کودکی
سپردن او به دایه
هنگامی که مادر ما آمنه کودک پرنورش را در آغوش گرفت، گویی اندوه وفات همسرش حضرت عبدالله را فراموش کرد. پس از آن‌که مادرش نُه روز به سرور ما، پیامبر، شیر داد، ثویبه خاتون، کنیز ابولهب، چند روز دایگی ایشان را بر عهده داشت. ثویبه خاتون پیش از آن حضرت حمزه و پس از آن ابوسلمه را نیز شیر داده بود. حافظ ابن جزری می‌گوید: «ابولهب را در خواب دیدند و از حالش پرسیدند؛ گفت: ‹در قبر عذاب می‌کشم. اما هر سال، در شب‌های دوازدهم ماه ربیع‌الاول، عذابم سبک می‌شود. آب خنکی را که از میان دو انگشتم بیرون می‌آید، می‌مکم و تازه می‌شوم. در شبی که رسول الله به دنیا آمد، کنیزم ثویبه این مژده را برایم آورد. من از شادی او را آزاد کردم و فرمان دادم که دایۀ او شود. ازاین‌رو در آن شب‌ها عذابم سبک می‌شود.›» در آن زمان اهل مکه رسم داشتند که فرزندان‌شان را به دایه بسپارند. کودکان را به بلندی‌های نزدیک، که هوایی پاک و آبی گوارا داشت، می‌فرستادند و آنان مدتی نزد دایه‌هایشان زندگی می‌کردند. سبب آن، گرمی هوای مکه بود. هر سال برای همین مقصد زنان بسیاری به مکه می‌آمدند. هر یک کودکی را برای شیر دادن می‌گرفت و با خود می‌برد. هنگامی که کودکان را پرورش می‌دادند و بازمی‌گرداندند، مزد و هدیه‌های فراوان می‌گرفتند. در سالی که سرور ما، پیامبر، به دنیا آمد نیز، مانند هر سال، زنان بسیاری از قبیلۀ بنی‌سعد، که در بلندی‌ها می‌زیست، به نیت دایگی به مکه آمدند. هر یک از آنان دیگر کودکی برای شیر دادن گرفته بود. در میان قبیله‌های پیرامون مکه، قبیلۀ بنی‌سعد به شرافت، سخاوت، دلاوری، فروتنی و فصاحت در زبان عربی بلندآوازه بود. بزرگان قریش بیش از همه دوست داشتند فرزندان‌شان را به این قبیله بسپارند. در آن سال، در سرزمین قبیلۀ بنی‌سعد خشک‌سالی و قحطی سختی حاکم بود. حلیمه خاتون، از این قبیله، آن حال را چنین بیان می‌کند: «آن سال در کشتزارها می‌گشتم و علف جمع می‌کردم و الله تعالی را شکر می‌گفتم که آن را یافته‌ام. گاهی سه روز می‌گذشت و چیزی به دهان نمی‌گذاشتم. در چنین حالی کودکی به دنیا آوردم. از یک سو گرسنگی، از سوی دیگر رنج زایمان. لحظه‌هایی بود که از گرسنگی زمین را از آسمان و شب را از روز تشخیص داده نمی‌توانستم. شبی در صحرا به خواب رفتم. در خواب کسی مرا در آبی سپیدتر از شیر فرو برد و گفت: ‹از این آب بنوش.› سیر نوشیدم. باز مرا واداشت که بنوشم. نوشیدم و نوشیدم؛ آب از عسل شیرین‌تر بود. ‹شیرت فراوان باد، ای حلیمه! مرا شناختی؟› از من پرسید. چون گفتم که نشناختم، گفت: ‹من همان حمد و شکری هستم که در حال سختی خود به جا می‌آوردی. ای حلیمه! به مکه برو. آن‌جا «نوری» همدم تو خواهد شد و از برکت سرشار خواهی شد. این خواب را برای هیچ‌کس بازمگو!› چون بیدار شدم، دیدم که سینه‌هایم پر از شیر است و تنگدستی و گرسنگی از من رفته است.» آن سال، به سبب قحطی، دایه‌های بیشتری از سال‌های دیگر به مکه آمده بودند تا در برابر مزد کودکان را شیر دهند و بدین‌گونه روزگار سخت را بگذرانند.
