جوانی و ازدواج آن حضرت
دوران جوانی
محمد علیه السلام که از هر جهت برترینِ همۀ انسان‌ها بود، از همان سال‌های جوانی در میان مردم مکه بیش از هم‌سالان‌شان پسندیده و محبوب بود. مردم ایشان را به سبب اخلاق نیک، رفتار نیک و بی‌مانندشان با مردم، آرامش، نرم‌خویی و دیگر صفات برترشان دوست می‌داشتند و به سبب این خصلت‌ها شیفتۀ ایشان شده بودند. مردم مکه به سبب راستگویی و امانت‌داری شگفت‌انگیزی که در آن حضرت می‌دیدند، به ایشان لقب «الامین»، یعنی کسی که همواره می‌توان به او اعتماد کرد، دادند. بدین‌گونه آن حضرت در جوانی با این نام شهرت یافت.
در سال‌های جوانی پیامبر ما، عرب‌ها در جاهلیتی سخت و تاریک به سر می‌بردند. بت‌پرستی، شراب‌خواری، قمار، زنا، رباخواری و بسیاری از کارهای زشت دیگر در میان آنان رواج یافته بود. محمد علیه السلام از این حال فاسد آنان سخت بیزار بود و همواره از همۀ بدی‌هایشان دوری می‌کرد. همۀ مردم مکه این حالت آن حضرت را می‌دانستند و از آن در شگفت بودند. از آن‌جا که از بت‌ها سخت نفرت داشت، هرگز به آن‌ها نزدیک نمی‌شد. از گوشت قربانی‌هایی که برای بت‌ها ذبح می‌شد، هرگز نخورد. در کودکی و جوانی، گوسفندان خود را در کوه جیاد و اطراف آن می‌چراند و روزی خویش را از همین راه به دست می‌آورد. بدین‌گونه از جامعه‌ای که به نهایت فساد رسیده بود، دوری می‌جست. روزی به اصحاب کرام فرمود: «هیچ پیامبری نیست که گوسفند نچرانده باشد.» هنگامی که پرسیدند: «یا رسول الله! آیا شما نیز گوسفند چرانده‌اید؟» فرمود: «بلی، من نیز چرانده‌ام.»
هنگامی که پیامبر محبوب ما نزدیک به بیست سال داشت، امنیت در مکه به‌کلی از میان رفته بود. ظلم به نهایت رواج یافته بود و دیگر نه مال در امان بود، نه جان و نه ناموس. باشندگان بومی مکه بر بیگانگانی که برای تجارت و زیارت کعبه می‌آمدند، بی‌عدالتی و ستم روا می‌داشتند. ستم‌دیدگان جایی نمی‌یافتند که برای گرفتن حق خود به آن رجوع کنند. در همین روزگار، مردی از مکه به نام عاص بن وائل، کالای بازرگانی یمنی را که برای تجارت به مکه آمده بود، به زور از دستش گرفت و غصب کرد. بازرگان یمنی در پی این رویداد بر کوه ابوقبیس رفت و فریادکنان از قبایل یاری خواست تا حقش را بستانند. در پی چنین رویدادهایی که نشان می‌داد ظلم به اوج خود رسیده است، بزرگان بنی‌هاشم و بنی‌زهره و دیگر قبایل در خانۀ عبدالله بن جدعان گرد آمدند. تصمیم گرفتند که بر هیچ‌کس، چه بومی و چه بیگانه، ظلم و بی‌عدالتی روا داشته نشود، جلو ستم گرفته شود و حق ستم‌دیدگان به آنان بازگردانده شود. با این هدف انجمنی برای عدالت بنیاد نهادند.1
این انجمن که پیامبر محبوب ما در جوانی به آن پیوست و در تأسیس آن نیز نقش بسیار مؤثری داشت، حلف‌الفضول نامیده شد.
پیش از آن نیز دو تن به نام فضل و یک تن به نام فضیل چنین انجمنی تأسیس کرده بودند. این نام به نسبت انجمنی که آنان پیش‌تر تأسیس کرده بودند، بر آن نهاده شد.
«آری، محمد علیه السلام را که همۀ جهان به کمال انسانیت ایشان گواهی داده است، به سبب نهایت راستی و وفاداری‌شان، حتی بزرگ‌ترین دشمنان‌شان، یعنی کافران سرکش، ‹محمد الامین› (محمدِ درخور اعتماد) می‌خواندند» حسین حلمی بن سعید (رحمة الله علیه)
بازارهای موسمی و بازارهای مشهور عربستان و نواحی پیرامون آن
هر کس به نصیب خویش می‌رسد،
غریب را بی‌نصیب نمی‌گذارند.
جانِ ایوبی چه کند،
اگر جانانش شادمان نباشد؟
ای شاه من، ای حبیبِ کبریا،
جمال تو درمان هر درد است.
