‌ترین برکت است!» سرور ما رسول الله در فتح مکه به خانۀ حضرت ام هانی، دختر کاکایش ابوطالب، رفت. از او پرسید: «نزدتان خوردنی‌ای هست؟» حضرت ام هانی گفت: «نه! تنها ریزه‌های نان خشک و سرکه هست! اما شرم دارم که این‌ها را پیش تو بگذارم!» سرور ما، پیامبر، فرمود: «همان‌ها را بیاور. در آب ریزه کن. نمک هم بیاور!» پس از آن‌که سرکه را بر آن ریخت و خورد، الله متعال را شکر گفت و فرمود: «ای ام هانی! سرکه چه خوب نان‌خورشی است! خانه‌ای که در آن سرکه باشد، بی‌نان‌خورش شمرده نمی‌شود!»37 نان را خالی، یا با خرما، با سرکه، با میوه، با شوربا یا فرو برده در روغن زیتون می‌خورد. گوشت مرغ، خرگوش، شتر، آهو، ماهی و گوشت خشک‌شده (پاسترمه) و پنیر نیز می‌خورد. گوشتِ قسمت بازوی حیوان را دوست داشت. آن را با دستانش می‌گرفت و با دندان می‌کند و می‌خورد. (بریدن آن با کارد و خوردنش نیز جایز است.) بیشتر وقت‌ها شیر می‌نوشید یا خرما می‌خورد. از خوردنی‌ها گوشت گوسفند، آب گوشت، کدو، شیرینی‌ها، عسل، خرما، شیر، قیماق، تربوز، خربوزه، انگور و بادرنگ را دوست داشت.38 آب را آهسته‌آهسته، با «بسم الله» آغاز کرده، در سه جرعه می‌نوشید و در پایان «الحمد لله» می‌گفت و دعا می‌کرد. سرور ما، پیامبر، از آب شیرینی می‌نوشید که از بیوت‌السقیا می‌آوردند. آب بیوت‌السقیا دو روز راه از مدینه فاصله داشت.39 هنگامی که پرسیدند: «کدام نوشیدنی لذیذتر است؟»، سرور ما، پیامبر، فرمود: «آب شیرین و خنک!»40

سرور ما، پیامبر، می‌فرمود: «هرگاه یکی از شما چیزی می‌نوشد، در درون ظرف نفس نکشد!» همان‌گونه که نفس کشیدن در درون خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها را منع می‌کرد، خوردن و نوشیدن در ظرف‌های طلا و نقره را نیز منع می‌فرمود. سرور ما، پیامبر، هنگام نوشیدن یک گیلاس آب، دو سه بار نفس می‌گرفت و می‌فرمود: «این سودمندتر است و تشنگی را بهتر فرو می‌نشاند.» و می‌فرمود: «هرگاه یکی از شما چیزی می‌نوشد، آن را در یک نفس ننوشد.» و نیز: «مانند شتران در یک نفس ننوشید! در دو یا سه نفس بنوشید! هنگامی که می‌نوشید ‹بسم الله!› و هنگامی که دهان‌تان را از ظرف آب برمی‌دارید ‹الحمد لله!› بگویید!»41

حضرت نوفل بن معاویه می‌گوید: «سرور کائنات هنگام نوشیدن چیزی، سه بار نفس می‌گرفت. در آغاز نام الله متعال را یاد می‌کرد و ‹بسم الله الرحمن الرحیم› می‌گفت و در پایان با گفتن ‹الحمد لله› او را حمد می‌گفت.»42

به روایت ابوامامۀ باهلی، سرور ما، پیامبر، فرمود: «هنگامی که پروردگارم که عزیز و جلیل است، به من پیشنهاد فرمود که وادی مکه را برایم طلا گرداند، گفتم: ‹نه، ای پروردگار من! یک روز سیر باشم و یک روز گرسنه. هنگامی که گرسنه‌ام، به درگاه تو نیاز آورم و تو را یاد کنم و هنگامی که سیرم، تو را حمد گویم و شکر گزارم!›»43

آموختن علم خوردن و نوشیدن بر آموختن علم عبادت مقدم است. شستن دست‌ها پیش و پس از غذا، و با دست راست خوردن و با دست راست نوشیدن، عادت رسول الله بود. هنگام شستن دست پیش از غذا، نخست جوانان می‌شویند و پس از غذا، نخست بزرگسالان.44 از کنارۀ بشقاب خوردن، از پیش روی خود خوردن و پای راست را ایستاده نگه داشتن و بر پای چپ نشستن، سنت رسول الله است. چیز بسیار داغ را نباید خورد و نباید بویید.

«کسی که شکم خود را سیر کند، در حالی که همسایه‌اش گرسنه است، مؤمن کامل نیست!» حدیث شریف

سرور ما، پیامبر، هیچ سخن نگفتن را هنگام غذا خوردن مناسب نمی‌دانست. این عادت آتش‌پرستان است. باید با خوش‌رویی سخن گفت.

آغاز کردن و پایان دادن غذا با نمک سنت رسول الله است و شفاست. یکی از نخستین بدعت‌هایی که در اسلام پدید آمد، خوردن تا حد سیری است. هر روز گوشت خوردن دل را تنگ می‌سازد. فرشتگان آن را دوست ندارند. اما کم خوردن گوشت اخلاق را خراب می‌کند. غذا خوردن بر سفره، یعنی بر گستردنی، و پهن کردن آن بر زمین نیکوست. سفره از چرم می‌بود. غذای گیاهی بسیار خوب است. سفره‌ای که در آن غذای گیاهی نباشد، به پیرِ بی‌خرد تشبیه شده است.

امام جعفر صادق فرموده است: «کسی که می‌خواهد مال و فرزندش بسیار باشد، غذای گیاهی بسیار بخورد!» نخست باید بر سر سفره نشست و غذا را پس از آن آورد.

پیامبر ما فرمود: «من بنده‌ام. مانند بندگان بر زمین می‌نشینم و می‌خورم.»45

پیش از گرسنه شدن نباید خورد و پیش از سیر شدن باید برخاست [نباید زیاد خورد] و بی‌آن‌که چیز شگفت‌آوری در کار باشد، نباید خندید. سرور ما، پیامبر، می‌فرمود: «سرِ همۀ نیکی‌ها گرسنگی است. سرِ همۀ بدی‌ها سیری است.» لذت غذا به اندازۀ گرسنگی افزون می‌شود. سیری فراموشی می‌آورد. دل را کور می‌کند و مانند نوشیدنی‌های الکولی، خون را فاسد می‌سازد. گرسنگی عقل را پاک می‌کند و دل را روشن می‌سازد. با فاسقان و مردمان بد نباید خورد و نوشید. غذاهای جوشان را باید سرپوشیده سرد کرد.

سرور ما رسول الله می‌فرمود: «با دست راست بخورید. با دست راست بنوشید.» با سه انگشت خوردن سنت است. سرور ما، پیامبر، فرمود: «ای علی! طعام را با سه انگشتت بخور، زیرا شیطان با دو انگشتش می‌خورد.» پیامبر ما نان را با دست راستش برمی‌داشت و سپس تربوز را با دست چپش می‌خورد. نان را نه با یک دست، بلکه با هر دو دست باید پاره کرد.46 لقمه باید کوچک باشد و خوب جویده شود. نباید به راست و چپ و به هوا نگریست؛ باید به لقمۀ خود و پیش روی خود نگاه کرد. دهان را نباید زیاد باز کرد. بر سر سفره نباید دست را به لباس و سر خود مالید. هنگام سرفه و عطسه باید سر را به عقب گرداند. بر سفره‌ای که انسان به آن دعوت نشده است، نباید نشست. بر سر سفره نباید بیشتر از همه خورد. هنگامی که شکم سیر شد، باید دعا کرد تا این سیری را در گناه کردن به کار نبرد. باید حساب آن را در روز قیامت به یاد آورد. باید به نیت نیرو یافتن برای عبادت غذا خورد. حتی هنگام گرسنگی نیز باید آهسته‌آهسته خورد. نخست باید بزرگان آغاز کنند. با بیش از سه بار گفتن «بخور!» نباید کسی را به زحمت انداخت. سرور ما رسول الله کم می‌خورد و بر زیاد نخوردن بسیار تأکید می‌فرمود. می‌فرمود: «دل انسان مانند کشت در کشتزار است. غذا مانند باران است. همان‌گونه که آب زیاد کشت را خشک می‌کند، غذای زیاد نیز دل را می‌میراند. الله تعالی کسی را که زیاد می‌خورد و زیاد می‌نوشد، دوست ندارد.»

رسول الله سفارش می‌فرمود که یک‌سوم معده برای خوردنی‌ها و یک‌سوم آن برای نوشیدنی‌ها اختصاص یابد. این‌که یک‌سوم باقی سهم هوا، یعنی خالی باشد، پایین‌ترین درجه است. بهترین درجه کم خوردن و کم خوابیدن است. زیاد خوردن سرِ بیماری‌ها و کم خوردن سرِ داروهاست. مهمان نباید از میزبان چیزی جز نان و نمک انتظار داشته باشد. میزبان باید به مهمان لقمه پیش کند. باید بر دستانش آب بریزد. باید آنچه را مهمان دوست دارد، به دهانش بگذارد. آنچه را مهمان بر جای پاکی می‌اندازد، باید بردارد و به او بدهد. اگر آلوده شده باشد، باید آن را برای پشک و دیگر حیوانات بگذارد. برکت چنین خانه‌ای افزون می‌شود. حتی به نواسه‌ها نیز می‌رسد. اگر آنچه بر زمین افتاده برداشته نشود، شیطان آن را می‌خورد.

پاک کردن و خوردن آنچه در ظرف می‌ماند، سنت است. آب ریختن بر باقی‌ماندۀ چیزهایی چون خشاف و دوغ، تکان دادن و نوشیدن آن، ثواب بسیار دارد. باقی گذاشتن چیزی در بشقاب و گیلاس جایز است. رسول الله خوردن پس‌ماندۀ مؤمن را دوست داشت.

پاک کردن دندان‌ها با مسواک و خلال پس از غذا، سنت رسول الله است. پاکیزگی است. پاکیزگی ایمان را نیرومند می‌سازد. پس از غذا برای صاحب‌خانه با طلب برکت، رحمت و مغفرت دعا می‌شود. سپس برای رفتن اجازه خواسته می‌شود. و به غذا دعوت می‌شود.

هنگام غذا نباید سخنان ترسناک و نفرت‌انگیز گفت. نباید از مرگ و بیماری سخن گفت. نباید به غذاهایی که بر سفره می‌آورند، چشم دوخت. پیش از فرو بردن یک لقمه، نباید لقمۀ دوم را به دست گرفت. در میان غذا، برای هیچ کاری، حتی برای نماز، نباید از سر سفره برخاست. نماز را باید پیش‌تر خواند. اگر غذاهای آماده شده سرد یا خراب می‌شوند و وقت نماز اجازه می‌دهد که پس از غذا خوانده شود، باید پیش از نماز غذا خورد. پس از برداشتن غذا باید از سر سفره برخاست. در سر راه، ایستاده و در حال رفتن نباید غذا خورد. با بوی گوشت و غذا در دهان و دست نباید خوابید. دست کودکان را نیز باید شست. با شکم سیر نباید خوابید. مواد خوراکی را باید به اندازۀ نیاز سنجیده خرید، نه بی‌اندازه و زیاد. اسراف می‌شود. ظرف‌های خوردنی و نوشیدنی باید سرپوش داشته باشند. از دریا و حوض نباید خم شد و با دهان نوشید. از دهانۀ آفتابه و کوزه نیز نباید نوشید. از جای شکستۀ پیاله و گیلاس نباید نوشید. در تابستان باید خنک نوشید. رسول الله نوشیدن شربت خنک را دوست داشت. آب زمزم را می‌توان ایستاده نوشید. گفته شده است که مسافر هر آبی را می‌تواند ایستاده بنوشد. با شکم گرسنه نباید آب نوشید. آب را باید آهسته‌آهسته و مکیده نوشید. سرور ما رسول الله غذای کشکک را دوست داشت. پختن هریسه، یعنی کشکک را جبرئیل علیه السلام به سرور ما، پیامبر، یاد داد. هریسه انسان را بسیار نیرومند می‌سازد. همۀ پیامبران نان جو خورده‌اند. رسول الله حلوای کدو و شوربای عدس، گوشت شکار و گوشت گوسفند را دوست داشت. از گوسفند، قسمت بازو، سینه و شانه را دوست داشت. گوشت شانۀ بزغاله را بسیار دوست داشت. گوشت بزغاله آسان هضم می‌شود. برای همه مناسب است.47

«سرِ همۀ نیکی‌ها گرسنگی است. سرِ همۀ بدی‌ها سیری است» حدیث شریف

گوشت حیوان نر از مادینه و گوشت تیره از سفید آسان‌تر هضم می‌شود. از نظر آسانی هضم و لذت، گوشت گوسفند و شیر گاو بهتر است.

بهترینِ گوشت‌های شکار گوشت آهوست. گوشت خرگوش حلال است. پیامبر ما آن را خورده است. ادرارآور است و زیادش بی‌خوابی می‌آورد. برای همه مناسب است. گوشت پرنده و چوچۀ مرغ برای همه خوب است. از ماکیان، بهترین گوشت از آنِ مرغ است.