«ما برای بازی آفریده نشده‌ایم» حدیث شریف
صحرای بنی‌سعد
همه می‌شتافتند که کودکان خانواده‌های ثروتمند را بگیرند. هر یک از آن زنان کودکی گرفت. چون سرور ما، پیامبر، یتیم بود، می‌پنداشتند که مزد چندانی نخواهند گرفت و نمی‌خواستند ایشان را بگیرند. در میان آن زنان حلیمه خاتون نیز بود که به پاک‌دامنی، پاکی، حلم، یعنی نرم‌خویی، حیا و اخلاق نیک شهرت داشت. چون مرکبی که سوار آن بودند، لاغر بود، دیر به مکه رسیدند. اما همین دیر رسیدن سبب شد که به بیش از آنچه می‌جستند، دست یابند. حلیمه و شوهرش کوچه‌های مکه را گشتند و دیدند که کودکان خانواده‌های ثروتمند را دیگر برده‌اند. با این همه نمی‌خواستند دست‌خالی بازگردند. یگانه آرزوی‌شان این بود که با کودکی بازگردند.
سرانجام به مردی برخوردند که احترام برمی‌انگیخت و چهره‌ای بسیار دوست‌داشتنی داشت. او عبدالمطلب، سرور مکه، بود. چون دانست که چه می‌خواهند، به آنان توصیه کرد که نواسه‌اش را بگیرند و گفت که بدین‌گونه به آسایش و سعادت بزرگی خواهند رسید. مهر و صمیمیت عبدالمطلب آنان را به سوی او می‌کشید. بی‌درنگ پیشنهادش را پذیرفتند. سپس آن پدرکلان سالخورده، حلیمه خاتون را به خانۀ حضرت آمنه برد.
حلیمه خاتون روایت می‌کند: «هنگامی که نزد کودک رفتم، در قنداق پیچیده، بر بستری از ابریشم سبز آرام خوابیده بود و بوی مشک به پیرامون می‌پراگند. در شگفت شدم و در یک لحظه چنان دلبستۀ او شدم که دلم نیامد بیدارش کنم. چون دستم را بر سینه‌اش نهادم، بیدار شد، به من نگریست و لبخند زد. من نیز، شیفتۀ آن لبخند، خود را یکسره فراموش کردم. سپس، از ترس آن‌که مادرش چنین کودک زیبا و مبارکی را به من ندهد، رویش را پوشاندم و بی‌درنگ او را در آغوش گرفتم. پستان راستم را به او دادم – به مکیدن آغاز کرد. پستان چپم را دادم – نخواست بمکد. عبدالمطلب رو به من کرد و گفت: ‹مژده باد تو را! در میان زنان هیچ‌کس نبوده که مانند تو به چنین نعمتی رسیده باشد!›1
هنگامی که آمنه خاتون فرزند دلبندش را به من داد، گفت: ‹ای حلیمه، سه روز پیش آوازی شنیدم که گفت زنی که پسرم را شیر خواهد داد، از قبیلۀ بنی‌سعد، از خاندان ابوذؤیب خواهد بود.› در پاسخ به او گفتم: ‹من از قبیلۀ بنی‌سعد هستم و کنیۀ پدرم ابوذؤیب است.›»
حلیمه خاتون در ادامه روایت می‌کند: «آمنه خاتون رویدادهای بسیار دیگری را برایم بازگفت و پندهایی به من سپرد. من نیز خوابی را که پیش از آمدن به مکه دیده بودم، برایش گفتم و این‌که چگونه در راه از راست و چپ آوازهایی به من می‌رسید: ‹مژده باد تو را، ای حلیمه! شیر دادن به آن نوری که چشم‌ها را خیره می‌کند و عالم‌ها را روشن می‌سازد، نصیب تو خواهد شد.›»