وفا به تو چگونه به جای آید،
اگر عاشق جان نسپارد؟
این انجمن جلو ظلم را گرفت و امنیتی را که در مکه از میان رفته بود، دوباره برقرار ساخت. تأثیر آن مدتی دراز ادامه یافت. سرور ما رسول الله پس از آن‌که به پیامبری مبعوث شد، این ماجرا را برای اصحاب کرام بازگو کرد و فرمود: «من نیز در هم‌سوگندی‌ای که در خانۀ عبدالله بن جدعان بسته شد، حاضر بودم. آن هم‌سوگندی نزد من از داشتن شتران سرخ‌موی (ثروت) دوست‌داشتنی‌تر است. اگر اکنون نیز به چنین مجلسی فراخوانده شوم، اجابت می‌کنم.»2
تجارت آن حضرت
مردم مکه از دیرباز به تجارت می‌پرداختند و از همین راه روزی خود را به دست می‌آوردند. ابوطالب، کاکای سرور ما، پیامبر صلی الله علیه وسلم، نیز به تجارت مشغول بود. هنگامی که پیامبر محبوب ما نزدیک به بیست‌وپنج سال داشت، تنگی معیشت در مکه بسیار شدت یافته بود. ازاین‌رو، مردم مکه کاروان تجارتی بزرگی آماده کردند تا به شام برود. در همان روزها ابوطالب نزد سرور ما رسول الله آمد و گفت: «ای برادرزادۀ گرامی‌ام! فقر به نهایت رسیده است. این سال‌های اخیر که در قحطی و تلاش گذشت، چیزی در دست‌مان باقی نگذاشته است. اینک کاروان قریش آماده شده و در آستانۀ حرکت به سوی شام است. خدیجه خاتون نیز با این کاروان کالا خواهد فرستاد. او بی‌گمان در جست‌وجوی کسانی امین است که این کار را انجام دهند. بی‌شک به کسی چون تو امین، پاک و وفادار نیاز دارد. خوب است برویم و با او گفت‌وگو کنیم تا تو را به نمایندگی خود بفرستد. بی‌گمان تو را بر دیگران ترجیح خواهد داد. در حقیقت، من نمی‌خواهم که تو به شام بروی؛ زیرا می‌ترسم یهودیان آن‌جا به تو آسیبی برسانند. اما چارۀ دیگری نیز نمی‌یابم.» سرور ما، پیامبر، به او فرمود: «هرگونه که تو می‌خواهی، همان کن.»
حضرت خدیجه بانویی بود که به سبب زیبایی، ثروت، خرد، پاک‌دامنی، حیا و ادب خود، در سراسر عربستان شهرت بسیار داشت. ازاین‌رو، از هر سو کسان بسیاری خواستگار او بودند و به او رغبت داشتند. اما او به سبب خوابی که دیده بود، به هیچ‌کس اعتنا نکرده بود. در خواب دیده بود که ماه از آسمان فرود آمد و در آغوشش درآمد و نور ماه از زیر بغلش بیرون آمد و سراسر جهان را روشن ساخت. صبحگاه این خواب را برای خویشاوند خود، ورقه بن نوفل، بازگو کرد. ورقه گفت: «پیامبر آخرالزمان به دنیا آمده است. او با تو ازدواج می‌کند و در زمان تو بر او وحی3نازل می‌شود. نور دین او جهان را فرا می‌گیرد. نخستین کسی که به او ایمان می‌آورد، تو خواهی بود. آن پیامبر از قریش و از بنی‌هاشم خواهد بود.»
حضرت خدیجه از این پاسخ بسیار شادمان شد و چشم به راه آمدن آن پیامبر نشست.
حضرت خدیجه به تجارت مشغول بود و با کسانی که با آنان به توافق می‌رسید، شراکت می‌کرد. ابوطالب موضوع را با مادر ما حضرت خدیجه در میان گذاشت. پس از آن، حضرت خدیجه سرور ما رسول الله را برای دیدار و گفت‌وگو به خانۀ خود دعوت کرد.
هنگامی که سرور ما تشریف آورد، حضرت خدیجه با نهایت تعظیم و احترام از ایشان استقبال کرد. ادب و نزاکت سرور ما، پیامبر، و جمال پاک و بی‌آلایش ایشان را دید و شیفته شد. به سرور ما رسول الله گفت: «می‌دانم که شما راستگو، امین، درخور اعتماد و خوش‌خوی هستید. برای این کار، چندین برابرِ مزدی را که تاکنون به هیچ‌کس نداده‌ام، به شما خواهم داد…» پس از آن‌که دربارۀ اندازۀ مزد نیز گفت‌وگو شد، مادر ما حضرت خدیجه جامه‌هایی را که در این خدمت لازم می‌شد، به رسول الله داد و ایشان را با آرامش خاطر از خانۀ خود بدرقه کرد. همچنین جامه‌های گران‌بهای دیگری نیز به میسره سپرد تا رسول الله در راه بپوشد.
