اصحاب سرور ما، پیامبر
یاران پیامبر ما: هر مسلمانی، زن یا مرد، کودک یا بزرگ، که سرور ما رسول الله را هرچند بسیار کوتاه، یک بار دیده باشد، یا اگر نابینا بوده، یک بار با ایشان سخن گفته باشد، و با ایمان وفات یافته باشد، «صاحب» یا «صحابی» نامیده می‌شود. به چند تن از آنان «اصحاب کرام»، «صحابۀ کرام» یا «صحب» گفته می‌شود (رضی الله عنهم اجمعین). کسی که پیامبر ما را در حال کفر دیده و پس از وفات رسول الله ایمان آورده است، یا کسی که در حال مسلمانی ایشان را دیده و سپس مرتد شده (از اسلام بیرون رفته) است، صحابی نیست. کسی که پس از صحابی شدن مرتد شده و پس از وفات رسول الله دوباره ایمان آورده است، صحابی است. از آن‌جا که سرور ما، پیامبر، برای گروه جنیان نیز پیامبر است، جن نیز صحابی می‌شود.
پس از پیامبران و برترینِ فرشتگان، برترینِ همۀ آفریدگان اصحاب کرام‌اند. نام هر یک از آنان را باید با گفتن «حضرت» یا «رضی الله عنه» با حرمت و احترام بر زبان آورد. به هر کسی که به پیامبری محمد علیه السلام ایمان دارد، یعنی به هر مسلمان، از هر نژاد و از هر سرزمینی که باشد، امت محمد علیه السلام گفته می‌شود. هر یک از اصحاب کرام از همۀ این امت برتر است. در آیات کریمه‌ای که دربارۀ فضیلت و برتری صحابۀ کرام (رضی الله عنهم) است، فرموده شده است که معنای آن چنین است: «شما بهترینِ امت‌ها هستید.»1 «الله تعالی از نخستین ایمان‌آورندگان از مهاجران و انصار و از کسانی که در نیکی از آنان پیروی کردند (کسانی که در راه آنان می‌روند)، راضی است و آنان نیز از الله تعالی راضی‌اند. الله تعالی برای آنان جنت‌هایی آماده کرده است که از زیر آن‌ها نهرها روان است. در آن‌جا جاودانه می‌مانند. این رستگاری بسیار بزرگی است.»2 «محمد (علیه السلام) پیامبر الله تعالی است. کسانی که با او هستند (یعنی اصحاب کرام) همه بر کافران سخت‌گیرند، اما با یکدیگر مهربان‌اند. آنان را بیشتر در رکوع و سجده می‌بینید. با این عبادت‌ها و با شفقت و محبتی که به مردم نشان می‌دهند، رضا و احسان جناب حق را می‌جویند. از چهره‌هایشان پیداست که بسیار سجده می‌کنند (در چهره‌هایشان علامت‌ها و نشانه‌های سجده هست). حال آنان در تورات چنین است. و وصفشان در انجیل این است: مانند کشتزاری‌اند که جوانه‌اش را برآورده، نیرومند و ستبر شده و بر ساقه‌اش راست ایستاده است، چنان‌که کشاورزان را خوش می‌آید. (اصحاب کرام نیز چنین بودند: اندک و ناتوان بودند و سپس بسیار و نیرومند شدند.) این تشبیه کافران و منکران را نیز به خشم و غیظ درآورده است. الله تعالی به کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده‌اند، آمرزش و پاداشی بزرگ وعده داده است.»3
برخی از احادیث شریف دربارۀ اصحاب کرام:
«به اصحابم دشنام مدهید! اگر یکی از کسانی که پس از اصحابم می‌آیند، به اندازۀ کوهی طلا صدقه دهد، به ثوابی که یکی از اصحابم با دادن مشتی جو به دست آورده است، و حتی به نیمی از آن نمی‌رسد.»4
«محمد صلی الله علیه وسلم رسول الله تعالی است. کسانی که با او هستند (اصحاب کرام) بر کافران بسیار سخت‌گیر و با یکدیگر بسیار مهربان (بسیار شفیق)اند» فتح: ۲۹
«اصحاب من مانند ستارگان آسمان‌اند. از هرکدام پیروی کنید، به هدایت می‌رسید.»5
«از دشمنی با اصحابم بپرهیزید! از الله بترسید! هر کس آنان را دوست بدارد، به‌خاطر دوست داشتن من دوست‌شان می‌دارد. هر کس با آنان دشمنی کند، با من دشمنی کرده است. هر کس آنان را بیازارد، مرا آزرده است؛ و هر کس مرا بیازارد، بی‌گمان الله تعالی را آزرده است.»