پیامبر ما فرمود: «سرکه چه خوب خوراکی است!» سرکه سودمندترین خوراک است. خرما نیز نان‌خورش است؛ یعنی با نان خورده می‌شود. انگور هم نان‌خورش است و هم میوه. خوردن انگور با نان سنت است. خوردن خرما به شمار تاق سنت است. خوردن کشمش، چارمغز و بادام سنت است. در عسل شفاست. هفتاد پیامبر برای عسل دعای برکت کرده‌اند. سرور ما رسول الله خرما را بسیار دوست داشت. خرما را با خربوزه و تربوز یک‌جا می‌خورد. خربوزه و تربوز گرده‌ها را پاک می‌کند و سردرد را از میان می‌برد. کرم را بیرون می‌راند. به چشم‌ها نیرو می‌بخشد. هنگام خوردن پلو باید صلوات شریف خواند. سرور ما، پیامبر، خوردن باقلی را با پوستش ستود. فرمود: «حبة‌السوداء، یعنی سیاه‌دانه، دوای دردهاست.» خوردن چارمغز با پنیر شفاست. خوردن تنهای آن‌ها زیان دارد. باید با چیز دیگری خورد. سرور ما خوشۀ انگور را به دست چپ می‌گرفت و انگور را با دست راست می‌خورد.48 بِهی تنگی را از دل می‌برد. در هر خربوزه، تربوز و اناری یک قطره از آب جنت است. هر انار را باید تنها خورد و نباید قطره‌ای از آن بیهوده ضایع شود. انار برای تپش دل خوب است. معده را نیرومند می‌سازد. اگر با گوشتش فشرده شود و نوشیده شود، صفرا را بیرون می‌راند و قبضیت را برطرف می‌کند. انجیر به دل گشایش می‌بخشد. درد پشت و دردهای دستگاه گوارش را برطرف می‌کند.

خوردن بادرنگ سبز با نمک، و خوردن چارمغز با خرما و عسل، سنت رسول الله است.49 پیامبر ما بادنجان را ستود و فرمود: «آن را با روغن زیتون بپزید.»

خرفه را نیز ستود. کرفس فراموشی را از میان می‌برد. ادرارآور است. خون و شیر می‌سازد. جگر را پاک می‌کند. حرشف، یعنی کنگر فرنگی، سنگ صفرا را آب می‌کند، خون را پاک می‌سازد و برای سختی رگ‌ها سودمند است. بوی عرق را نیز از میان می‌برد. برای کسی که به سرزمینی می‌رسد، نخست خوردن اندکی پیاز خام برای تندرستی خوب است. پیاز نیروی ایستادگی در برابر میکروب‌ها را افزون می‌کند. اگر پس از پیاز کرفس خورده شود، بوی بدش را از میان می‌برد. گفته شده است که با خوردن سداب نیز بویش می‌رود. در آخرین غذایی که رسول الله خورد، پیاز بود. می‌فرمود: «پیاز و سیر را پخته بخورید.» فرشتگان از بوی این‌ها آزرده می‌شوند. ترب ادرارآور است. هضم را آسان می‌سازد.

ریش و موی مبارک سرور ما، پیامبر

موی مبارک و موی ریش سرور ما، پیامبر، نه بسیار پیچیده بود و نه بسیار صاف؛ در آفرینش موج‌دار بود. موهای مبارکش بلند بود. نخست کاکل می‌گذاشت، سپس آن را به دو سو فرق باز می‌کرد. موهای مبارکش را گاهی بلند می‌گذاشت و گاهی می‌برید و کوتاه می‌کرد.

دربارۀ وصف موی مبارک سرور ما رسول الله، چون از حضرت انس بن مالک پرسیدند: «موی مبارک سرور ما رسول الله چگونه بود؟»، پاسخ داد: «بسیار پیچیده نبود و بسیار صاف هم نبود. میان این دو و میانه بود. در درازی و کوتاهی، تا میان گوش‌ها و بالای شانه‌اش می‌رسید.»50 حضرت ابن عباس گفته است: «سرور ما، فخر عالم، موی مبارکش را بر پیشانی‌اش فرو می‌هشت. سپس موی مبارکش را فرق باز کرد.»51 علما فرموده‌اند: «فرق باز کردن مو به دو سو، سنت سرور ما، فخر کائنات است؛ زیرا بعدها چنین می‌کرد. بر پیشانی فرو هشتن آن جایز است و به دو سو باز کردن آن نیز جایز است. اما فرق باز کردن برتر است.»

مادر ما، حضرت عایشۀ صدیقه، فرمود: «موی مبارک سرور ما، پیامبر، بالاتر از جُمّه و پایین‌تر از وَفره بود.»52 به مویی که تا سر شانه‌ها برسد، «جُمّه» و به مویی که تا نرمۀ گوش برسد، «وَفره» می‌گویند. خلاصه، به روایت مادر ما، حضرت عایشه، درازی موی مبارک سرور ما رسول الله چنان بود که از نرمۀ گوش‌های مبارکش پایین‌تر آمده بود، اما به شانه‌هایش نمی‌رسید. میان این دو بود.

حضرت قاضی عیاض فرموده است: «جمع میان این روایت‌های یاد شده چنین است: موهایی که در سوی گوش‌های مبارکش بود، تا نرمۀ گوش‌های مبارکش می‌رسید و موهایی که در پشت سرش بود، به شانه‌های مبارکش می‌رسید.» و چنین نیز فرموده‌اند: «سبب آن‌که در روایتی گفته‌اند تا گوشش فرود آمده بود و در روایتی دیگر تا شانۀ مبارکش، این است که در زمانی چنان بود و در زمانی دیگر چنین. روایت‌ها همه درست است. سرور ما، پیامبر، موی مبارکش را گاهی بلند می‌گذاشت و تا سر شانه‌هایش فرود می‌آمد. و گاهی آن را می‌برید و تا نرمۀ گوش‌های مبارکش یا تا میانۀ آن‌ها می‌رسید.» برای مردان، تراشیدن سر یا بلند گذاشتن موی، شانه کردن و به دو سو فرق باز کردن آن سنت است. باید مطابق حال، عرف و زمان رفتار کرد. پیچاندن و بافتن مو مکروه است. چهره را مانند زنان صاف و براق ساختن، برای همانندی به زنان ریش تراشیدن، و زنخ را تراشیدن و ریش را بر رخسارها بلند گذاشتن، حرام است.

حضرت انس دربارۀ وصف ریش مبارک سرور ما رسول الله چنین خبر می‌دهد: «در ریش مبارک سرور ما، پیامبر، سفیدی بسیار اندکی بود. موی سفید در سر مبارک و ریش مبارکش از هفده یا هجده تار بیشتر نبود.»

روزی حضرت ابوبکر صدیق عرض کرد: «یا رسول الله، موی‌تان سفید شده است.» فرمود: «مرا سوره‌های هود، واقعه، مرسلات، نبأ (عَمَّ یَتَساءَلُونَ) و تکویر (اِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ) پیر ساخت.»53

یعنی در این سوره‌ها احوال جنت و جهنم بسیار یاد شده است. فرمود: «با غم و اندوه از این‌که حال امتم چه خواهد شد، موی سر و ریشم سفید شد.» عمرو بن شعیب فرموده است: «سرور ما رسول الله از پهنا و درازای ریش مبارکش می‌گرفت.» در حدیث شریفی که حضرت ترمذی روایت کرده است، سرور ما، پیامبر، فرموده است: «کسی که بروتش را کوتاه نکند، از ما نیست.»54 و در حدیث شریف دیگری فرموده شده است: «ریش‌هایتان را فراوان بگذارید و بروت‌هایتان را نیک کوتاه کنید.»55 ابن عبدالحکیم فرموده است: «بروت را باید نیک کوتاه کرد و ریش را نباید برید. مراد از نیک کوتاه کردن بروت، تراشیدن آن نیست.» حضرت امام نووی گفته است: «آنچه در کوتاه کردن بروت شایسته است، این است که تا کنارۀ لب نمایان شود کوتاه کرد؛ نباید از بیخ برید، بلکه باید کوتاه کرد.»

«پیاز و سیر را پخته بخورید» حدیث شریف

علما کوتاه کردن بالای بروت و آویختن دو سرِ آن را از دو سو ناپسند دانسته‌اند. ابن عمر چنین روایت می‌کند: «برای سرور ما رسول الله از گروه مجوسیان سخن گفتند. آن‌گاه سرور ما رسول الله فرمود: ‹آنان سرِ بروت‌هایشان را دراز می‌گذارند و ریش‌هایشان را می‌تراشند. پس شما با آنان مخالفت کنید.›»56

چون ابوامامه گفت: «یا رسول الله! اهل کتاب ریش‌هایشان را کوتاه می‌کنند و بروت‌هایشان را دراز می‌گذارند»، سرور ما رسول الله فرمود: «شما سرِ بروت‌هایتان را کوتاه کنید و ریش‌هایتان را فراوان بگذارید.»

به گفتۀ علما، کوتاه کردن بروت تا اندازۀ ابروها سنت است. یک قبضه گذاشتن ریش و بریدن آنچه از یک قبضه بیشتر است، سنت است. کوتاه‌تر از یک قبضه گذاشتن ریش نیز موافق سنت نیست. به نیت پیروی از سنت ریش کوتاه گذاشتن، بدعت می‌شود. حرام می‌شود. ریش گذاشتن سنت زوائد است. برای امر به معروف، برای تأمین نفقه و برای جلوگیری از برپا شدن فتنه، تراشیدن کامل ریش جایز و لازم می‌شود. این‌ها برای ترک سنت عذر شمرده می‌شوند. اما برای ارتکاب بدعتِ ریش کوتاه گذاشتن عذر نمی‌شوند.

جامه‌هایی که سرور ما، پیامبر، می‌پوشید

از آنچه پوشیدنش جایز است، هرچه می‌یافت، می‌پوشید. با پارچه‌های نادوختۀ ضخیم به شکل احرام خود را می‌پوشاند، لنگ می‌بست و پیراهن و جُبّه نیز می‌پوشید. این‌ها از پنبه، پشم یا مو بافته شده بود. بیشتر سفید و گاهی سبز می‌پوشید. گاهی جامۀ دوخته نیز می‌پوشید. در جمعه‌ها و عیدها، هنگام آمدن سفیران بیگانه و در زمان جنگ، پیراهن‌ها و جبه‌های گران‌بها می‌پوشید. رنگ جامه‌هایش بیشتر سفید بود. گاهی سبز، سرخ و سیاه نیز بود. بازوانش را تا مچ و پاهای مبارکش را تا نیمۀ ساق می‌پوشاند. امام ترمذی (رحمه الله تعالی) در کتاب «شمائل شریف» می‌گوید: «رسول الله پوشیدن قمیص، یعنی پیراهن را دوست داشت. آستین‌های پیراهنش تا مچ‌هایش دراز بود. در آستین‌ها و یخن پیراهنش تکمه نبود. پای‌افزارش از چرم بود و یک بند و دو قِبال داشت. قبال تسمه‌ای است که یک سرش به بند و سر دیگرش به نوک پیشین پای‌افزار دوخته شده است. از میان دو انگشت می‌گذرد. در پوشیدن جامه و پای‌افزار از عرف پیروی می‌شود. جدا شدن از عرف سبب شهرت می‌شود. دوری از شهرت لازم است. هنگامی که به مکه درآمد، بر سر مبارکش دستار سیاهی پیچیده بود.» بیشتر سفید و گاهی سیاه، پارچۀ نازکی را به‌عنوان دستار بر سر می‌پیچید و سرش را به اندازۀ یک وجب میان دو شانه‌اش می‌آویخت. دستارش نه بسیار بزرگ بود و نه بسیار کوچک؛ درازی‌اش نزدیک به سه و نیم متر بود. دستارش را بی‌کلاه می‌پیچید و گاهی کلاه پنبه‌دوزی‌شده را بی‌دستار می‌پوشید. سرور ما، پیامبر، جامه‌ای به نام حِبَره داشت که از پارچۀ یمنیِ راه‌راه و خط‌دار، بافته از نخ پنبه و کتان، بود. پوشیدن این جامه را بسیار دوست داشت. سرور ما، پیامبر صلی الله علیه وسلم، جامۀ سفیدی نیز داشت. می‌فرمود: «از جامه‌هایتان سفیدش را بپوشید! زندگان‌تان جامۀ سفید بپوشند. و مردگان‌تان را نیز در کفن سفید بپیچید! زیرا آن بهترین و نیکوترینِ پوشاک‌های شماست!»57

«کسی که برای شهرت و خودنمایی جامه‌ای بپوشد، تا آن را وانگذارد، الله از او روی می‌گرداند! در روز قیامت، جامۀ خواری بر او می‌پوشاند!» حدیث شریف

دیده شده است که پیامبر ما جامۀ سبز نیز پوشیده است. حضرت ابورمثه می‌گوید که پیامبر ما را دید که جامۀ سبزِ دوتکه‌ای، یکی زیرین و دیگری زبرین، بر تن داشت.58 پیامبر ما حُلّۀ رنگارنگ نیز می‌پوشید. حضرت براء بن عازب گفته است: «در میان کسانی که جامه‌ای به نام حلۀ سرخ (رنگارنگ) بر تن داشتند و موی‌شان تا نرمۀ گوش می‌رسید، کسی را زیباتر از رسول الله علیه السلام ندیدم!»59 پیامبر ما جبۀ سرخی داشت که در جمعه‌ها و عیدها بر تن می‌کرد. جبۀ یمنی‌دوزی نیز داشت. پیامبر ما این جبۀ شامی‌دوز را که آستین‌هایش (دهانۀ آستین‌هایش) تنگ بود، در سفرها می‌پوشید. پیامبر ما این جبه را نیز که از پارچۀ طیلسان، که شاهان ایران می‌پوشیدند، ساخته شده بود و بر یخنش تکه‌ای از اطلس، و بر دو چاکِ باز پیش و پس دامنش و بر آستین‌هایش حاشیه‌ای از اطلس داشت، در جنگ‌ها هنگام رویارویی با دشمنان می‌پوشید.