«اگر مسلمانی روزی حلال به دست آورد، به هیچ‌کس محتاج نشود و به همسایگان و خویشاوندان خود یاری رساند، در روز قیامت همچون ماه شب چهارده درخشان و نورانی خواهد بود» حدیث شریف
مادر ما حضرت خدیجه نشانه‌های پیامبری را از پسر کاکای خود، ورقه بن نوفل، که مسیحیِ دانایی بود، آموخته بود. در همین دیدار نیز صفات پیامبری را در سرور ما رسول الله بازشناخت. ازاین‌رو، به غلام خود که میسره نام داشت، گفت: «هنگامی که کاروان از مکه به راه می‌افتد، مهار شتر را به دست محمد علیه السلام بده تا مردم مکه حرف و سخنی نسازند. هنگامی که از شهر دور شدید و از دیده‌ها پنهان گشتید، این جامه‌های گران‌بها را بر تن ایشان بپوشان.»
سپس زیباترین شتر خود را چنان‌که شایستۀ سلطانان است، آراست و به میسره گفت: «ایشان را با احترام بسیار بر این شتر سوار کن، مهارش را به دست گیر و خود را خدمتگزار آن حضرت بدان! بی‌اجازۀ ایشان هیچ کاری مکن و برای نگه داشتن ایشان و حفظ‌شان از خطرها، از جان خود دریغ مدار! در جاهایی که می‌روید، زیاد درنگ نکنید و زود بازگردید تا نزد بنی‌هاشم شرمنده نشویم. اگر آنچه را گفتم مو به مو انجام دهی، تو را آزاد می‌کنم و هر اندازه مال که بخواهی، به تو می‌دهم.»
کاروان آماده شد. مردم مکه برای خداحافظی با نزدیکان خود گروه‌گروه گرد آمدند. خویشاوندان پیامبر محبوب ما، کاکاهای ایشان و بزرگان بنی‌هاشم نیز در آن‌جا حاضر بودند. هنگامی که عمۀ پیامبر ما، رسولِ الله تعالی صلی الله علیه وسلم را در جامۀ خدمتگزاران و با مهار شتر در دست دید، زانوانش سست شد. گریست و فریاد برآورد. آه و ناله‌کنان و اشک‌ریزان، اندوه خود را چنین بیان کرد: «ای عبدالمطلب! ای بزرگ‌مردی که چاه زمزم را کندی! ای عبدالله! از گورهایتان برخیزید، سر به این سو بگردانید و حال این وجود مبارک را بنگرید!» ابوطالب نیز در همان احساس و همان حال بود. از چشمان مبارک سرور ما رسول الله که حق را می‌دید، اشک‌هایی چون مروارید فرو ریخت و فرمود: «زنهار، مرا فراموش نکنید. به یاد آرید که من در غربت غم و اندوه می‌کشم.» همۀ کسانی که این سخنان را شنیدند، گریستند. فرشتگان آسمان نیز در این حال شریک شدند و گفتند: «ای پروردگار ما! این محمد علیه السلام است که او را حبیب خود ساختی و بزرگ‌ترین مقام را به او عطا فرمودی. حکمت این حال چیست؟» الله تعالی به آنان فرمود: «بلی، او حبیب من است. اما شما راز محبت را نمی‌دانید. از رازهای میان محبوب و محب آگاه نتوانید شد. این مقام را هیچ‌کس نمی‌داند. از این کار پنهان، هیچ‌کس چیزی درنمی‌یابد.»
سرانجام، هنگامی که کاروان به راه افتاد و مکه از دیده پنهان شد، میسره بنا بر دستوری که گرفته بود، جامه‌های گران‌بها را بر تن پیامبر محبوب ما پوشاند. ایشان را بر شتری که با پارچه‌های گوناگون پوشانده و بسیار زیبا آراسته شده بود، سوار کرد. مهار آن را نیز خود به دست گرفت.
در این سفر، اهل کاروان دیدند که بر فراز سر پیامبر محبوب ما، که رحمتی برای جهانیان فرستاده شده بود، ابری که بر ایشان سایه می‌افگند و دو فرشته که به شکل پرنده درآمده بودند، تا پایان سفر همراه ایشان حرکت می‌کنند.4
پس از آن‌که در راه، پاهای دو شتر را که چنان خسته شده بودند که دیگر توان رفتن نداشتند و از کاروان عقب مانده بودند، با دست مبارک خود نوازش کرد، آن شتران ناگهان شتابان به راه افتادند. اهل کاروان با دیدن این حال و بسیاری از احوال دیگر ایشان، آن حضرت را بی‌نهایت دوست داشتند و دریافتند که شأن ایشان بسیار والا خواهد بود.