حلیمه خاتون روایت می‌کند: «محمد علیه السلام را گرفتم و از خانۀ حضرت آمنه بیرون آمدم. نزد شوهرم رفتم. او نیز چون به چهرۀ کودکِ در آغوشم نگریست، خود را فراموش کرد و گفت: ‹ای حلیمه! هرگز تاکنون چهره‌ای به این زیبایی ندیده‌ام!› و چون برکتی را دید که همین‌که او را گرفتیم، به ما رسید، گفت: ‹ای حلیمه! بدان که کودکی بسیار مبارک و والامرتبه گرفته‌ای.› در پاسخ گفتم: ‹والله، درست همین را آرزو داشتم؛ آرزویم برآورده شد.›»
از لحظه‌ای که حلیمه خاتون و شوهرش با محمد علیه السلام از مکه به راه افتادند، برکت او را احساس کردند. الاغ لاغرشان، که پیش از آن تند راه رفته نمی‌توانست، اکنون مانند اسپ اصیل عربی می‌تاخت. با آن‌که کاروانی که با آن آمده بودند، بسیار پیش‌تر از آنان به راه افتاده و دور رفته بود، به آن رسیدند و از آن پیش افتادند. چون به سرزمین بنی‌سعد رسیدند، فراوانی و برکتی به آنان رسید که مانندش دیده نشده بود. پستان‌های حیواناتشان، که پیش‌تر شیر اندکی می‌داد، پر از شیر شد. همسایگان که این را دیدند، در شگفت شدند و به‌روشنی دریافتند که این به‌خاطر کودکی است که برای شیر دادن گرفته‌اند. سرور ما، پیامبر، تنها از پستان راست دایه‌اش حلیمه خاتون شیر می‌خورد.
«هیچ‌یک از نیاکان من زنا نکرد. الله تعالی مرا از پدران طیب و نیک و از مادران پاک به دنیا آورد» حدیث شریف
و پستان چپ را برای برادر شیری‌اش وامی‌گذاشت. در دوماهگی به خزیدن آغاز کرد. در سه‌ماهگی برپا می‌ایستاد و در چهارماهگی با گرفتن دیوار به راه رفتن آغاز کرد. در پنج‌ماهگی راه افتاد و در شش‌ماهگی تند راه رفتن را آغاز کرد. در هفت‌ماهگی به هر سو می‌رفت. در هشت‌ماهگی به‌گونه‌ای سخن می‌گفت که فهمیده می‌شد و در نُه‌ماهگی کاملاً روشن به سخن گفتن آغاز کرد. در ده‌ماهگی دیگر به تیراندازی آغاز کرده بود.
حلیمه خاتون گفت: «هنگامی که به سخن آغاز کرد، نخستین سخنانش این بود: ‹لا اله الا الله والله اکبر. والحمد لله رب العالمین.› از آن روز بی‌آن‌که نام الله تعالی را یاد کند، به هیچ چیز دست دراز نکرد. با دست چپ چیزی نمی‌خورد. چون راه افتاد، از جاهایی که کودکان بازی می‌کردند، دوری می‌جست و به آنان می‌فرمود: ‹ما برای این آفریده نشده‌ایم.› هر روز نوری مانند روشنی آفتاب او را فرا می‌گرفت و سپس بازپس می‌رفت. با ماه سخن می‌گفت و هرگاه به سوی آن اشاره می‌کرد، ماه حرکت می‌کرد.»