این جبه تا وفات حضرت عایشه نزد او بود و پس از او اسماء بنت ابی‌بکر آن را گرفت. بیماران را با آبی که این جبۀ پوشیدۀ پیامبر ما در آن شسته می‌شد، می‌شستند و شفا می‌یافتند.60 در میان غنیمت‌هایی که در غزوۀ دومة‌الجندل گرفته شد، جبه‌ای به سهم پیامبر محبوب ما افتاد. تار و پودش از ابریشم بافته شده و از پارچۀ اطلس ساخته شده بود. بر جاهای گلدوزی‌اش برگ‌های خرما با زری طلایی کار شده بود. سرور ما، پیامبر، این جبه را پوشید و بر منبر برآمد و نشست و بی‌آن‌که سخنی بگوید، از منبر فرود آمد. اصحاب کرام دست‌هایشان را به آن می‌کشیدند، نگاه می‌کردند و از زیبایی‌اش در شگفت می‌شدند. سرور ما، پیامبر، پرسید: «آیا از زیبایی این در شگفت شده‌اید؟ آیا بسیار خوش‌تان آمده است؟» گفتند: «ما جامه‌ای زیباتر از این ندیده‌ایم!» پیامبر ما فرمود: «سوگند به الله که جانم در قبضۀ قدرت اوست، دستمال‌های سعد بن معاذ در جنت از آنچه می‌بینید، زیباتر و خوش‌تر است!»

سرور ما، پیامبر، فرمود: «کسی که برای شهرت و خودنمایی جامه‌ای بپوشد، تا آن را وانگذارد، الله از او روی می‌گرداند! در روز قیامت، جامۀ خواری بر او می‌پوشاند!»

و باز فرمود: «کسی که برای شهرت و خودنمایی جامه‌ای بپوشد، در روز قیامت الله مانند آن را بر او می‌پوشاند. سپس آن را با آتش شعله‌ور می‌سازد!»

حضرت سهل بن سعد می‌گوید: «زنی بُرده‌ای61 حاشیه‌دار را که خود بافته بود، نزد رسول الله علیه السلام آورد و گفت: ‹یا رسول الله! این را با دست خودم بافته‌ام. آن را برای ذات والای شما هدیه آورده‌ام.› سرور ما رسول الله هدیه‌اش را پذیرفت. این برده را بر تن پیچیده، نزد ما بیرون آمد. یکی از جماعت دستش را به آن کشید و گفت: ‹یا رسول الله! زیباتر از این برده نمی‌شود! آن را به من می‌دهید؟› سرور ما رسول الله فرمود: ‹بلی!› در مسجد با ما سخن گفت و پس از نصیحت به خانه بازگشت و برده را بسته‌بندی کرد و برای آن شخص فرستاد. جماعت آن شخص را سرزنش کردند و گفتند: ‹هیچ کار خوبی نکردی! چیزی را که رسول الله پوشیده بود و به آن نیاز داشت، از ایشان خواستی! تو خود نیز می‌دانی که رسول الله علیه السلام هیچ خواهنده‌ای را رد نمی‌کند و دست‌خالی بازنمی‌گرداند!› آن شخص گفت: ‹والله، من آن را برای پوشیدن نخواستم. بلکه خواستم تا روزی که بمیرم، کفنم باشد!› به‌راستی هم، آن برده در روز مرگش کفن او شد.»62 پیش آمده است که پیامبر ما جامۀ سیاه پشمین نیز پوشیده است. مادر ما، حضرت عایشه، گفته است: «برای رسول الله علیه السلام جامه‌ای از پشم سیاه ساخته بودند. چون آن را پوشید و عرق کرد، بوی پشم را حس کرد. بی‌درنگ آن را از تن بیرون آورد و کنار گذاشت؛ زیرا او تنها بوی خوش را دوست داشت.» سرور ما، پیامبر، اجازه می‌داد که دامن قبایی که بر روی جامه می‌پوشند، تنها تا نیمۀ ساق یا اندکی پایین‌تر، تا شتالنگ‌ها، دراز باشد و از درازتر کردن آن از شتالنگ‌ها، یعنی تا حدی که بر زمین کشیده شود، منع می‌فرمود. می‌فرمود که الله متعال در روز قیامت به مردانی که برای بزرگی‌فروشی قبای‌شان را بر زمین می‌کشند، به نظر رحمت نمی‌نگرد.

سرور ما، پیامبر، روزی به حضرت جابر بن سلیم فرمود: «دامن قبایت را تا نیمۀ ساقت دراز کن! اگر این کار را کرده نتوانستی، تا شتالنگ‌هایت دراز کن! از دراز کردن آن تا حدی که بر زمین کشیده شود، بپرهیز! زیرا این نشانۀ غرور است. و الله تعالی غرور را دوست ندارد!»63 از همین رو، عبدالله بن عمر (رضی الله عنهما) قبایش را تا نیمۀ ساق‌هایش دراز می‌گذاشت.

«احساس می‌کنم که از سوی یمن نسیم رحمت می‌وزد» حدیث شریف

سرور ما، پیامبر، پیراهنی داشت که از کرباسِ بافته از نخ پنبۀ یک‌لا ساخته شده بود. مادر ما، حضرت عایشه، می‌گوید: حضرت ابوجهم جای‌نمازی نقش‌دار به سرور ما، پیامبر، هدیه داده بود. روزی سرور ما، پیامبر، هنگامی که بر این جای‌نماز نماز می‌خواند، چشمان مبارکش به نقش آن افتاد. چون سلام داد، فرمود: «این را نزد ابوجهم ببرید. لحظه‌ای پیش مرا در نمازم مشغول ساخت. جای‌نماز ساده و بی‌نقش را برایم بیاورد.»

از آن‌جا که خاک مدینه نمناک و شوره‌زار است، هنگام وفات سرور ما، پیامبر، این جای‌نماز را در کف قبر مبارکش گستردند.

خرقۀ شریفی که برای حضرت ویسل قرانی فرستاد

اویس بن عامر قرنی (رضی الله عنه) از بزرگان تابعین است. از روستای قرن در یمن است. پس از آن‌که مسلمان شد، در سراسر عمرش در عشق پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) سوخت و حتی لحظه‌ای پروردگارش را فراموش نکرد. در بندگی به چنان درجه‌ای رسید که هر حال، هر حرکت و هر سخنش برای مردم مایۀ عبرت و نصیحت شد. از کسی آزرده نشد و کسی را نیازرد. مهم‌ترین صفت او عشقش به سرور ما، پیامبر، پایداری با جان و دل در عبادت و احترامش به مادرش است. به مادرش بسیار خدمت کرد و دعای خیر او را گرفت. این محبتش به پیامبر محبوب ما و وفاداری‌اش به اسلام، سبب ستایش سرور ما از او شد. سرور ما رسول الله (صلی الله علیه وسلم) گاه‌گاه چهرۀ مبارکش را به سوی یمن می‌گرداند و می‌فرمود: «احساس می‌کنم که از سوی یمن نسیم رحمت می‌وزد.» و فرمود: «در قیامت، الله تعالی هفتاد هزار فرشته به صورت اویس می‌آفریند و اویس را در میان آنان به عرصات می‌برند. به جنت می‌رود و جز آن‌که الله تعالی بخواهد (به او خبر دهد)، هیچ آفریده‌ای نمی‌داند که کدام‌یک از آنان اویس است.» «از امت من کسی هست که در قیامت به شمار موی گوسفندان قبیله‌های ربیعه و مُضَر، برای مردم شفاعت خواهد کرد.» اصحاب کرام گفتند: «یا رسول الله، او کیست؟» فرمود: «یکی از بندگان الله.» گفتند: «ما همه بنده‌ایم؛ نامش چیست؟» فرمود: «اویس.» گفتند: «از کجاست؟» فرمود: «از قرن است.» چون گفتند: «آیا او شما را دیده است؟»، فرمود: «با چشم سر ندیده است.»

گفتند: «شگفتا! این‌قدر عاشق شما باشد و برای خدمت و حضور به نزدتان نشتابد!» فرمود: «به دو سبب: یکی آن‌که مغلوب احوال خویش است. دوم به سبب پایبندی‌اش به دین من است. مادر پیری دارد که ایمان آورده است. چشمانش نمی‌بیند و دست و پایش حرکت نمی‌کند. اویس روزها شتربانی می‌کند و مزدی را که می‌گیرد، در نفقۀ خود و مادرش خرج می‌کند.» گفتند: «آیا ما او را می‌بینیم؟» به حضرت ابوبکر فرمود: «تو او را در زمان خود نمی‌بینی.» و به حضرت عمر و حضرت علی فرمود: «شما او را می‌بینید. بدنش پرموی است. در پهلوی چپش و در کف دستش به اندازۀ یک درهم نقره سفیدی است. این سفیدی بیماری برص نیست. چون نزد او رسیدید، سلام مرا به او برسانید و به او بگویید که برای امتم دعا کند.»

حضرت ویسل قرانی (اویس قرنی) پس از وفات مادرش، از روستای قرن بیرون شد و به شهر کوفه رفت. چون وفات سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، نزدیک شد، عرض کردند: «خرقۀ شما را به چه کسی بدهیم؟» فرمود: «به اویس قرنی بدهید.» پس از وفات رسول الله، هنگامی که حضرت عمر و حضرت علی به کوفه آمدند، حضرت عمر فرمود: «ای مردم نجد، آیا در میان شما کسی از قرن هست؟» گفتند: «بلی.» از آنان دربارۀ حضرت اویس پرسید. گفتند: «او را می‌شناسیم. او کسی بسیار فروتر از آن است که شما می‌جویید. دیوانه است، بی‌خرد است و از مردم گریزان است.»

«ای پروردگار من! به حرمت این خرقۀ شریف، به حرمت پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم)، همۀ امت محمد را عفو فرما» حضرت اویس (رضی الله عنه)

خرقۀ شریف

خرقۀ مبارکی که پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) به حضرت ویسل قرانی (رحمة الله علیه) هدیه کرد، در ماه شریف رمضان در مسجد خرقۀ شریف در منطقۀ فاتح استانبول زیارت می‌شود.

حضرت عمر (رضی الله عنه) فرمود: «او را می‌جویم؛ کجاست؟» گفتند: «در وادی عرنه شتران ما را می‌چراند و ما در برابر آن، به او نان شب می‌دهیم. موی سر و ریشش ژولیده است، به شهرها نمی‌آید، با کسی هم‌سخن نمی‌شود، از آنچه مردم می‌خورند نمی‌خورد؛ غم و شادی نمی‌شناسد؛ چون مردم بخندند، او می‌گرید و چون مردم بگریند، او می‌خندد.» فرمود: «همو را می‌جویم.» جایی را که بود، برای‌شان نشان دادند. حضرت عمر و حضرت علی به جایی که او بود، رفتند. او را در حال نماز دیدند. الله تعالی فرشته‌ای را گماشته بود تا شترانش را بچراند. چون نماز را به پایان برد و سلام داد، حضرت عمر برخاست و سلام کرد. سلامش را پاسخ داد. حضرت عمر پرسید: «نامت چیست؟» گفت: «عبدالله، یعنی بندۀ الله.» چون پرسید: «همۀ ما بندگان الله هستیم؛ نام اصلی‌ات چیست؟»، گفت: «اویس.» فرمود: «دست راستت را نشان بده.» چون نشان داد، حضرت عمر گفت:

«سرور ما، پیامبر، به شما سلام فرستاد. خرقۀ مبارکش را برای شما فرستاد و وصیت کرد: ‹آن را بگیرد و بپوشد و برای امتم نیز دعا کند.›»

اویس گفت: «ای عمر! من بنده‌ای ناتوان، درمانده و گنهکارم.

دقت فرما، مبادا این وصیت از آنِ کسی دیگر باشد؟» پاسخ داد: «نه، ای اویس، کسی که می‌جوییم، تو هستی. سرور ما، پیامبر، شکل و وصف تو را بیان فرموده است.»