هنگامی که به جایی به نام بُصری رسیدند، باز هم در نزدیکی صومعۀ آن‌جا فرود آمدند. راهب بحیرا که از نشانه‌های بسیاری که دیده بود، دریافته و گفته بود که آن حضرت آخرین پیامبر خواهد بود، از دنیا رفته بود و راهب دیگری به نام نسطورا جانشین او شده بود. راهب نسطورا که کاروان قریش را که آمده و در نزدیکی صومعه فرود آمده بود، تماشا می‌کرد، دید که کسی زیر درخت خشکیده‌ای در همان نزدیکی نشست و درخت در همان لحظه سبز شد. پس از میسره پرسید: «آن کسی که زیر آن درخت است، کیست؟» میسره گفت: «او مردی از قبیلۀ قریش و از اهل حرم است.» راهب گفت: «تاکنون زیر این درخت جز پیامبر کسی ننشسته است.» سپس پرسید: «آیا در چشمانش اندکی سرخی هست؟» میسره گفت: «بلی، هست و هرگز از چشمانش دور نمی‌شود.» نسطورا گفت: «به حق الله تعالی که انجیل را بر عیسی علیه السلام نازل فرمود، این شخص آخرین پیامبر خواهد بود. کاش زمانی را درمی‌یافتم که به پیامبری مأمور می‌شود!»
هنگامی که محمد علیه السلام در بازار بُصری کالای خدیجه خاتون را می‌فروخت، مردی یهودی که با ایشان چانه می‌زد، چون باور نمی‌کرد، گفت: «به بت‌هایی به نام لات و عُزّی سوگند بخور تا باور کنم.» محمد علیه السلام فرمود: «من هرگز به نام آن بت‌ها سوگند نمی‌خورم! هرگاه از کنارشان می‌گذرم، روی خود را به سوی دیگر می‌گردانم.» آن یهودی که نشانه‌های دیگر را نیز در ایشان دیده بود، گفت: «حق با توست. والله، این شخص کسی است که پیامبر خواهد شد.» و با گفتن این‌که «دانشمندان ما وصف او را در کتاب‌ها یافته‌اند»، شگفتی و تحسین خود را آشکار ساخت.
میسره هر آنچه را در سرور ما رسول الله می‌دید و دربارۀ ایشان می‌شنید، نقش‌به‌نقش در ذهن خود می‌نگاشت و شیفتگی‌اش به ایشان روزبه‌روز افزون می‌شد. در دل میسره محبتی بزرگ به سرور عالمیان پدید آمده بود. اکنون با ذوق و احترام به ایشان خدمت می‌کرد و کوچک‌ترین اشارۀ ایشان را با عشقی بزرگ به جای می‌آورد. کالاهایی که برده بودند، فروخته شد و به برکت سرور ما، پیامبر، سودی چندین برابرِ همیشه به دست آمد. کاروان راه بازگشت را در پیش گرفت. هنگامی که به جایی به نام مَرّالظَّهران رسیدند، میسره به پیامبر محبوب ما پیشنهاد کرد که مژدۀ این خبر را به مکه ببرد. سرور ما نیز پذیرفت، از کاروان جدا شد و شتر خود را شتابان به سوی مکه راند.
نفیسه بنت مُنیه خاتون روایت کرده است: «زمان بازگشت کاروان نزدیک شده بود. خدیجه خاتون هر روز همراه خدمت‌گاران خود بر بام خانه‌اش می‌رفت و چشم به راه کاروان می‌دوخت. در یکی از همان روزها من نزد خدیجه بودم. ناگهان از دور کسی سوار بر شتر نمایان شد. بر فراز سرش ابری و دو فرشته که به شکل پرنده درآمده بودند، بر او سایه افگنده بودند و نور پیشانی مبارک پیامبر ما همچون ماه می‌درخشید. خدیجه خاتون دریافت که آینده کیست و دلش شاد شد. اما خود را به ناآگاهی زد و پرسید: ‹در این روز گرم چه کسی می‌تواند باشد که می‌آید؟› خدمت‌گاران گفتند: ‹این که می‌آید، به محمد (علیه السلام) می‌ماند.› و از آنچه می‌دیدند، در شگفت شدند.»
اندکی بعد، سرور ما رسول اکرم صلی الله علیه وسلم به سرای مادر ما خدیجه رسید و ماجرا را بازگو کرد. با مژده‌ای که آورد، او را بسیار شادمان ساخت.