به سبب خشک‌سالی در تنگنای سختی افتادند و یک بار برای دعای باران بیرون رفتند. هنگامی که برای دعا به راه افتادند، محمد علیه السلام را با خود بردند و به‌خاطر او باران فراوان و برکت یافتند. حلیمه خاتون روایت می‌کند: «هنگامی که محمد علیه السلام دوساله شد، او را از شیر گرفتم. سپس با شوهرم به مکه رفتیم تا او را به مادرش بازگردانیم. اما به سبب او چنان برکتی یافته بودیم که جدا شدن از او و دیگر ندیدن چهرۀ مبارکش برای ما بسیار سخت بود. احوال او را برای مادرش بازگفتم. آمنه خاتون گفت: ‹پسرم قدر و منزلت بزرگی دارد.› گفتم: ‹والله، کسی را مبارک‌تر از او ندیده‌ام.› سپس بهانه‌های گوناگون آوردم و از آمنه خاتون خواهش کردم که اندکی دیگر نزد ما بماند. ما را ناامید نکرد و اجازه داد که نزد ما بماند. با او دوباره به قبیلۀ خود بازگشتیم. بدین‌گونه خانۀ ما از برکت پر شد؛ مال، دارایی و عزت ما افزون گشت. به نعمت‌های بی‌شمار رسیدیم.»2
ابر بالای سر مبارک او
حلیمه خاتون گفت: «روزی سرور عالم (صلی الله علیه وسلم) پرسید: ‹روزها برادرانم را نمی‌بینم. سببش چیست؟› گفتم: ‹آنان گوسفندان را به چرا می‌برند. شب‌هنگام به خانه بازمی‌گردند.› آن‌گاه گفت: ‹مرا هم با آنان بفرست. من هم گوسفند می‌چرانم.› بهانه‌های گوناگون می‌آوردم و می‌کوشیدم او را نفرستم. سرانجام، برای آن‌که دلش خشنود شود، گفتم: ‹باشد.›
روز بعد موی مبارکش را شانه کردم، لباسش را پوشاندم و او را با برادران شیری‌اش فرستادم.
چند روز با آنان می‌رفت و بازمی‌گشت. روزی هنگامی که خواهر شیری‌اش شیماء از صحرا آمد، از او پرسیدم: ‹پسرم محمد، روشنی چشمانم، کجاست؟› گفت: ‹در صحرا.› چون پرسیدم: ‹جگرگوشه‌ام این گرما را چگونه تاب می‌آورد؟›، شیماء پاسخ داد: ‹مادر جان! هرگز هیچ بدی به او نمی‌رسد. زیرا بالای سر مبارکش ابری همواره با او می‌رود؛ بدین‌گونه از گرمای آفتاب در امان است.› چون گفتم: ‹چه می‌گویی؟ آیا براستی آنچه می‌گویی، درست است؟›، سوگند خورد. تنها آن‌گاه آرام گرفتم.
شکافته شدن سینۀ مبارک او (شقّ صدر)
روزی دیگر، باز هنگام نیم‌روز، برادر شیری‌اش ضمره نزد من آمد و گفت: ‹مادر جان! زود بدوید!.. من و برادر قریشی‌ام گوسفندان را می‌چراندیم. ناگهان سه مرد سبزپوش آمدند. برادرم را از میان ما گرفتند و به سر کوه بردند. او را به پشت خواباندند و با کارد شکمش را شکافتند. هنگامی که برای خبر دادن به شما راه افتادم، هنوز آن‌جا بودند. نمی‌دانم برادرم زنده مانده است یا نه.› حلیمه خاتون چنین ادامه داد: در آن لحظه خون به سرم دوید. شتابان به آن‌جا رسیدیم و او را دیدیم. بی‌درنگ چهرۀ مبارک و سرش را بوسیدم و پرسیدم: ‹ای روشنی چشمانم! ای پسرم، ای رحمت عالمیان! این چه حالی است؟ تو را چه رسید؟ چه کسی تو را آزرد؟›