آن‌گاه حضرت اویس «خرقۀ شریف» را با احترام گرفت، بوسید، بویید و بر روی و چشمانش مالید. بسیار گریست و با گفتن «شما این‌جا منتظر باشید» از نزدشان دور شد. اندکی آن سوتر به سجده افتاد. با چشمان اشک‌بار به درگاه الله تعالی زاری کرد و برای عفو امت محمد به دعا آغاز کرد. با هق‌هق گریه و زاری چنین دعا کرد: «ای پروردگار من! سرور ما، پیامبر محبوب، با آن‌که من، این بندۀ فقیر و درمانده، شایستۀ آن نبودم، خرقۀ شریفش را به دست حضرت عمر و حضرت علی فرستاده است. فرموده است که برای امت گنهکارش دعا کنم. ای پروردگار من! به حرمت این خرقۀ شریف، به حرمت پیامبر محبوب ما، سرور ما (صلی الله علیه وسلم)، همۀ امت محمد را عفو فرما… عفو فرما، الهی، عفو فرما… الهی…» چون خبر داده شد که بسیاری از مسلمانان گنهکار آمرزیده شدند، «خرقۀ شریف» را با احترام پوشید.

این «خرقۀ شریف» که به ویسل قرانی هدیه شده بود، تا به بیگ‌های ایریسان در پیرامون وان رسید و در سال ۱۶۱۸ نزد سلطان عثمان خان دوم، یکی از پادشاهان عثمانی، آورده شد و به او هدیه گردید. سلطان عبدالمجید خان برای این خرقۀ شریف، در فاتح «مسجد خرقۀ شریف» را بنا کرد. این خرقۀ شریفِ مبارک که هنوز بوی گل تن مبارک سرور ما، پیامبر محبوب و گرامی، را با همان تازگی در خود دارد و به رنگ کریمیِ کف عسل است، هر سال در ماه شریف رمضان در درون جعبۀ شیشه‌ای برای زیارت مردم گذاشته می‌شود.

خرقۀ سعادتی که به حضرت کعب بن زهیر داد

حضرت کعب بن زهیر (رضی الله عنه) که پسر خانواده‌ای شاعر بود، خود نیز شاعر بود. پیش‌تر بر ضد سرور ما، پیامبر، و بر ضد اسلام شعر می‌گفت. این را به سرور ما خبر دادند و ایشان فرمان داد که هرجا دیده شود، کشته شود.

«گواهی می‌دهم که جز الله هیچ معبودی سزاوار پرستش نیست. محمد علیه السلام بنده و رسول اوست» کعب بن زهیر (رضی الله عنه)

برادرش حضرت بُجَیر (رضی الله عنه) که پیش‌تر مسلمان شده بود، این تصمیم را با نامه‌ای به او خبر داد و نوشت که اگر مسلمان شود، پیامبر محبوب ما که دریای رحمت است، او را خواهد بخشید. حضرت کعب که نامه را خواند، به اندیشه‌ای ژرف فرو رفت. بیهودگی بت‌پرستی، والایی اسلام و بزرگی سرور ما، پیامبر، را دریافتن گرفت و دلش روشن شدن گرفت. سرانجام تصمیم گرفت مسلمان شود و راه مدینۀ نورانی را در پیش گرفت. شعر درازی سرود که در آن سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، را می‌ستود و خبر می‌داد که توبه کرده و مسلمان شده است. چون به مدینه رسید، با دوستی از قبیلۀ جُهَینه به حضور سرور ما، پیامبر، رفت. سرور ما با اصحابش سخن می‌گفت. حضرت کعب پیش از آن‌که خود را بشناساند، عرض کرد: «یا رسول الله! کعب بن زهیر از کرده‌هایش پشیمان است و مسلمان شده، برای امان خواستن آمده است. اگر او را نزد تو بیاورم، به او امان می‌دهید و مسلمان شدنش را می‌پذیرید؟» سرور ما، پیامبر، فرمود: «بلی.» آن‌گاه گفت: «گواهی می‌دهم که جز الله هیچ معبودی سزاوار پرستش نیست. محمد علیه السلام بنده و رسول اوست.» سرور ما، پیامبر، فرمود: «تو کیستی؟» عرض کرد: «من کعب بن زهیرم، یا رسول الله.» چون یکی از انصار گفت: «یا رسول الله، اجازه دهید گردن این شخص را که بر ضد شما بوده است، بزنم»، سرور ما فرمود: «از او دست بردار. او از حالی که در آن بود، پشیمان و به سوی حق بازگشته آمده است.» آن‌گاه کعب بن زهیر (رضی الله عنه) قصیدۀ مشهورش را خواند که در آن مسلمان شدنش و بزرگی و ارزش پیامبر محبوب ما و اصحاب کرام را بیان می‌کرد. سرور ما، پیامبر، این قصیده را که با سخن «بانَتْ سُعادُ / محبوب دور شد» آغاز می‌شد و چنین ادامه می‌یافت، بسیار پسندید و بسیار خشنود شد:

هر انسانی روزی بی‌گمان بر تابوت برده خواهد شد…
یا رسول الله، با عذرخواهی به پیشگاه والای تو آمدم…
عفو او بیش از هر چیز مایۀ امید است…
در پیشگاه او عذر پذیرفته می‌شود…
بر من رحم کن، یا رسول الله…
مرا عفو کن، یا رسول الله…
بی‌گمان رسول الله از شمشیرهای بُرّان حق تعالی
که بدی‌ها را نابود می‌سازند، شمشیری برهنه است…
او نوری است که هدایت می‌پراکند و راه راست را نشان می‌دهد…

او را عفو فرمود. و چون به این بیت رسید:

اِنَّ الرَّسُولَ لَنُورٌ یُسْتَضاءُ بِهِ،
مُحَمَّدٌ مِنْ سُیُوفِ اللهِ مَسْلُولُ.
رسول الله نوری است که مردم از آن روشنی می‌گیرند،
شمشیری است از شمشیرهای برکشیدۀ حق تعالی،

سرور دو جهان، فخر عالم، محمد مصطفی (صلی الله علیه وسلم)، «خرقۀ سعادت» خویش را از شانه‌های مبارکش برگرفت و بر شانه‌های حضرت کعب بن زهیر نهاد.64

حضرت معاویه در دوران خلافتش به کعب بن زهیر پیام فرستاد: «خرقۀ رسول الله را به ما بفروش!» ده هزار درهم برایش فرستاد. کعب بن زهیر با گفتن این سخن خواستۀ حضرت معاویه را رد کرد: «من در پوشیدن خرقۀ رسول الله هیچ‌کس را بر خودم مقدم داشته نمی‌توانم!» هنگامی که حضرت کعب بن زهیر وفات یافت، حضرت معاویه آن را از پسران کعب به بیست هزار درهم خرید. این خرقۀ مبارک که پیامبر ما به حضرت کعب بن زهیر داده بود، از خلیفه‌ای به خلیفۀ دیگر به میراث رسید.

پس از فروپاشی سلطنت اموی، نخستین خلیفۀ عباسی، ابوالعباس سفاح بن عبدالله بن محمد، آن را به سیصد دینار خرید. خلیفه‌ها در عیدها آن را می‌پوشیدند. عباسیان هنگامی که به مصر آمدند، آن را با خود آوردند. هنگامی که حضرت یاووز سلطان سلیم خان مصر را گرفت و خلیفه شد، این خرقۀ مبارک نیز در میان «امانت‌های مبارک» مصر به استانبول آورده شد. در استانبول، در «بخش خرقۀ سعادت قصر توپقاپی» همگان آن را زیارت می‌کنند.

این خرقۀ مبارک ۱۲۴ سانتی‌متر درازا دارد، آستین‌هایش فراخ است و از پارچۀ پشمی سیاه ساخته شده است. درون خرقه با پارچۀ پشمی کریمی‌رنگ پوشانده شده است. در چند بقچه پیچیده شده و در صندوقچۀ زرینی است که سرپوشش از بالا باز می‌شود و سلطان مراد سوم آن را ساخته است. این صندوقچۀ خرقۀ سعادت از نظر هنری بی‌نظیر است و افزون بر آن، با زمرد آراسته شده است. بر روی صندوقچه نوشته شده است:

«لا اله الا الله، وَما اَرْسَلْناکَ اِلّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ. لا اله الا الله الملک الحق المبین، محمد رسول الله، الصادق الوعد الامین.»

بستر سرور ما، پیامبر

رویۀ دوشک (بستری) که سرور ما، پیامبر، بر آن دراز می‌کشید و می‌خوابید، از چرم بود. درونش با لیف خرما پر شده بود. خود ایشان و همسرشان بر آن می‌خوابیدند. رویۀ بالشتی که پیامبر ما زیر سر مبارکش می‌گذاشت نیز از چرم بود و درونش با لیف خرما پر شده بود. سرور ما، پیامبر، به دنیا و چیزهای دنیا اهمیت نمی‌داد.

عبدالله بن مسعود می‌گوید: سرور کائنات بر بوریایی دراز کشیده و خوابیده بود و بوریا بر پهلوی مبارکش نشان گذاشته بود. چون بیدار شد، پهلوی مبارکش را مالیدم و گفتم: «پدر و مادرم فدایت باد، یا رسول الله! کاش به ما خبر می‌دادی تا بر بوریا چیزی برایت می‌گستردیم که تو را از آن نگه دارد!» سپس عرض کردم: «اگر برایت دوشک نرمی تهیه کنیم، چه؟»

سرور کائنات فرمود: «مرا با چیزهای دنیا چه کار؟ مَثَل و حال من با دنیا، مانند مَثَل و حال سواری است که اندکی در زیر سایۀ درختی می‌آساید و سپس آن را رها کرده، به راه خود ادامه می‌دهد!»65 مادر ما، حضرت عایشه، می‌گوید: «زنی از قبیلۀ انصار نزد من آمد. چون بستر رسول علیه السلام را دید، رفت و دوشکی فرستاد که درونش از پشم پر شده بود.

رسول علیه السلام نزد من آمد و پرسید: ‹این چیست؟› گفتم: ‹یا رسول الله! فلان زن از انصار نزد من آمده بود. چون بستر تو را دید، رفت و این را برایت فرستاد.› فرمود: ‹این را فوراً به او بازگردان!› اما من آن را بازنگرداندم. بودنش در خانه‌ام خوشم آمده بود. رسول علیه السلام این سخن را سه بار تکرار کرد. سرانجام فرمود: ‹والله، ای عایشه! اگر می‌خواستم، الله کوه‌های طلا و نقره را همراه من روان می‌ساخت!›66 تشک پیامبر علیه السلام نیز تنها از دو عبا بود.

«رسول الله انگشترهای طلا و آهن را بیرون می‌آورد و از انگشترهای نقره منع نمی‌کرد» عمرو بن شعیب (رضی الله عنه)

شبی که نزد من آمد، آن عبا را تا کرده و تنگ ساخته بودم. بر آن خوابید. سپس پرسید: ‹ای عایشه! چرا بستر امشب من مانند همیشه نبود؟› گفتم: ‹یا رسول الله! آن را برای تو تا کردم و تنگ ساختم.› فرمود: ‹آن را به حال پیشینش بازگردان!›»67

باز مادر ما، حضرت عایشه، می‌گوید: «برای قریشیان در مکه هیچ چیز خوش‌تر از خوابیدن بر تخت نبود. هنگامی که رسول علیه السلام به مدینه آمد و در خانۀ ابوایوب فرود آمد، از او پرسید: ‹ای ابوایوب! آیا شما تختی ندارید؟› ابوایوب گفت: ‹والله، نداریم.› سعد بن زراره (رضی الله عنه) از انصار، چون این را شنید، تختی برای رسول الله فرستاد که پایه‌هایش از چوب ساج بود و رویش با بوریایی بافته از لیف کتان پوشیده شده بود. رسول الله تا به خانۀ خود کوچ کرد، بر آن خوابید. تا هنگام وفاتش نیز بر آن خوابید. هنگامی که رسول الله علیه السلام غسل داده و کفن شد، بر این تخت نهاده شد و نماز جنازه نیز در حالی خوانده شد که ایشان بر این تخت بود. مردم آن را برای بردن مردگان‌شان از ما می‌خواستند و به آن تبرک می‌جستند. جنازۀ حضرت ابوبکر و حضرت عمر نیز بر آن برده شد.»

حضرت عایشه می‌گوید: «رسول علیه السلام بوریایی داشت که شب‌ها بر آن نماز می‌خواند و روزها آن را می‌گسترد و با مردم بر آن می‌نشست.»68

انگشترهای سرور ما، پیامبر

پیامبر ما بیان فرمود که برای مردان تنها انگشتر نقره حلال است و پوشیدن انگشتر طلا، آهن و برنج زرد حرام است. خود ایشان نیز تا هنگام وفات تنها انگشتر نقره به کار برد.

سرور ما رسول الله انگشترش را به دست راست مبارکش می‌کرد. دیده شده است که به دست چپش نیز کرده است. پوشیدن آن هم به دست راست و هم به دست چپ جایز است. به انگشت کوچک یا انگشت کنار آن کرده می‌شود. در عیدها پوشیدن آن برای همه مستحب است. پوشیدن آن برای خودنمایی و فخرفروشی حرام است.