«بهترینِ امتم کسانی‌اند که در زمان من هستند. پس از آنان بهترین کسانی‌اند که پس از آنان می‌آیند و پس از آنان نیز بهترین کسانی‌اند که پس از ایشان خواهند آمد.»
«آتش جهنم مسلمانی را که مرا دیده و کسانی را که مرا دیده‌اند، دیده است، نمی‌سوزاند.»6
آیات کریمه و احادیث شریفی که در بالا آمد، برتری و فضیلت اصحاب کرام را آشکارا نشان می‌دهد.
اصحاب کرام در احکام دینی معتبرترین مرجع‌اند؛ زیرا قرآن کریم را از پیامبر ما آموختند و به آیندگان پس از خود یاد دادند و شرح دادند. دانسته‌ها دربارۀ آنچه پیامبر ما کرد و گفت، بر چیزهایی استوار است که آنان خود دیدند و شنیدند و روایت کردند.
احکامی که آنان به اتفاق روایت کردند، پایۀ احادیث شریف را تشکیل داد. در اسلام اجماع امت، یعنی هم‌سخنی علما، تنها در زمان اصحاب به‌طور کامل و تمام تحقق یافت. افزون بر این، هر یک از اصحاب از علمای مجتهدی است که سخنش در دین سند و حجت است و از مجتهدانی که پس از آنان آمدند، برتر است. علمای اهل سنت اصحاب کرام را به ترتیب برتری به سه دسته تقسیم کرده‌اند: ۱. مهاجران: کسانی‌اند که پیش از فتح شهر مکه، از مکه یا جاهای دیگر، وطن و خویشاوندان‌شان را ترک کردند و به شهر مدینه هجرت نمودند. اینان یا با ایمان نزد رسول الله آمدند یا چون آمدند، ایمان آوردند. حضرت عمرو بن عاص از اینان است (رضی الله عنهم اجمعین).
۲. انصار: به مسلمانانی که در شهر مدینه یا در جاهای نزدیک به این شهر بودند و از دو قبیله به نام‌های اوس و خزرج بودند، انصار گفته می‌شود؛ زیرا پیمان بستند که به سرور ما، پیامبر، و به مکیان از هرگونه یاری و فداکاری دریغ نکنند و به پیمان‌شان وفا کردند (رضی الله عنهم اجمعین).
۳. دیگر اصحاب کرام: مسلمانانی‌اند که نه مهاجر بودند و نه انصار، بلکه از جاهای دیگر آمدند و به صحبت سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، مشرف شدند. کسانی که هنگام فتح شهر مکه یا در جاهای دیگر ایمان آوردند، از این دسته‌اند. به اینان تنها صحابی گفته می‌شود (رضی الله عنهم اجمعین). برترینِ اصحاب کرام چهار خلیفۀ رسول الله‌اند. اینان به ترتیب خلافت حضرت ابوبکر، حضرت عمر، حضرت عثمان و حضرت علی‌اند. پس از آنان برترین‌ها شش تنِ باقی‌ماندۀ عشرۀ مبشره، یعنی ده تنی که به جنت مژده یافتند، هستند (طلحه بن عبیدالله، زبیر بن عوام، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابی‌وقاص، سعید بن زید، ابوعبیده بن جراح) و نیز حضرت حسن و حضرت حسین (رضی الله عنهم اجمعین).