گفت: ‹هنگامی که از خانه بیرون آمدم، دو مرد سبزپوش دیدم. یکی آفتابه‌ای نقره‌ای در دست داشت و دیگری تشتی از زمرد سبز. تشت پر از چیزی سپیدتر از برف بود. مرا به سر کوه بردند. یکی مرا به پشت خواباند. در حالی که می‌نگریستم، سینه‌ام را تا نافم شکافت. هیچ دردی و رنجی احساس نکردم. دست‌هایشان را درون بردند و هرچه بود، بیرون آوردند. آن را با آن مادۀ سپید شستند و به جایش بازگرداندند. سپس یکی به دیگری گفت: «برخیز، اکنون من وظیفۀ خود را انجام دهم»، دستش را درون برد و دلم را بیرون آورد. آن را دو نیم کرد، چیزی سیاه از آن بیرون آورد و دور انداخت. و گفت: «این بهرۀ شیطان در بدن تو بود. آن را بیرون آوردیم و دور انداختیم. ای حبیب الله تعالی! تو را از وسوسه3 و نیرنگ شیطان نگه داشتیم.» سپس دلم را با چیزی لطیف و نرم که با خود داشتند، پر کردند. آن را با مُهری از نور مُهر کردند. خنکی آن مُهر را هنوز هم در همۀ اندامم احساس می‌کنم. هنگامی که یکی از آنان دستش را بر جای شکافته نهاد، زخمم بهبود یافت. سپس مرا با ده تن از امتم سنجیدند – من سنگین‌تر بودم. مرا با هزار تن سنجیدند – باز من سنگین‌تر بودم. آن‌گاه یکی از آنان به دیگری گفت: «دیگر بس است، او را مسنج. والله، اگر او را با همۀ امتش هم بسنجی، او سنگین‌تر خواهد بود.» سپس هر یک از آنان دست و چهره‌ام را بوسیدند، مرا همان‌جا گذاشتند و رفتند.› جای شکافته بر سینۀ مبارکش دیده می‌شد.»4
این رویداد از زندگی پیامبر محبوب ما، که در نخستین آیۀ کریمۀ سورۀ انشراح در قرآن کریم از آن سخن رفته است، «شقّ صدر»، یعنی شکافته شدن سینه، نامیده می‌شود.
هنگامی که پیامبری به محمد علیه السلام خبر داده شد، برخی از اصحاب کرام گفتند: «یا رسول الله! آیا از خودتان برای ما چیزی بیان می‌فرمایید؟» فرمود: «من دعای نیایم ابراهیم هستم. من مژدۀ برادرم عیسی هستم!
و اما برای مادرم، من خواب او هستم. هنگامی که مرا در شکم داشت، دید که از او نوری بیرون آمد که کاخ‌های شام را روشن کرد… من در میان بنی‌سعد بن بکر شیر خوردم و پرورش یافتم.»
پس از آن‌که چهارساله شد، حلیمه خاتون او را به مکه آورد و به مادرش سپرد. پدرکلانش عبدالمطلب به حلیمه خاتون هدیه‌های بسیار بزرگی داد و احسان‌ها کرد. حلیمه خاتون، هنگامی که او را در مکه گذاشت، درد جدایی را با این سخن بیان کرد: «گویی جان و دلم با او ماند.»
«در مدتی که محمد (صلی الله علیه وسلم) را شیر می‌دادم، از او بسیار خشنود بودم. هرگز چیزی را آلوده نکرد. روزی یک بار و شبی یک بار ادرار می‌کرد و تا همان وقت دیگر ادرار نمی‌کرد» حلیمه خاتون
وفات مادر گرامی‌اش
پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) تا شش‌سالگی نزد مادرش بزرگ شد. هنگامی که شش‌ساله بود، با مادرش و کنیزی به نام ام ایمن به مدینه رفت تا خویشاوندان و قبر پدرش عبدالله را زیارت کنند.
یک ماه آن‌جا ماندند. سرور ما، پیامبر، در مدینه در حوضی که از آنِ بنی‌نجار بود، شنا آموخت. در آن هنگام یکی از دانشمندان یهود نشانه‌های پیامبری را در او دید. نزدش آمد و نامش را پرسید. چون گفت: «احمد»، آن دانشمند فریاد زد: «این کودک پیامبر آخرالزمان خواهد شد!» افزون بر این، برخی دیگر از دانشمندان یهود که آن‌جا بودند نیز نشانه‌های پیامبری را در او دیدند و با یکدیگر می‌گفتند که او پیامبر خواهد شد.
هنگامی که ام ایمن این سخنان آنان را شنید، آن را به مادر ما حضرت آمنه خبر داد. مادر مبارکش، از ترس آن‌که مبادا بدی به او برسد، او را برداشت و راه بازگشت به مکه را در پیش گرفت. هنگامی که به جایی به نام ابواء رسیدند، مادر ما حضرت آمنه بیمار شد. بیماری‌اش سخت شد و پیاپی از هوش می‌رفت.