در میان هدیه‌هایی که نجاشی حبشه، اصحمه، برای پیامبر ما فرستاده بود، انگشتر طلایی با نگینی از سنگ حبشی نیز بود. پیامبر محبوب ما حضرت اُمامه، دختر ابوالعاص و دخترِ دخترش، را فراخواند و فرمود: «ای دخترم! این را تو بپوش!»69

روزی حضرت نعمان بن بشیر نزد سرور ما رسول الله (صلی الله علیه وسلم) آمد. در انگشتش انگشتر طلایی بود. سرور ما فرمود: «چرا پیش از درآمدن به جنت، زیور جنت را به کار برده‌ای؟» او به پوشیدن انگشتر آهنی آغاز کرد. چون این را دید، فرمود: «چرا کالای جهنم را با خود داری؟» این را نیز بیرون آورد و انگشتری از برنز، یعنی مفرغ، پوشید. چون این را دید، سرور ما، پیامبر، فرمود: «چرا از تو بوی بت می‌شنوم؟» عرض کرد: «یا رسول الله، چه انگشتری به کار برم؟» سرور ما، پیامبر، فرمود: «می‌توانی انگشتر نقره بپوشی. وزنش از یک مثقال (۴٫۸ گرام) بیشتر نشود و آن را به دست راستت کن!»

حضرت عمرو بن شعیب می‌گوید: «رسول الله انگشترهای طلا و آهن را بیرون می‌آورد و از انگشترهای نقره منع نمی‌کرد.»

هنگامی که پیامبر محبوب ما خواست به شاه ایران، قیصر روم و نجاشی حبشه نامه بنویساند، گفتند: «یا رسول الله! آنان نامه‌ای را تا مهر نشده باشد، نمی‌خوانند!» آن‌گاه پیامبر ما انگشتری از نقره برای خود گرفت که بر نگینش در سه سطر «محمد رسول الله» نقش شده بود.

نوشتۀ انگشتر مهر از بالا به پایین در سه سطر بود: «الله» یک سطر، «رسول» یک سطر و «محمد» یک سطر. نگین انگشتر نقرۀ سرور ما، پیامبر، سنگ حبشی بود.70 این نیز روایت می‌شود که نگین این انگشتر نقره از نقره بوده است.

حضرت عمرو بن سعید نزد پیامبر ما آمده بود. پیامبر محبوب ما چون انگشتری را که در انگشتش بود دید، پرسید: «این انگشتری که در دست توست، چیست؟» حضرت عمرو بن سعید گفت: «یا رسول الله! این حلقه‌ای است. خودم ساخته‌ام.» پیامبر ما پرسید: «نقشش چیست؟» عمرو بن سعید (رضی الله عنه) گفت: «محمد رسول الله.» سرور ما، پیامبر، فرمود: «بده ببینمش.» آن را گرفت و به‌عنوان مهر شخصی خود به کار برد و دیگران را از نقش کردن کلمات «محمد رسول الله» بر انگشترهایشان منع فرمود.71 پیامبر محبوب ما در حالی وفات یافت که این انگشتر مهر در انگشت مبارکش بود.

پیامبر ما سوی نگین‌دار انگشترش را به سوی درون کف دست مبارکش می‌گرداند. پیامبر ما هنگامی که به آبریزگاه می‌رفت، انگشترش را از انگشت مبارکش بیرون می‌آورد. پس از وفات پیامبر محبوب ما، انگشتر مهرش را حضرت ابوبکر، پس از او حضرت عمر و پس از حضرت عمر، حضرت عثمان به انگشت کردند. حضرت عثمان در زمان خلافتش، روزی که بر سر چاه اریس نشسته بود، انگشتر از دستش در چاه افتاد. با آن‌که همۀ آب چاه کشیده شد و سه روز رفتند و آمدند و جست‌وجو کردند، این انگشتر مبارک یافته نشد.72 نوشتن بر نگین انگشتر پس از پیامبر ما نیز ادامه یافت.

بر انگشتر حضرت ابوبکر «نِعْمَ الْقادِرُ الله» (قدرت الله تعالی بر هر چیز چه نیکو کفایت می‌کند)، و بر انگشتر حضرت عمر «کَفیٰ بِالْمَوْتِ واعِظاً یا عُمَر» (مرگ برای نصیحت بس است)،

بر انگشتر حضرت عثمان «لَنَصْبِرَنَّ» (البته صبر خواهیم کرد)، و بر انگشتر حضرت علی «اَلْمُلْکُ لِلّٰه» (ملک تنها از آنِ الله تعالی است)،

«برای آن‌که به یهودیان همانند نشوید، نمازها را با نعلین بخوانید» حدیث شریف

بر انگشتر حضرت حسن «اَلْعِزَّةُ لِلّٰه» (عظمت و بزرگی از آنِ الله تعالی است)،

بر انگشتر حضرت معاویه «رَبِّ اغْفِرْ لی» (پروردگارا، مرا عفو فرما)، و بر انگشتر حضرت ابن ابی‌لیلی «اَلدُّنْیا غَرُورٌ» (دنیا فریبنده و دروغگوست)،

بر انگشتر حضرت امام اعظم ابوحنیفه «قُلِ الْخَیْرَ وَاِلّا فَاسْکُتْ» (یا نیکی بگو، یا خاموش باش!)،

بر انگشتر حضرت امام ابویوسف «مَنْ عَمِلَ بِرَأْیِهِ نَدِمَ» (کسی که به رأی خود عمل کند، پشیمان می‌شود)، و بر انگشتر حضرت امام محمد شیبانی «مَنْ صَبَرَ ظَفِرَ» (کسی که صبر کند، پیروز می‌شود)،

بر انگشتر حضرت امام شافعی «اَلْبَرَکَةُ فِی الْقَناعَةِ» (برکت در قناعت است) نوشته شده بود. انگشترهایشان را به‌عنوان مهر به کار می‌بردند.

نقش قدم شریف سرور ما، پیامبر

نقش قدم شریف، جای پای مبارک پیامبر محبوب ما، محمد علیه السلام، است. یکی از معجزات سرور ما، پیامبر، این بود که هرگاه بر مواد نرم، مثلاً بر ریگ، پا می‌نهاد، جای پایش نمایان نمی‌شد؛ اما هرگاه بر سنگ و مواد سخت پا می‌نهاد، جای پایش پدیدار می‌گشت. برخی سنگ‌ها و مرمرهایی که پای مبارکش بر آن‌ها نهاده شد و نشان گذاشت، قرن‌ها به‌عنوان یادگار نگهداری شده، دست‌به‌دست به امانت سپرده شده و از آن‌ها تبرک جسته‌اند.

به‌ویژه دولت‌مردان و پادشاهان مسلمان این یادگارهای گران‌بها را در جاهای مهم زیر نگهبانی ویژه گرفته، نگه داشته، زیارت کرده و به زیارت دیگران گذاشته‌اند. مشهورترینِ نقش‌های قدم شریف که شناخته شده و نگهداری می‌شوند، این‌هاست: ۱. نقش قدم شریفی که در آرامگاه فتح خان، پسر فیروز شاه تغلق، در هند است. ۲. دو جای پای مبارک که در آرامگاه قایتبای در قاهره است. ۳. دو جای پای مبارک در مسجد آثار النبی در قاهره. ۴. جای پای مبارک راست در آرامگاه خالد بن زید ابوایوب انصاری (ایوب سلطان) در استانبول. این نقش قدم پیامبر به فرمان محمود خان اول در سال ۱۷۳۴ از قصر به آرامگاه آورده شد.

۵. دو جای پا که در آرامگاه عبدالحمید خان اول، در دیوارِ سوی «ینی جامع»، در درون الماری نگهداری می‌شوند.

۶. دو جای پای مبارک بر روی سنگ که در آرامگاه سلطان مصطفی خان سوم در لاله‌لی، در درون الماری ویژه‌ای که در دیوار ساخته شده، نگهداری می‌شوند. ۷. جای پاهایی که در بخش امانت‌های مقدس قصر توپقاپی در استانبول است. در بخش خرقۀ سعادت قصر توپقاپی شش نقش قدم شریف هست که چهارتای آن از سنگ و دوتای آن از خشت پخته است. یکی از آن‌ها جای پای مبارکی است که بر صخره‌ای پدید آمد که سرور ما، پیامبر، هنگام عروج به معراج بر آن پا نهاد و در اتاق خرقۀ سعادت در درون الماری نگهداری می‌شود. بر این صخرۀ مبارک که سرور ما رسول الله هنگام عروج به معراج بر آن پا نهاد، بنایی ساخته شده است که به نام قبة‌الصخره شناخته می‌شود. نقش‌های قدم شریف پیش از آن‌که به جاهای کنونی‌شان منتقل شوند، قرن‌ها در جاهای گوناگون نگهداری شده‌اند. سرانجام در جاهای امروزی‌شان نهاده شده‌اند. نقش‌های قدم شریفِ راستین برای تبرک زیارت می‌شوند.

قدم شریف و سلطان احمد خان اول

پادشاه عثمانی، سلطان احمد اول، که در سیزده‌سالگی بر تخت نشست و در بیست‌وهشت‌سالگی وفات یافت، از دل به اسلام و به سرور ما رسول الله پیوسته بود. سلطان احمد اول که با تخلص‌های «بختی» و «احمدی» شعر نیز می‌سرود، جِقه‌ای جواهرنشان به شکل نقش قدم شریف ساخت و در میانش بر مینای آبی این مصراع‌های خود را با طلا نویساند:

چه شود اگر همچون تاجم همیشه بر سر برم
قدم پاک آن حضرت، شاه رسولان را؟
گل گلزار نبوت صاحب آن قدم است؛
ای احمد، درنگ مکن، روی بر قدم آن گل بمال.
سلطان احمد اول (بختی)

سلطان احمد اول این جقه را در روزهای جمعه و عید و دیگر روزهای مبارک بر سر می‌گذاشت. محمد منیب افندی عینتابی اثری به نام آثار الحکم فی نقش القدم نوشته است که چگونگی یافته شدن نقش قدم شریفی را که در آرامگاه سلطان عبدالحمید اول است و نهاده شدنش را در آن آرامگاه بیان می‌کند. سلطان احمد خان این قطعه را به خط خود نوشت و برای شیخش، عزیز محمود هدایی افندی، فرستاد. افزون بر این، سلطان احمد این شعر را بر تخته‌ای نقش کرد و پیش تخت سلطنت آویخت. این لوحه که شعر بر آن نوشته شده است، اکنون نیز در مسجد شریف سلطان احمد آویخته است.

نعلین شریف سرور ما، پیامبر

نعلین‌هایی که در زمان سرور ما، پیامبر، به کار می‌رفت، با نعلین‌های امروزی فرق داشت. آن‌ها به شکل پای‌افزاری بودند که زیرشان چرمی، روی‌شان باز و بنددار بود. رسول الله و اصحاب کرام با نعلینی که در کوچه می‌پوشیدند، نماز می‌خواندند. نعلین‌هایشان پاک بود و کف مسجد نبوی با ریگ فرش شده بود. با نعلین آلوده به آن درآمده نمی‌شد.

در حدیث شریف فرموده شده است: «برای آن‌که به یهودیان همانند نشوید، نمازها را با نعلین بخوانید.»

باور داشتند که حتی تصویر نعلین سعادت سبب برکت می‌شود و آن را در خانه‌ها و جاهای کار می‌آویختند. در بخش خرقۀ سعادت، همراه با نعلین سعادت، نمونه‌هایی از آن‌ها نیز که از فلز و چوب ساخته شده‌اند، نگهداری می‌شود.

هفت چیزی که سرور ما، پیامبر، با خود داشت

پیامبر محبوب ما با شانه، آیینه، مسواک، روغن گل، سرمه و قیچی که همراهش بود، به سفر می‌رفت و در سفر و حضر این‌ها را از خود جدا نمی‌کرد. حضرت عایشه فرمود: «برای غزوه‌ها، روغن گل، شانه، آیینه، دو قیچی، سرمه‌دان و مسواک رسول علیه السلام را آماده می‌کردم.» باز مادر ما، حضرت عایشه، گفته است: «رسول علیه السلام در سفر و حضر هفت چیز را با خود می‌برد:

۱. شیشۀ روغن گل، ۲. شانه، ۳. آیینه، ۴. سرمه‌دان، ۵. مسواک، ۶. دو قیچی، ۷. استخوان فرق باز کردن مو.»73

عصا و چوب‌دستی‌های سرور ما، پیامبر

سرور ما، پیامبر، روزهای جمعه هنگام ایراد خطبه بر عصا یا کمانی و در سفر بر کمان تکیه می‌کرد. پیامبر محبوب ما می‌فرمود که تکیه کردن بر عصا از اخلاق پیامبران است؛ خود بر عصا تکیه می‌کرد و تکیه کردن بر عصا را نیز سفارش می‌فرمود. در دوران خلافت معاویه بن ابی‌سفیان (رضی الله عنهما)، عصای سرور ما، پیامبر، نزد سعد القرظ بود. حضرت معاویه بن ابی‌سفیان در سال پنجاهم هجرت به حج آمده بود. خواست منبر مسجد پیامبر محبوب ما را از جا برکند و به شام ببرد. عصایی را نیز که نزد سعد القرظ بود، خواست. حضرت جابر بن عبدالله و حضرت ابوهریره نزد او رفتند و گفتند: «ای امیرالمؤمنین! نه کندن منبر رسول علیه السلام از جایی که نهاده شده و بردن آن درست است و نه بردن عصایش به شام!» آن‌گاه حضرت معاویه از آن کار دست برداشت و پوزش خواست.