پس از مدتی کاروان به مکه درآمد. میسره برای مادر ما حضرت خدیجه یکایک بازگفت که در جریان سفر چگونه بر سرور ما، پیامبر، سایه افگنده می‌شد، راهب نسطورا چه گفته بود، شتران ناتوان چگونه شتابان به راه افتاده بودند و بسیاری از احوال خارق‌العادۀ دیگری را که مانند این‌ها دیده بود. تا آن‌جا که زبانش یاری می‌کرد، سرور ما، پیامبر، را ستود. حضرت خدیجه این‌ها را می‌دانست؛ اما این سخنان بر یقین او افزود. به میسره سفارش کرد: «آنچه را دیدی، به هیچ‌کس مگو!»5
«من هرگز به نام آن بت‌ها سوگند نمی‌خورم! هرگاه از کنارشان می‌گذرم، روی خود را به سوی دیگر می‌گردانم» حدیث شریف
مادر ما خدیجه نزد ورقه بن نوفل رفت تا آنچه را شنیده بود، به او خبر دهد. ورقه که با شگفتی بسیار به ماجرا گوش داد، گفت: «ای خدیجه! اگر آنچه بازگو کردی، راست باشد، محمد علیه السلام پیامبر این امت خواهد بود.»
سرور ما، پیامبر، در دوازده‌سالگی همراه کاکای خود ابوطالب برای تجارت تا بُصری، در هفده‌سالگی همراه کاکای خود زبیر به یمن، در بیست‌سالگی همراه حضرت ابوبکر به شام و در بیست‌وپنج‌سالگی نیز برای فروش کالای مادر ما حضرت خدیجه، باز به شام رفت.6 درست چهار بار به سفر رفت. جز این سفرها به هیچ جای دیگری سفر نکرد.
ازدواج با مادر ما حضرت خدیجه
مادر ما حضرت خدیجه، با مژده‌ای که ورقه بن نوفل داده بود و با دیدن خصلت‌های زیبای پیامبر محبوب ما، مایل شد که همسر ایشان شود و به افتخار خدمت‌شان نایل گردد. نفیسه بنت مُنیه این حال را دریافت و میانجی شد. با همین نیت به حضور والای رسول اکرم آمد و پرسید: «ای محمد! چه چیزی ذات والای شما را از ازدواج بازداشته است؟» پیامبر ما فرمود: «پول کافی برای ازدواج در دست ندارم.» نفیسه خاتون گفت: «ای محمد! اگر بخواهی با بانویی پاک‌دامن و شریف که صاحب مال و جمال است، ازدواج کنی، من آمادۀ خدمتم.» پیامبر محبوب ما پرسید: «آن بانو کیست؟» گفت: «خدیجه بنت خُوَیلِد است.» هنگامی که سرور ما رسول الله پرسید: «چه کسی در این کار میانجی می‌شود؟» گفت: «این کار را من انجام می‌دهم.» و از حضورشان بیرون رفت. نزد حضرت خدیجه رفت و مژده را رساند. حضرت خدیجه خویشاوندان خود، عمرو بن اسد و ورقه بن نوفل، را فراخواند و موضوع را با آنان در میان گذاشت. همچنین به سرور ما رسول الله پیام فرستاد و از ایشان دعوت کرد که در ساعت معینی تشریف بیاورد. ابوطالب و برادرانش نیز آمادگی‌های خود را گرفتند و همراه سرور ما، پیامبر، رفتند.
مادر ما حضرت خدیجه خانۀ خود را آراست و زینت داد. به شکرانۀ آن روز، همۀ زیورهای خود را به خدمت‌گارانش بخشید. سپس آنان را آزاد کرد. سرور ما رسول الله همراه کاکاهای خود به خانۀ مادر ما خدیجه تشریف آورد. ابوطالب گفت: «سپاس آفریدگار ما را که ما را از فرزندان ابراهیم علیه السلام و از نسل اسماعیل علیه السلام قرار داد. ما را نگهبانان بیت‌الله ساخت. آن خانۀ مبارک را که قبلۀ مردم است و جهانیان گرد آن طواف می‌کنند، و حرم شریف را که آن را از هر بدی نگاه می‌دارد، نصیب ما فرمود. محمد، پسر برادرم عبدالله، چنان کسی است که با هر کس از قریش سنجیده شود، بر او برتری دارد. هرچند مالش اندک است، اما به مال اعتباری نیست؛ زیرا مال همچون سایه است: دست‌به‌دست می‌گردد و می‌رود. شرف و برتری برادرزاده‌ام بر همۀ شما آشکار است. اکنون خدیجه بنت خویلد را به همسری حلال خواستگاری می‌کند. چه اندازه مهر7 می‌خواهید که از مال من داده شود؟ سوگند می‌خورم که مرتبۀ محمد بی‌گمان والا خواهد بود.» ورقه بن نوفل این سخنان را تأیید کرد.