پس از آنان برترین‌ها چهل تنی‌اند که نخستین بار مسلمان شدند؛ سپس سیصد و سیزده صحابی‌ای که در غزوۀ بدر حاضر بودند؛ سپس هفتصد قهرمانی که در غزوۀ احد حاضر بودند. پس از اینان برترین‌ها هزار و چهارصد تنی‌اند که در سال ششم هجرت، زیر درخت، با رسول الله پیمان بستند و گفتند: «مردن آری، بازگشتن نه!» به این پیمان «بیعة‌الرضوان» گفته می‌شود.7
شمار اصحاب کرام: در فتح مکه دوازده هزار، در غزوۀ تبوک سی هزار، در حج وداع نود هزار و هنگام وفات رسول الله نزدیک به صد و بیست‌وچهار هزار صحابی بر روی زمین بودند. در این باره روایت‌های دیگری نیز هست.8
آخرین اصحاب کرامی که وفات یافتند این‌ها هستند: عبدالله بن اوفی در سال ۷۰۵ میلادی (۸۶ هجری) در کوفه وفات یافت؛ عبدالله بن یسر در سال ۷۰۶ میلادی (۸۸ هجری) در دمشق؛ سهل بن سعد در سال ۷۰۹ میلادی (۹۱ هجری) در صدسالگی در مدینه؛ انس بن مالک در سال ۷۱۱ میلادی (۹۳ هجری) در بصره؛ و ابوالطفیل عامر بن واثله در سال ۷۱۸ میلادی (۱۰۰ هجری) در مکه وفات یافتند (رضی الله عنهم اجمعین). پس از وفات پیامبر ما، در دوران چهار خلیفه نیز اصحاب کرام به پیمان خود در گسترش دین اسلام و جهاد وفادار ماندند و هرگز از پیمان‌شان بازنگشتند. همه همداستان، جا و خانه‌شان را ترک کردند، از عربستان بیرون رفتند و به هر سو پراکنده شدند. بیشترِ کسانی که رفتند، بازنگشتند؛ در جاهایی که رفته بودند، تا هنگام مرگ جهاد کردند و دین اسلام را گسترش دادند. بدین‌سان در اندک زمانی سرزمین‌های بسیاری فتح شد و در سرزمین‌های فتح شده اسلام به‌سرعت گسترش یافت. همۀ اصحاب کرام عادل‌اند. همه در رساندن اسلام سهیم‌اند. قرآن کریم را آنان گرد آوردند. احادیث شریف را آنان از پیامبر ما روایت کردند. دوست داشتن همۀ آنان مهم‌ترین و ناگزیرترین شرط بودن بر عقیدۀ اهل سنت است. (آثار بسیاری در شرح خدمات اصحاب کرام به دین اسلام، زندگی نمونه، فضایل و نام‌ها و شرح حال همۀ آنان نوشته و منتشر شده است. کتاب‌های «اصحاب کرام» و «مناقب چهار یار گزین» که از سوی انتشارات حقیقت منتشر شده‌اند، بسیار ارزشمندند.)
«اصحاب من مانند ستارگان آسمان‌اند. از هرکدام پیروی کنید، به هدایت می‌رسید» حدیث شریف
محبوب پروردگار عالمیان محمد است؛
تنش پاک، نامش احمد، رحمتی برای عالمیان است.
صاحب خُلق عظیم و مخاطب «لولاک…»،
سرچشمۀ علم، ادب، فیض، نور و محبت است.
اوست واسطۀ حقیقی میان حق و بنده؛
سخنش شفای روح‌ها و نامش درمان زنگار دل است.
اوست طبیب حقیقی بیمار دل‌نومید؛
نه تنها خودش، که امتش نیز از فرشتگان برتر است.
حق به این برگزیده‌ترین بنده‌اش یاورانی داد؛
محبوب‌ترین بندگانش را اصحاب او ساخت.
رسول الله فرمود: «راه آنان راه من است»؛
این قرن را بهترینِ قرن‌ها نشان داد.
محمد مصطفی را از جان خویش بیشتر دوست داشتند؛
مال و ملک و مقام خود را در راه او رها کردند.
برای گسترش اسلام با شوق جان دادند؛
یا رب، این چه حال زیبایی است! یا رب، این چه عزتی است!
در یک صحبت او نفس‌هایشان پاک شد؛
دل‌هایشان از معرفت، فیض، نور و تجلی پر گشت.
احوال اولیا را در لحظه‌ای یافتند
و همواره از او پیروی کردند؛ این چه شرف بزرگی است!
همه عادل‌اند و بر کسی ستم نمی‌کنند؛
هرگز برای نفس خود خلافت نمی‌خواهند.
ازاین‌رو نه می‌جنگند و نه یکدیگر را می‌آزارند؛
در بالاترین مقام‌اند و همه مجتهدند.