پیامبر ما حضرت عبدالله بن اُنَیس را از مسجد به خانۀ خود برد و عصایی به او داد و فرمود: «این عصا را نزد خود نگه دار، ای عبدالله بن انیس!» چون عبدالله بن انیس (رضی الله عنه) با آن عصا نزد مردم رفت، از او پرسیدند: «این عصا چیست؟» او گفت: «این را رسول علیه السلام به من داد و فرمان داد که آن را نزد خود نگه دارم.» به حضرت عبدالله بن انیس گفتند: «کاش نزد رسول علیه السلام بازمی‌گشتی و می‌پرسیدی که این را برای چه به تو داده است!»

شکل نعلین شریف سرور ما، پیامبر

نعلین شریف

نعلین رسول الله تا آسمان‌ها بالا می‌رود،
و همۀ مخلوقات در سایۀ او هستند.
در طور به موسی گفته شد: «نعلینت را بیرون کن»،
اما بر فراز عرش به او گفته می‌شود: «تو بیرون مکن».
این است شکل نعلین شریف‌ترین رسول؛
ستارگان نیز می‌خواهند خاکی باشند که او بر آن پا می‌نهد.
اهل آسمان‌های هفت‌گانه در آرزوی اویند،
و تاج‌های سلطانان بر آن رشک می‌برند.
همتایی برای نعلین مصطفی یافت نمی‌شود؛
نور چشم و آرامش دل، همه از اوست.
صورت نعلین را بی‌نهایت گرامی بدار؛
همۀ سرها آرزو دارند که پای آن باشند.
چون بلاها و مصیبت‌ها از هر سو مرا فرا گیرند،
نعلین شریف برایم قلعه‌ای امن می‌شود.
در این قلعۀ استوار در امانم؛
چون به شکل زیبایش پناه برم، نگاهم می‌دارد.
دل با خدمت به شکل نعل شریف،
آرزو دارد در دو جهان در سایۀ آن زندگی کند.
ابن مسعود با خدمت به نعلینش سعادتمند شد،
و سعادت من با تصویر آن است.
یوسف نبهانی

آن‌گاه عبدالله بن انیس نزد پیامبر ما بازگشت و پرسید: «یا رسول الله! این عصا را برای چه به من دادی؟» پیامبر محبوب ما فرمود: «این در روز قیامت نشانه‌ای میان ما است! در آن روز، در جنت کسانی که بر عصا تکیه می‌کنند، بسیار اندک‌اند! تو در جنت بر این تکیه خواهی کرد!» عبدالله بن انیس آن را همراه شمشیرش با خود داشت و هرگز از خود جدا نکرد. هنگامی که در بستر مرگ افتاد، به اهل خانه‌اش وصیت کرد که آن را در درون کفنش بگذارند و همراهش به خاک بسپارند. آن را میان بدن و کفنش گذاشتند و وصیتش به جا آورده شد. سرور ما، پیامبر، مِحجَنی به درازای یک گز (۶۸ سانتی‌متر) یا اندکی درازتر داشت. به چوب‌دستیِ سرکج مِحجَن می‌گویند. پیامبر ما از دور با آن به حجرالاسود اشاره می‌کرد و استلام می‌نمود. پیامبر ما هنگامی که بر شتر سوار می‌شد، آن را پیش روی خود می‌آویخت. سرور ما مِخصَره‌ای نیز داشت که به نام عُرجون (از شاخۀ خشک خرما) یاد می‌شد. به چوب‌دستی‌ای که از شاخۀ درخت ساخته شده باشد، مخصره می‌گویند. پیامبر ما هنگامی که به بقیع‌الغرقد می‌رفت، آن را همراه داشت، بر آن تکیه می‌کرد و هنگام نشستن آن را در دستش می‌گرداند. گاهی نیز پیش می‌آمد که پیامبر ما در حالی که این مخصره در دستش بود، خطبه ایراد می‌فرمود. پیامبر ما قضیبی (چوب‌دستی باریک) نیز داشت که از درختان کوهی بریده شده بود و به نام ممشوق یاد می‌شد. هنگامی که حضرت عثمان قضیب سرور ما، پیامبر، را در دست داشت و بر منبر خطبه ایراد می‌کرد، جَهجاه بن سعید یا جهجاه بن قیس پیش رفت، قضیب را از دست حضرت عثمان گرفت، آن را بر زانویش تکیه داده خم کرد و شکست. مردم بر جهجاه بانگ زدند. این به غیرت الهی برخورد و الله تعالی بیماری اَکِله (خارش) را در دست یا زانوی جهجاه پدید آورد. پیش از آن‌که از شهادت حضرت عثمان یک سال بگذرد، جهجاه خود را خاریده‌خاریده مرد.

«همتایی برای نعلین مصطفی یافت نمی‌شود؛ نور چشم و آرامش دل، همه از اوست» یوسف نبهانی (رحمة الله علیه)

شمشیرهای سرور ما، پیامبر

سرور ما، پیامبر، نُه شمشیر داشت.

شمشیری که از پدرش به ارث مانده بود و به نام مأثور یاد می‌شد، هنگام هجرت پیامبر ما به مدینه همراهش بود.74 عَضب: این شمشیر را حضرت سعد بن عباده به سرور ما، پیامبر، هدیه کرده بود و ایشان هنگام رفتن به غزوۀ بدر آن را با خود برد.

ذوالفقار: شمشیر مُنَبِّه بن حجاج یا عاص بن منبه، یکی از مشرکان قریش، بود و در غزوۀ بدر به غنیمت مانده بود. سرور ما، پیامبر، ذوالفقار را به حضرت علی هدیه کرد. سرِ قبضه‌اش و حلقه‌ها و زنجیرهای بندش از نقره بود.75

پس از وفات پیامبر ما، هنگامی که حضرت عباس نزد حضرت ابوبکر رفت و ذوالفقار را از حضرت علی خواست، حضرت ابوبکر گفت: «من این شمشیر را همیشه در دست او دیده‌ام. گرفتنش را از او روا نمی‌دانم!» حضرت عباس نیز آن را به حضرت علی واگذاشت.

نیزه‌های سرور ما، پیامبر

از یهودیان بنی‌قینقاع سه نیزه به غنیمت به سرور ما، پیامبر، رسیده بود. نام یکی از نیزه‌های پیامبر ما مُثوی و نام دیگری مُثنی بود. پیامبر ما حربۀ (نیزۀ کوتاه) بزرگی به نام بیضاء و حربه‌ای کوچک‌تر از نیزه به نام عَنَزه نیز داشت. نجاشی حبشه، حضرت اصحمه، سه عنزه (نیزه) به نام نَبعه و یک حربه برای پیامبر محبوب ما فرستاده بود. پیامبر ما یکی از آن‌ها را برای خود نگه داشت، دومی را به حضرت علی و سومی را به حضرت عمر داد.

بلال حبشی (رضی الله عنه) در عید رمضان و عید قربان نیزۀ پیامبر ما را پیشاپیش ایشان تا نمازگاه می‌برد و آن‌جا پیش روی سرور ما، پیامبر، در زمین فرو می‌کرد. پیامبر محبوب ما نیز رو به آن، نماز عید را امامت می‌کرد. پس از وفات سرور ما، پیامبر، حضرت بلال حبشی در عیدها این نیزه را پیشاپیش حضرت ابوبکر می‌برد و در نمازگاه پیش رویش فرو می‌کرد. پس از حضرت ابوبکر، در دوران حضرت عمر و پس از او حضرت عثمان، این وظیفه را مؤذن، حضرت سعد القرظ، به همان شیوه به جا آورد. در زمان والیان مدینه نیز همین‌گونه ادامه یافت.

کمان‌های سرور ما، پیامبر

پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) شش کمان داشت. از این‌ها، سه کمان به نام‌های رَوحاء، بیضاء و صفراء از یهودیان بنی‌قینقاع به غنیمت مانده بود. کمان صفراء از چوب درخت نَبع ساخته شده بود.76 کمانی به نام کَتوم نیز از چوب نبع ساخته شده بود و در غزوۀ احد شکست. کمان شکسته را حضرت قتاده بن نعمان به یادگار گرفت. افزون بر این، کمان‌هایی به نام‌های سَداد و زَوراء نیز داشت.77

«جوانی جز علی و شمشیری جز ذوالفقار نیست!» حدیث شریف

سپرهای سرور ما، پیامبر

پیامبر ما سه سپر داشت. بر سپری به نام زَلوق تصویر سر قوچ بود. این سپر به پیامبر ما هدیه شده بود. اما پیامبر ما به سبب تصویردار بودنش آن را خوش نداشت. چون صبح شد، الله آن تصویر را از سپر برداشته و نابود کرده بود.78

زره‌های سرور ما، پیامبر

سرور ما رسول الله هفت زره داشت. این زره‌ها این‌ها بودند:

ذات‌الفضول: این را حضرت سعد بن عباده هنگامی که پیامبر ما به غزوۀ بدر بیرون می‌شد، به ایشان هدیه کرده بود.79

سَعدیه و فِضّه: این دو زره نیز از یهودیان بنی‌قینقاع به غنیمت به پیامبر ما رسیده بود. زرهی به نام سعدیه، زره تاریخی‌ای بود که داوود علیه السلام برای نبرد با جالوت پوشیده بود. پیامبر ما در غزوۀ احد فضول و فضه را روی هم پوشیده بود.80 هنگامی که پیامبر ما وفات یافت، زرهی به نام ذات‌الفضول در برابر سی صاع جو که برای نیاز اهل خانه‌اش گرفته شده بود، نزد یهودی‌ای به نام ابوالشحم از بنی‌ظفر گرو بود.81

زره‌های دیگرش ذات‌الوشاح، ذات‌الحواشی، بَتراء و خِرنِق بودند.82

پیامبر ما در غزوۀ حنین ذات‌الفضول و سعدیه را پوشیده بود.83

خودهای سرور ما، پیامبر

نخستینِ خودهای رسول الله مُوَشَّح است. این خود از یهودیان بنی‌قینقاع به غنیمت مانده بود. خودی به نام ذوالسُّبوغ یا ذوالسُّسوب یا مَشبوغ، خودی بود که پیامبر ما در غزوۀ احد بر سر داشت. با ضربه‌های شمشیر مشرکان و سنگ‌هایی که پرتاب می‌شد شکست و دو حلقه‌اش در رخسارهای مبارک پیامبر محبوب ما فرو رفت.

پیامبر ما هنگامی که برای فتح به مکه درمی‌آمد نیز خود بر سر داشت.

سوار شد لشکر، برافراشته بیرق و عَلَم،
نواختند مهتر84 و نقاره و دف هم.

بیرق‌ها و درفش‌های سرور ما، پیامبر

سرور ما، پیامبر، در غزوه‌ها دو گونه بیرق (درفش) به کار می‌برد. رایه‌اش سیاه بود و لوایش کوچک‌تر و سفید. یونس بن عبید، آزادشدۀ محمد بن قاسم، می‌گوید: «محمد بن قاسم مرا نزد براء بن عازب فرستاد تا دربارۀ بیرق رسول الله علیه السلام بپرسم. براء بن عازب گفت: ‹سیاه و چهارگوش و از نَمِره (پارچۀ پشمی راه‌راه سیاه و سفید) بود.›» این بیرق لنگ پشمی بافتۀ حضرت عایشه بود که با نقش‌های پالان شتر آراسته شده و سیاه بود. به نام عُقاب یاد می‌شد. بیرق پیامبر محبوب ما نزد حضرت علی بود. پیامبر ما در غزوۀ خیبر فرمود: «بیرق را به مردی خواهم داد که الله و رسولش را دوست دارد و الله و رسولش نیز او را دوست دارند!» و حضرت علی را فراخواند و بیرقش را به او داد.85 الله تعالی فتح خیبر را نصیب حضرت علی فرمود.

بر درفش (بیرق) رسول الله که لوای حمد نامیده می‌شد، «لا اله الا الله محمد رسول الله» نوشته شده بود. پیامبر ما در سریۀ خَرّار برای حضرت سعد بن ابی‌وقاص درفش سفیدی (بیرق، لوا) بست. هنگامی که حضرت علی را به یمن می‌فرستاد، دستاری را بر سر نیزه بست و فرمود: «لوا چنین است!» لوا را تنها فرماندۀ لشکر نگه می‌داشت و حمل می‌کرد. درفش سفید پیامبر ما را در غزوۀ اَبواء (وَدّان) حضرت حمزه، در غزوۀ بُواط سعد بن ابی‌وقاص، در تعقیب کُرز بن جابر فِهری حضرت علی و در غزوۀ ذوالعُشَیره حضرت حمزه حمل کرد.

پیامبر ما هنگام بیرون شدن به غزوۀ بدر، درفش سفیدش (لوایش) را به مصعب بن عمیر داد و حضرت علی درفش سیاهش (رایه‌اش) (عقاب) را پیشاپیش پیامبر ما حمل کرد.86 درفش سفید (لوای) پیامبر ما را در غزوۀ بنی‌قینقاع حضرت حمزه، در غزوه‌های قرقرة‌الکدر، احد و بدر الموعد حضرت علی و در غزوۀ خندق زید بن حارثه حمل کردند. پیامبر ما مکه را نیز با درفش سفیدش فتح کرد. سرور ما، پیامبر، در غزوۀ تبوک درفش بزرگش را به حضرت ابوبکر و درفش کوچکش را به زبیر بن عوام داد تا حمل کنند.