عمرو بن اسد، کاکای مادر ما خدیجه، گفت: «گواه باشید که خدیجه بنت خویلد را به همسری محمد علیه السلام دادم.» بدین‌گونه عقد نکاح به انجام رسید. بنا بر یک روایت، مهر چهارصد مثقال طلا، بنا بر روایتی دیگر پنج‌صد درهم و بنا بر روایتی دیگر بیست شتر بود.8
ابوطالب برای ولیمۀ عروسی شتری ذبح کرد و طعامی داد که تا آن روز مانندش دیده نشده بود. ازدواج صورت گرفت. مادر ما حضرت خدیجه همۀ دارایی خود را به سرور ما، پیامبر، بخشید و گفت: «همۀ این اموال از آنِ وجود والای شماست. من نیز به تو محتاجم و زیر بار منت تو هستم.»
مادر ما حضرت خدیجه در سراسر زندگی زناشویی همواره به پیامبر ما محمد علیه السلام خدمت کرد و یاور ایشان بود. این ازدواج سرور ما، پیامبر، تا وفات مادر ما خدیجه بیست‌وپنج سال ادامه یافت. پانزده سال آن پیش از بعثت و ده سال آن پس از بعثت (اعلام پیامبری) بود. پیامبر ما محمد علیه السلام تا زمانی که نخستین همسرشان حضرت خدیجه زنده بود، هرگز با زن دیگری ازدواج نکرد. شش فرزند داشت: دو پسر و چهار دختر. اینان قاسم، زینب، رقیه، ام کلثوم، فاطمه و عبدالله (طیب یا طاهر) هستند. از حضرت ماریه نیز که در دوران پیامبری با ایشان ازدواج کرد، پسری به نام ابراهیم داشت. از دیگر همسران‌شان فرزندی نداشت. زینب بزرگ‌ترین دخترشان بود. کوچک‌ترین دخترشان، فاطمه، محبوب‌ترین فرزند نزد پدر بود. او سیزده سال پیش از هجرت به دنیا آمد. همان‌گونه که پسران آن حضرت در خردسالی وفات یافتند، همۀ دختران‌شان نیز، جز حضرت فاطمه، پیش از ایشان وفات یافتند. مادر ما فاطمه نیز شش ماه پس از سرور ما، پیامبر، وفات یافت. نسل پیامبر محبوب ما محمد علیه السلام از فرزندان حضرت فاطمه ادامه یافت.9
سرور ما رسول اکرم صلی الله علیه وسلم پس از ازدواج با مادر ما خدیجه نیز به تجارت مشغول بود. با درآمد آن از مهمانان پذیرایی می‌کرد و به یتیمان و فقیران یاری می‌رساند.
زید بن حارثه
زید بن حارثه در کودکی همراه مادرش سُعدی به دیدار خویشاوندان رفته بود. در این میان، قبیله‌ای دیگر بر آنان شبیخون زد. زید را اسیر کردند. او را به بازار موسمی‌ای به نام سوق عُکاظ در مکه آوردند و برای فروش عرضه کردند. حکیم بن حزام، برادرزادۀ حضرت خدیجه، زید را به چهارصد درهم خرید. حکیم بن حزام زید بن حارثه را به عمۀ خود حضرت خدیجه هدیه کرد و او نیز زید را به سرور ما، پیامبر، بخشید. سرور ما، پیامبر، بی‌درنگ او را آزاد کرد و نزد خود نگه داشت. زیرا زید بن حارثۀ آزادشده نه جایی برای رفتن داشت و نه کسی که بهتر از رسول الله از او نگهداری کند. او نیز با رضا و رغبت نزد رسول الله ماند.
سرور ما، پیامبر، برای تکمیل همۀ اخلاق نیک، چه آشکار و چه پنهان، چه شناخته و چه ناشناخته، آفریده شده بود؛ اخلاقی چون عدالت، انصاف، رحمت، انسان‌دوستی، خوش‌رویی، کرم، سخاوت، وفای به عهد (پایبندی به سخن)، پاسداشت امانت، یاری‌رسانی، فداکاری، درخور اعتماد بودن، حمایت از ستم‌دیده و درمانده و فقیر، مهر و محبت به کودکان، درستکاری، راستگویی، نزاکت، فروتنی، میانه‌روی، اداره کردن نیکوی مردم، دلیری و شجاعت. از هر جهت بر همۀ آفریدگانی که آمده‌اند و خواهند آمد، برتری داشت و با جلب اعتماد همگان لقب «الامین» یافته بود. زید بن حارثه، حتی پیش از آن‌که پیامبری آن حضرت اعلام شود، به سبب رفتار نیکی که از ایشان می‌دید، ایشان را از پدر و مادر خود بیشتر دوست می‌داشت و هرگز نمی‌خواست از کنارشان جدا شود.