اسپ‌های سرور ما، پیامبر

نخستین اسپ پیامبر محبوب ما اسپی است که در مدینه از بادیه‌نشینی از بنی‌فزاره به ده اوقیه87 نقره خرید؛ بادیه‌نشینان آن را ضَرِس می‌نامیدند و پیامبر ما نام سَکب بر آن نهاد. در غزوۀ احد بر آن سوار شده بود.88 سکب بر لبش سفیدی داشت. سه پایش سفیدبند بود و تنها یکی از پاهای راستش سفیدبند نبود. سکب بسیار تیزرو بود؛ یعنی هنگام رفتن مانند آب روان بود. اسپی به نام مُرتَجِز را پیامبر ما از بادیه‌نشینی از بنی‌مُرّه خریده بود. مرتجز زیبا و خوش‌آهنگ بود و چنان شیهه می‌کشید که گویی شعر می‌خواند.89 اسپی به نام لِزاز را مقوقس، پادشاه اسکندریه، به پیامبر ما هدیه کرده بود. لزاز بسیار تند می‌رفت.90

اسپی به نام ظَرِب را فروه بن عمیر جذامی به پیامبر ما هدیه کرده بود. ظرب اسپی بسیار نیرومند و پرطاقت بود.

لَحیف (یا لُحَیف). این اسپ را ربیعه بن ابی‌براء کلبی به پیامبر ما هدیه کرده بود. لحیف دم درازی داشت؛ دمش زمین را می‌روبید. یَعسوب بهترینِ اسپ‌های پیامبر ما بود.

«بیرق را به مردی خواهم داد که الله و رسولش را دوست دارد و الله و رسولش نیز او را دوست دارند!» حدیث شریف

مُراوِح اسپ مسابقه بود و عبید بن یاسر آن را در تبوک به پیامبر ما هدیه کرده بود. مراوح مانند باد تند می‌دوید.

اسپی به نام مِروَح را نمایندگان بنی‌رَهاء که در سال دهم هجرت به مدینه آمده بودند، به پیامبر ما هدیه کرده بودند. هنگامی که آن را سوار شده در پیش روی پیامبر ما راه بردند، بسیار خوش ایشان آمد. وَرد: این اسپ را تمیم داری به پیامبر ما هدیه کرده بود. رنگ ورد مایل به سرخِ تیره بود. پیامبر ما آن را به حضرت عمر هدیه کرد. حضرت عمر نیز بر ورد در راه الله تعالی جنگید. آن را از غزوه‌ای به غزوه‌ای تاخت. پیامبر ما سه تا از اسپ‌هایش را در مسابقه شرکت می‌داد. سوار ظرب حضرت سهل بن سعد و سوار لزاز حضرت ابواُسَید ساعدی بود. لزاز پیشاپیش همه، ظرب پشت سر او و سکب پشت سر ظرب می‌رفت.

خر و استرهای سرور ما، پیامبر

سرور ما رسول الله خر و استر نیز داشت. مقوقس، پادشاه اسکندریه، استری خاکستری و خری خاکستری به پیامبر ما هدیه کرده بود. استر به نام دُلدُل و خر به نام یَعفور یا عُفَیر یاد می‌شد.91 نخستین استر سفیدی که در اسلام دیده شد، دلدل بود. استری که پیامبر ما در غزوۀ خیبر بر آن سوار بود، این استر خاکستری بود و در غزوۀ حنین آن استر خاکستری دیگر. پیامبر ما استرش را مهمیز زد و خواست بر هوازن پیش برود؛ حضرت عباس با گرفتن لگام استر و حضرت ابوسفیان بن حارث با گرفتن رکابش کوشیدند شتابش را بکاهند و از فرو رفتن پیامبر ما در میان دشمن جلوگیری کنند. روایت می‌شود که در غزوۀ خیبر بر یعفور پالان نهادند و افساری از ریسمان لیف خرما بر سرش انداختند و پیامبر ما بر آن نیز سوار شد. هنگامی که پیامبر ما از حج وداع بازگشت، یعفور مرده بود؛ دلدل پس از وفات پیامبر ما به حضرت علی ماند. تا شهادتش حضرت علی، سپس حضرت حسن، سپس حضرت حسین و پس از آن حضرت محمد بن حنفیه بر آن سوار شدند. دلدل تا دوران حضرت معاویه زنده ماند.

شتران سرور ما، پیامبر

قَصواء: این شتر سرور ما، پیامبر، که به نام‌های جَدعاء و عَضباء نیز یاد می‌شد، از چارپایان بنی‌قُشَیر بن کعب بن ربیعه بن عامر یا حُرَیش بن کعب بود؛ حضرت ابوبکر آن را به چهارصد درهم خریده و به همان بها به پیامبر محبوب ما واگذاشته بود. پیامبر ما بر قصواء به مدینه هجرت کرد. در عمرۀ حدیبیه بر آن رفت. مکه را نیز بر آن سوار فتح کرد. سرور ما، پیامبر، قصواء را در مسابقه می‌دواند و هیچ شتری از آن پیش نمی‌افتاد. اما بادیه‌نشینی با شتری دوساله به مسابقه درآمد و از آن پیش افتاد. در حج وداع، خطبۀ عرفات را بر قصواء ایراد فرمود. قصواء در زمان خلافت حضرت ابوبکر در گورستان جنة‌البقیع رها شد. آن‌جا به حال خود چرید تا مرد.92

«الهی! همان‌گونه که صورتم را زیبا آفریدی، اخلاقم را نیز زیبا گردان» حدیث شریف

شتری که از ابوجهل به غنیمت گرفته شد: در غزوۀ بدر، شتر مشهور ابوجهل به‌عنوان غنیمت به سهم پیامبر محبوب ما افتاد. پیامبر ما تا عمرۀ حدیبیه بر این شتر نیز به غزوه بیرون می‌شد. برای عمره، نشان قربانی بر آن زد. مشرکان خواستند با دادن صد شتر آن را بگیرند. پیامبر ما فرمود: «اگر آن را برای قربانی جدا نکرده و نشان نزده بودیم، خواستۀ شما را برمی‌آوردم.» شتران شیری: پیامبر ما هفت شتر شیری داشت که در چراگاه‌های ذوالجَدر و جَمّاء می‌چریدند و به نام‌های حَنّاء، سَمراء، عُرَیس، سعدیه، بَغوم، یَسیره و دَبّاء یاد می‌شدند؛ اهل خانۀ پیامبر ما با شیر آن‌ها، دو مشک پر که هر شب آورده می‌شد، گذران می‌کردند.93 اما هنگام وفات پیامبر ما، هیچ‌یک از آن‌ها نمانده بود.

دارایی‌هایی که سرور ما، پیامبر، وقف فرمود

نخستین وقف در اسلام، هفت باغ و بوستان با این نام‌ها بود که مُخَیریق، که در احد شهید شد، وصیت کرده بود به پیامبر ما سپرده شوند و پیامبر ما آن‌ها را تحویل گرفت و وقف کرد: ۱. مِیثَب، ۲. صافیه، ۳. دَلال، ۴. حُسنی، ۵. بُرقه، ۶. اَعواف، ۷. مَشرَبه.94 مخیریق که پیش از مسلمان شدن از علما و ثروتمندان یهود بود، در غزوۀ احد در برابر هم‌نژادانش ایستاد و موضع خود را چنین آشکار کرد: «شما خود نیک می‌دانید که محمد نبی آخرالزمان است. صفاتش در تورات آشکار و روشن نوشته شده است. اکنون آنچه شایستۀ ماست، پیروی از او و همراهی با او در روزهای دشوارش است.» یهودیان گفتند: «حق با توست، اما امروز شنبه است. به کار پرداخته نمی‌شود!» دید که پافشاری سودی ندارد؛ شمشیرش را بست و مسلمان شدنش را آشکار کرد. به خویشاوندانش چنین وصیت کرد: «اگر کشته شوم، همۀ دارایی‌هایم از آنِ محمد است. آزاد است که هرگونه بخواهد، آن را به کار برد.» رفت و به لشکر اسلام پیوست. و شربت شهادت را نوشید، رضی الله عنه.

سرانجام جنگ پایان یافت و زخم‌ها بسته شد. خویشاوندان مخیریق به وصیت وفادار ماندند و دارایی‌اش را به حبیب الله واگذاشتند. سرور ما، پیامبر، نیز این زمین‌های پرآب خنک و پرمیوه را وقف فرمود و برای بهره‌مندی فقیران و نیازمندان گشود. سنت وقف در تمدن اسلامی این‌گونه آغاز شد. سرور ما او را چنین ستود: «مخیریق از نژاد یهود، شخص نیکی است.»

وقف‌های پیامبر ما در مدینه، عموماً از دارایی‌های مخیریق است.

ابن حُمَید می‌گوید: «خلیفه عمر بن عبدالعزیز خواسته بود که از نخلستان‌های وقفی مخیریق خرما بیاورند. در طبقی آورده شد. چون عمر بن عبدالعزیز گفت: ‹ابوبکر بن حزم برایم نوشته است که این خرما از درخت خرمایی است که از زمان رسول علیه السلام مانده و رسول علیه السلام از آن می‌خورد›، گفتم: ‹ای امیرالمؤمنین! این را میان ما قسمت کن!› قسمت کرد. به هر یک از ما نُه خرما رسید.»

عمر بن عبدالعزیز گفت: «هنگامی که به‌عنوان والی مدینه به آن نخلستان درآمدم، از خرمای آن درخت خوردم و هرگز خرمایی به آن لذیذی و شیرینی ندیده‌ام!»

عمرو بن مهاجر می‌گوید: «کالای رسول علیه السلام نزد عمر بن عبدالعزیز در اتاقی نگهداری می‌شد و او هر روز به آن می‌نگریست. قریشیانی را نیز که می‌آمدند و نزدش گرد می‌آمدند، به این اتاق درمی‌آورد؛ سپس رو به این کالا می‌کرد و می‌گفت: ‹این است میراث ذاتی که الله شما را به او شرف بخشیده است!›» آن‌ها این‌ها بودند: ۱. یک تخت بافته از برگ‌های خرما،

۲. یک بالشت که رویه‌اش چرمی و درونش با لیف خرما پر شده بود، ۳. یک طبق نسبتاً بزرگ، ۴. یک گیلاس آب،

۵. یک جامه، ۶. یک آسیای دستی،

۷. یک تیردان، ۸. یک لحاف مخمل.

(این لحاف به سبب بوهای خوشی که از بدن مبارک سرور ما رسول الله در آن نشسته بود، از مشک خوش‌بوتر بود. عمر بن عبدالعزیز (رضی الله عنه) هرگاه بیمار می‌شد، با آبی که آن لحاف در آن شسته شده بود، خود را می‌شست و بهبود می‌یافت.)

چون دریای عشق موج برداشت،
آن دُرّ یتیم آشکار شد،
و آفریدگار پاک در شأن او فرمود:
(لَوْلاکَ لَما خَلَقْتُ الْاَفْلاکَ.)
چون زاده شد، روشنی آن خورشید
سراسر کائنات را پر کرد؛
هر که در پی او برود،
در هر کارش نیکی می‌یابد.
با آن‌که سرزمین‌ها به فرمانش درآمده بود،
مالک سه پیراهن نبود.
در خانه‌اش مال بسیار یافت نمی‌شد؛
هنگام وفاتش، زرهش در گرو دیده شد.
در برابر آنچه بیشتر وقت‌ها می‌دید،
دنیا چه ارزشی دارد؟
احسانش برای همه فراوان بود؛
«چیزی نیست» گفتن در او نبود.
گاهی چنان بسیار می‌بخشید
که دشمنانش همه سر فرود می‌آوردند.
مهربانی‌اش حتی برای فرومایه فراوان بود؛
برای هر یتیمی پدری دلسوز بود.
در هر کارش حکمت بسیار بود؛
هرگز بر کسی منت ننهاد.
بیمار را عیادت می‌کرد
و دردمند را شفا می‌بخشید.

«یا رسول الله! توان ستایش تو را ندارم؛ همه به حرمت تو آفریده شده‌ایم. خلاصه، ای شاه اقلیم وفا، جانم نیز فدای تو، همه‌چیز فدای تو!» حسین حلمی بن سعید (رحمة الله علیه)

هرگز نماز تهجد را ترک نمی‌کرد،
از ترس الله نمی‌خوابید.
پیامبر همه کس را همیشه
با خود برابر می‌داشت.
به بندگی افتخار می‌کرد،
به اخلاق الهی آراسته بود.
هر که به این راه رغبت کند،
به صفات نیک آراسته می‌شود.
در مکتبی پیوسته حاضر بود
که الله آموزگار ذات او بود.
رحمن برای بیان وصف او
در قرآن بیانی نیکو فرمود.
تا روز حشر، بر شاه پیامبران
صلوات بی‌پایان باد!
بر آل و اصحابش نیز
صلات و سلام عاجزانه باد!

ناودان طلا / کعبه

نمای بیرونی مسجد نبوی / مدینۀ منوره

حلیۀ سعادت پس از نصیحت به اصحابش، فخر عالم فرمود: پس از من، اگر کسی حلیۀ پاک مرا ببیند، چنان است که روی مرا دیده باشد؛ اگر چون آن را ببیند، محبت در دلش پدید آید، یعنی عاشق جمال من شود، آرزوی دیدار مرا کند، دلش از محبت من پر باشد، جهنم بر او حرام می‌شود، پروردگارم جنت را به او ارزانی می‌دارد. و حق او را برهنه حشر نمی‌کند، به آمرزش حق می‌پیوندد. گفته شده است: اگر دست کسی حلیۀ رسول را با محبت بنویسد، حق او را از ترس ایمن می‌دارد، اگرچه روی زمین از بلا پر شود. تنش در دنیا بیماری نمی‌بیند، همۀ بدنش هرگز درد نمی‌کشد. اگرچه این شخص گناه کرده باشد، جهنم بر جسمش حرام می‌شود. در آخرت از عذاب رهایی می‌یابد، در دنیا هر کارش آسان می‌شود. و پروردگارِ بزرگ‌مرتبه او را حشر می‌کند با کسانی که در دنیا رسول را دیدند. با آن‌که بیان حلیۀ نبی دشوار است، تا جایی که ممکن است، آغاز می‌کنیم. با پناه بردن به صاحب جلال، عاجزانه وصفش می‌کنیم. امت‌ها در این سخن هم‌داستان‌اند: فخر عالم سفیدِ سرخ‌فام بود. چهرۀ مبارکش سفید خالص بود، همچون گل به سرخی می‌زد. عرق چهره‌اش که همچون مروارید بود، آن گوهر زیبا را بسیار خوش‌تر می‌ساخت.

چون آن سرچشمۀ شادی عرق می‌کرد،
گویی دریای نور موج می‌زد.
چشمانش همیشه سرمه‌کشیده به نظر می‌آمد،
چشمان زیبایش دل‌ها را می‌ربود.
سفیدی چشمش بی‌نهایت سفید بود،
پروردگارش آن را با آیه‌ای ستود.
سیاهی چشمش کوچک نبود،
نزدیک و دور برایش یکی بود.
چشمش فراخ، زیبا و لطیف بود،
چهرۀ مبارکش همیشه نور می‌پراکند.
نیروی بینایی مصطفی
در شب نیز چون روز قوی بود.
اگر می‌خواست به سویی بنگرد،
جسم پاکش نیز به همان سو می‌گشت.
پیکرش را تابع سرش می‌ساخت،
هرگز این را ترک نکرده بود.
رسول اکرم هرچند جسم داشت،
سزاست اگر او را روحِ جسم‌یافته بخوانم.
رسول هم زیبا بود و هم دوست‌داشتنی،
رسول نزد حق بسیار محبوب بود.
مالک و ابوهاله گفتند:
ابروانش همچون هلال گشاده بود.
میان دو ابرویش همیشه
همچون نقره روشن دیده می‌شد.
چهرۀ مبارکش اندکی گرد بود،
پوستش صاف و درخشان بود.
محراب ابروان سیاهش
قبلۀ همۀ جهان بود.
چون از پهلو نگریسته می‌شد، بینی مبارکش
میانه‌اش اندکی بلند دیده می‌شد.
بسیار زیبا، کشیده و لطیف بود،
بیننده او را کامل وصف کرده نمی‌توانست.
میان دندان‌هایش اندکی گشاده بود،
گویی رشته‌ای مروارید می‌درخشید.
هرگاه دندان‌های پیشینش نمایان می‌شد،
نوری همه سو را فرا می‌گرفت.

هرگاه سرور دو جهان لبخند می‌زد،
پیامبر هر چیز، جاندار و بی‌جان،
دندان‌های پیشینش بسیار پاک نمایان می‌شد،
همچون دانه‌های ژاله بسیار لطیف.
ابن عباس می‌گوید: حبیب خدا
از خندیدن شرم می‌کرد.
و آن تکیه‌گاه دین از شرمش،
می‌گویند، هرگز قهقهه نزد.
رسول بزرگوار نازک‌طبع و باحیا بود،
همیشه از خیره نگریستن شرم می‌کرد.
چهره‌اش به ماه تمام می‌مانست،
ذاتش آیینۀ صفات مولای والا بود.
آن روی نیکو همیشه نورانی بود،
از درخشش نورش به آن نگریسته نمی‌شد.
آن نبی زیبا دل‌ها را ربود،
صد هزار صحابی عاشقش شدند.
کسانی که تنها یک بار او را در خواب دیدند،
گفتند: چنین لذتی در دنیا نیست.
و بدانند که رخسارهای زیبایش
بسیار پرگوشت نبود، چنین گویند.
جناب آفریدگار از سر محبت
رویش را سفید و پیشانی‌اش را گشاده آفریده بود.
نور گردنش هر لحظه
در میان موهایش می‌درخشید.
نیک بدان که از ریش مبارکش
تنها هفده تار سفید شده بود.
نه پیچیده بود و نه دراز،
مانند هر عضوش موزون بود.
گردن پاک رسولِ همۀ آفاق
بسیار سفید و بسیار صاف بود.
بسیاری از اهل ادب از میان اصحاب
همه گفتند: شکمش با سینه‌اش هم‌سطح بود.

اگر سینۀ مبارکش گشوده می‌شد،
گنجینۀ علم فیض95 می‌پراکند.
چون جایگاه فرود آمدن عشق شد،
آیا آن سینۀ شریف جز این می‌شود؟
سینۀ مبارکش فراخ بود،
علم لدنی بر آن فرود آمده بود.
آن سینۀ بزرگ سفید و صاف بود،
بینندگان آن را ماه تمام تابان می‌پنداشتند.
آتش عشق ذات ازلی
آن زیبا را در آتش‌ها سوزانده بود.
پیر و جوان بی‌گمان این را می‌دانند:
شانه‌های فخر جهان پهن بود.
میانۀ پشتش نیز پرگوشت بود،
صاحب کرم و بلندبخت بود.
در تن سیمینش لطافت بود،
مهر نبوتِ نسبتاً درشتی داشت.
مهر نبوت بر پشتش بود،
بی‌گمان نزدیک به سوی راستش.
وصف‌کنندگان به ما خبر دادند:
مهر شریف خالی بزرگ بود.
رنگش سیاهِ مایل به زرد بود،
به اندازۀ تخم کبوتر بود.
گویی خطوطی گردش را فراگرفته بود،
موهای ریزی به هم پیوسته.
کسانی که آن والانسب را وصف کردند،
گفتند: نبی درشت‌استخوان بود.
هر استخوانش درشت و مردانه بود،
صورت و سیرتش شاهانه بود.

هر یک از اعضای مبارکش
متناسب و نیرومند آفریده شده بود.
هر عضو او چنان خوش بود
که گویی آیه‌های قرآن است.
کف دستان آن سلطان
و نیز کف پاهایش
فراخ و پاک و نازک و دلپذیر بود،
همچون گل تازه لطیف و محبوب.
اهل نظر می‌گویند: بسیار موزون بود
آن دستان مبارکِ صاحب کرامت.
اگر پیامبر به کسی سلام می‌داد،
همیشه لبخند می‌زد.
اگر یکی دو روز از آن می‌گذشت،
و حتی اگر از یک ماه نیز درازتر می‌شد،
از بوی خوشش شناخته می‌شد
آن کس در میان مردم.
تنِ بی‌مویش همچون بلور بود؛
آن پهلو را چگونه بستایم!
آن شریف برای تماشای دوست
با همۀ جسم لطیفش چشم شده بود.
تن نازکش در کمال بود؛
آفریدگار حکمتش را در آن نشان داده بود.
بر سینه و شکمش هرگز
هیچ مویی نبود؛ گویی لوحی از نقره بود.
تنها از میانۀ سینه‌اش به پایین
بی‌گمان یک رشته مو صف کشیده بود.
این خط سیاه در این بدن مبارک
زیبا بود، همچون هاله‌ای گرد ماه.
در سراسر عمرش همچنان ماند
اعضای مبارکش، چنان‌که در جوانی.
هرچه سنِ نبی پیش می‌رفت،
همیشه چون غنچه تازه می‌شد.
و نیز سلطان کائنات را
گمان مبر که بسیار فربه بود.
نه لاغر بود و نه بسیار پرگوشت،
معتدل و بسیار نیرومند بود.

اهل دل دربارۀ او گفتند:
اعضایش از یکدیگر نه بیشتر بود و نه کمتر.
آن استاد، کاخ بدنش را
بر بنیاد عدل و داد بنا نهاده بود.
تن پاکش بر اعتدال بود،
همۀ بدنش غرق نور شده بود.
آن سدره‌جایگاه میانه‌قامت بود،
جهان با او نظم یافت.
کسانی که معجزۀ قامتش را تماشا کردند،
همه با ستایش ذات والایش گفتند:
چنین زیبای گل‌رویی ندیده‌ایم،
قامتش، خویش و رویش زیباست.
نبی با آن‌که میانه‌قامت بود،
اگر با شخص بلندقامتی راه می‌رفت،
آن مرد هرقدر بلند بود،
باز پیامبر بلندتر دیده می‌شد.
آن گوهر از بلندقامت
به اندازۀ کف دستی بلندتر بود.
هرگاه با عزت به راهی می‌رفت،
بسیار تند راه می‌رفت.
باز در وصف شریفش می‌گوییم:
هنگام راه رفتن به پیش خم می‌شد.
یعنی همچون کسی که از سراشیبی فرود آید،
همیشه اندکی به پیش خم می‌شد.
آن بزرگوارِ والاقدر باشکوه و شریف بود،
روح خلیل به او افتخار می‌کرد.
ذاتی که خدا بخواهد،
هر عضوش بی‌گمان برترین می‌شود.
اگر کسی در راه رفتن
ناگهان رسول الله را می‌دید،
ترس در دلش می‌افتاد
از والایی رسول الله.
و اگر کسی پیوسته با نبی
هم‌صحبت می‌شد و سخن می‌گفت،
از لذت سخنانش، آن کس
بنده‌اش می‌شد، اگر رسول می‌پذیرفت.

آفریدگار ازلی او را
با اخلاق نیکو بی‌مانند و بی‌بدیل ساخته بود.
یا رسول الله! توان ستایش تو را ندارم؛
همه به حرمت تو آفریده شده‌ایم.
خلاصه، ای شاه اقلیم وفا،
جانم نیز فدای تو، همه‌چیز فدای تو!
حسین حلمی ایشیق
(قدس الله تعالی سره العزیز)

نمایی قدیمی از مکۀ مکرمه

قصیدۀ اهل سنت
نخست آنچه بر تو لازم است، اعتقاد اهل سنت است؛
هفتاد و سه فرقه هست، اما باقی جهنمی‌اند.
مسلمانان همه سنی‌اند؛ پیشوای همه‌شان نعمان است.
کسی که در ایمان از اینان پیروی کند، به جنت مژده یافت.
اعتقادت را استوار کن؛ سپس به اسلام پایبند شو!
پنج شرط اسلام را به جا آر؛ بی‌درنگ از حرام‌ها بپرهیز!
اگر گناهی کنی، توبه کن، وقت را از دست مده!
هر که از اسلام پیروی نکند، روزی بی‌گمان پشیمان می‌شود.
زنهار، فریب بی‌دین را مخور؛ تو نیز نابود می‌شوی، امان!
اگر به سخن شیرین باور کنی، سپس حالت بد می‌شود!
دورویان بسیار شدند: بیرون‌شان فرشته، درون‌شان مار؛
برای به دام انداختن، خود را دوست، آن هم از جان، می‌نمایانند.
هر کس خود را برحق می‌پندارد: «بد است – می‌گوید – کسی که با من همراه نیست.»
اسلام ترازوست؛ اوست که برحق را جدا می‌کند!
بدان کسی که از اسلام پیروی نکند، انسانی است گمراه از راه راست؛
این سخن را بی‌گمان باور می‌کند کسی که تاریخ را نیک بفهمد.
چرا نزد داکتر می‌شتابد کسی که جایی از تنش درد می‌کند؟
زیرا هیچ‌کس مردن را دوست ندارد؛ از همه‌چیز شیرین‌تر جان است.
«آرزوی جاودانه زیستن در من نیست» – آیا کسی هست که چنین گوید؟
مردن نیست شدن نیست؛ به زندگی قبر ایمان آور!
جنت جاودانه است، جهنم نیز؛ این را قرآن خبر داده است.
باید از درد بی‌پایان پرهیز کرد، حتی اگر گمانی بیش نباشد.
کسانی هم هستند که این را باور ندارند؛ شب‌پره از روشنی می‌گریزد.
زاغ از زباله‌دان لذت می‌برد؛ بلبل است که گل را می‌جوید.
کسی که دلبستۀ نفس و هوس است، بی‌گمان اسلام را دوست داشته نمی‌تواند.
آیا این دو یکی می‌شوند؟ نیک از بد جداست!
مسلمانان حق را می‌شناسند و به هر آفریده‌ای احسان می‌کنند؛
بی‌ایمانان مانند مارند؛ از سوزاندن جان لذت می‌برند.
امان، ای پروردگار من، امان! زمان آخر چه دشوار بوده است!
علم دین فراموش شد؛ نمازگزاران بسیار اندک شدند.