«همۀ این اموال از آنِ وجود والای شماست. من نیز به تو محتاجم و زیر بار منت تو هستم» خدیجۀ کبری (رضی الله عنها)
پدر و مادر زید نمی‌دانستند پسرشان را به کجا برده‌اند و با او چه کرده‌اند. پدرش حارثه در آتش فراق فرزند می‌سوخت و دیار به دیار می‌گشت و پسرش را می‌جست. به خویشاوندان و آشنایانی که از یمن به سرزمین‌های گوناگون می‌رفتند، سخت سفارش می‌کرد که از پسرش زید خبری برایش بیاورند، و شعر می‌خواند و اشک می‌ریخت:
برای زیدم گریستم؛ نمی‌دانم بر سرش چه آمد؟
زنده است، یا اجل او را در ربود؟
ای دل، بیهوده از او مپرس!
نتوانی دانست که گورش در دشت است یا در سنگلاخ.
شعر دیگری از او که اشتیاقش را به پسرش بیان می‌کند، چنین است:
ای زیدم، ای جگرگوشه‌ام! آه، اگر می‌دانستم که رفته بازمی‌گردد!
والله، بازگشت هیچ‌کس جز تو را نمی‌خواهم.
با وزیدن باد، هرجا کودکی ببینم، او را یاد می‌کنم،
و خورشید هنگام برآمدن، هر بامداد تو را به یادم می‌آورد.
فریاد، برای جگرپاره‌ام هزاران فریاد،
سوار بر مرکبم او را می‌جویم، هرچند حالم پریشان باشد.
نه من و نه مرکبم، ملال و خستگی نمی‌شناسیم،
تا آن‌گاه که امید هست پسرم یافت شود و پیش رویم آید.
هرچند امید آدمی را بفریبد، سرانجام او فانی است،
ای پسرانم! قیس، عمرو، یزید، جبل؛ زیدم به شما امانت است.
سرانجام، پیش از آمدن اسلام، برخی از افراد قبیلۀ بنی‌کلب که برای زیارت کعبه آمده بودند، حضرت زید را دیدند و شناختند. حضرت زید به آنان گفت: «می‌دانم که خانواده‌ام برای من فریاد و فغان سر می‌دهند؛ این بیت‌ها را به آنان برسانید.» و شعر زیر را خواند:
دلم می‌سوزد؛ از آشیانۀ خود دورم،
همسایۀ کعبه‌ام، هرچند از مادر و پدرم دورم.
زنهار، اندوه‌تان دل‌تان را نسوزاند،
فریادتان برای من تا عرش بالا نرود.
سپاس مولی را، در چنان آشیانه‌ای هستم
که از شرف و خیری که می‌بینم، همواره در دعایم.
حارثه با شنیدن این خبر بسیار شادمان شد. بی‌درنگ همراه برادرش کعب، با مال فراوان، به مکه آمد. چون به مکه رسید، خانۀ پیامبر ما را جویا شد، به حضورشان رسید و چنین گفت: «ای سرور قوم قریش، ای نوادۀ عبدالمطلب، ای فرزند خاندان بنی‌هاشم! شما همسایۀ حرم شریف هستید. مهمانان را گرامی می‌دارید، به اسیران نیکی می‌کنید و آنان را از اسارت می‌رهانید. برای رهایی پسرمان که غلام شماست، هر اندازه پول که بخواهی، می‌دهیم؛ آزادش کن، خواهش می‌کنیم، این درخواست ما را رد مکن!» پیامبر ما صلی الله علیه وسلم فرمود: «زید را فرا بخوانیم و موضوع را به او بگوییم. او را آزاد بگذاریم. اگر آمدن نزد شما را برگزید، بی‌آن‌که هیچ پولی بدهید، می‌توانید او را با خود ببرید. و اگر مرا برگزید و خواست نزد من بماند، به الله سوگند، کسی را که مرا برگزیند، به هیچ‌کس وانمی‌گذارم؛ نزد من می‌ماند.»
حارثه و برادرش از این پاسخ سرور ما، پیامبر، بسیار خشنود شدند و گفتند: «با ما بسیار عادلانه و منصفانه رفتار کردی.»
پس از آن، سرور ما، پیامبر، زید را به حضور خود خواند و از او پرسید: «آیا این‌ها را می‌شناسی؟» چون گفت: «بلی، یکی پدرم و دیگری کاکایم است»، فرمود: «ای زید! تو دانستی که من کیستم و شفقت و رحمت و رفتار مرا با خود دیدی. این‌ها آمده‌اند تا تو را ببرند. پس یا مرا برگزین و نزد من بمان، یا آنان را برگزین و برو.»
پدر و کاکایش چشم به راه بودند و می‌گفتند: «اکنون دیگر ما را برمی‌گزیند و زید را با خود می‌بریم.» زید گفت: «من هیچ‌کس را بر شما ترجیح نمی‌دهم. شما برای من هم به جای کاکا هستید و هم به جای پدر. می‌خواهم نزد شما بمانم.»
پدر و کاکایش حیران و سرگشته ماندند. پدرش خشمگین شد و به زید گفت: «وای بر تو! پس تو بردگی را بر آزادی، و بر مادر و پدر و کاکایت ترجیح می‌دهی!» زید نیز به پدرش پاسخ داد: «پدرجان، من از این شخص چنان شفقت و رفتاری دیده‌ام که هیچ‌کس را نمی‌توانم بر او ترجیح دهم.»
سرور ما، پیامبر، زید را بسیار دوست می‌داشت. هنگامی که این دلبستگی و محبت او را به خود دید، او را به حِجرِ کعبۀ معظمه برد و خطاب به کسانی که در آن‌جا بودند، فرمود: «گواه باشید که زید پسر من است. او وارث من است و من وارث او.» پدر و کاکای زید با دیدن این وضع، خشم‌شان فرو نشست و شادمان به دیار خود بازگشتند. از آن پس، اصحاب کرام زید را «زید بن محمد» (زید، پسر محمد) خواندند. پس از آن، هنگامی که الله تعالی با فرمان‌های آیۀ پنجم سورۀ احزاب: «فرزندان‌تان را به نام پدران‌شان بخوانید؛ این نزد الله درست‌تر است» و آیۀ چهلم آن: «محمد (علیه السلام) پدر هیچ‌یک از مردان شما (مانند زید) نیست» فرزندخواندگی را نیز برداشت، حضرت زید به نام پدرش، یعنی «زید، پسر حارثه» (زید بن حارثه)، خوانده شد.10
داوری در کار کعبه
سرور ما رسول الله در حدود سی‌وپنج‌سالگی در کار کعبه داوری کرد. در آن زمان، باران‌ها و سیلاب‌ها دیوارهای کعبه را سخت فرسوده بود. افزون بر این، آتش‌سوزی‌ای نیز کعبه را ویران کرده بود.11 بنا باید از نو ساخته می‌شد. ازاین‌رو، قبیلۀ قریش کعبه را تا پایه‌ای که ابراهیم علیه السلام نهاده بود، فرو ریخت و ساختن دوبارۀ آن را آغاز کرد. به هر قبیله بخشی سپردند و دیوارها را بالا بردند. قبایلی که می‌دانستند این کار شرفی بزرگ است، در نهادن حجرالاسود به جای خود به توافق نرسیدند. چون هر قبیله می‌خواست به این شرف دست یابد، اختلاف بزرگی میان‌شان پدید آمد. بنی‌عبدالدار پیمان بستند و گفتند: «اگر کسی جز ما این کار را انجام دهد، خون می‌ریزیم.» به سبب این اختلاف که چهار پنج روز ادامه یافت، نزدیک بود خون ریخته شود.
«من هیچ‌کس را بر شما ترجیح نمی‌دهم. شما برای من هم به جای کاکا هستید و هم به جای پدر. می‌خواهم نزد شما بمانم» زید بن حارثه (رضی الله عنه)
روز دوشنبه بود. حذیفه بن مغیره، مامای عبدالمطلب و مردی سالخورده، دروازۀ بنی‌شیبه را که به کعبه باز می‌شد، نشان داد و گفت: «ای جماعت قریش! برای داوری در کاری که بر سر آن به توافق نمی‌رسید، نخستین کسی را که از این دروازه درآید، در میان خود داور قرار دهید.» حاضران این پیشنهاد را پذیرفتند و چشم به دروازۀ بنی‌شیبه دوختند و به انتظار کسی نشستند که نخست درآید و این کار را در حساس‌ترین لحظه‌اش فیصله کند. سرانجام دیدند که محمد علیه السلام از آن دروازه درمی‌آید؛ همان کسی که راستی و اخلاق والایش را بی‌نهایت ارج می‌نهادند و او را الامین، یعنی کسی که همواره می‌توان به او اعتماد کرد، می‌خواندند. گفتند: «این الامین است. به داوری او راضی هستیم.»
هنگامی که ماجرا را برای پیامبر محبوب ما محمد علیه السلام بازگفتند، ردای خود را از تن بیرون کرد و بر زمین گسترد. حجرالاسود را بر ردای مبارک خود نهاد و فرمود: «از هر قبیله یک نفر گوشه‌ای از آن را بگیرد.» بدین‌گونه سنگ را تا جایی که باید نهاده می‌شد، بالا بردند.
سپس خود سنگ را در آغوش گرفت و با دست‌های شریف خود در جایش نهاد. قبایل که دیدند بدین‌گونه از درگیری بزرگی که در آستانۀ برپا شدن بود، جلوگیری شد، از این کار خشنود گشتند. دیوارها را از همان‌جا که مانده بودند، ساختند و به پایان رساندند.12