به پسر محبوبش محمد علیه السلام، که بر بالینش ایستاده بود، نگریست و گفت: «ای پسرِ آن‌که به لطف و یاری الله تعالی، در برابر صد شتر، از تیر هولناک مرگ رهایی یافت! الله تعالی تو را مبارک گرداند. اگر آنچه در خواب دیدم، راست درآید، تو از سوی الله تعالی، که صاحب جلال و بخشش فراوان است، فرستاده خواهی شد تا حلال و حرام را به فرزندان آدم خبر دهی. جناب حق تو را از بت‌ها و بت‌پرستی، که از دیرباز در میان قوم‌ها هست، نگه خواهد داشت و حفظ خواهد کرد.» سپس این بیت‌ها را خواند:
هر نو کهنه می‌شود، هر زنده می‌میرد،
هر بسیار از میان می‌رود – کیست که جوان ماند؟
من نیز خواهم مرد، تنها در این از دیگران جدایم:
تو را من به دنیا آوردم – این است شرف من.
از خود فرزندی نیک بر جای می‌گذارم،
چشم‌هایم را بستم، دلم آسوده است.
نامم جاودانه بر زبان‌ها خواهد ماند،
و محبت تو در دل‌ها زنده خواهد ماند.
سپس وفات یافت. همان‌جا به خاک سپرده شد. هنگامی که مادر ما آمنه وفات یافت، بیست سال داشت. ام ایمن سرور عالمیان را با خود برد و پس از سفری چندروزه به مکه آورد و به پدرکلانش عبدالمطلب سپرد.5
مادر و پدر او مؤمن بودند
پدر و مادر حبیب اکرم (صلی الله علیه وسلم) بر دین ابراهیم علیه السلام بودند.6 یعنی مؤمن بودند. علمای اسلام خبر داده‌اند که آنان بر دین ابراهیم علیه السلام بودند و پس از آن‌که پیامبری به محمد علیه السلام خبر داده شد، زنده گردانده شدند تا از امت او باشند، کلمۀ شهادت را شنیدند و بر زبان آوردند و بدین‌گونه از این امت نیز شدند.7
نزد پدرکلان مبارکش
محمد علیه السلام تا هشت‌سالگی نزد پدرکلانش بزرگ شد. پدرکلانش عبدالمطلب مردی بود که همه در مکه دوستش داشتند و بسیاری از کارها را اداره می‌کرد؛ باوقار، شکیبا، خوش‌اخلاق، درستکار، دلیر و سخاوتمند بود. فقیران را غذا می‌داد و حتی به جانوران گرسنه و تشنه نیز خوراک می‌داد.
به الله تعالی و آخرت ایمان داشت. از بدی پرهیز می‌کرد و از همۀ رسم‌های زشت دوران جاهلیت (نادانی) دوری می‌جست. در مکه اجازۀ ستم و بی‌عدالتی نمی‌داد و مهمانانی را که می‌آمدند، با احترام پذیرایی می‌کرد. عادت داشت که در ماه رمضان در کوه حرا به خلوت بنشیند. عبدالمطلب، که کودکان را دوست داشت و سرشار از شفقت بود، نواسۀ محبوبش را در آغوش می‌گرفت و نه روز و نه شب او را از خود جدا نمی‌کرد. به او محبت و شفقت بسیار نشان می‌داد. در سایۀ کعبه با او بر نشیمن مخصوص خود می‌نشست و به کسانی که می‌خواستند او را از این کار باز دارند، می‌گفت: «پسرم را رها کنید، قدر او والاست.»8 به ام ایمن، دایۀ سرور ما، پیامبر، پیوسته سفارش می‌کرد که به‌خوبی مراقب او باشد: «پسرم را به‌خوبی نگه دار. اهل کتاب دربارۀ پسرم می‌گویند: ‹او پیامبر این امت خواهد بود.›» ام ایمن گفت: «هرگز ندیدم که در کودکی از گرسنگی یا تشنگی شکایت کند. بامدادان جرعه‌ای از آب زمزم می‌نوشید. هنگامی که می‌خواستیم به او غذا بدهیم، می‌گفت: ‹نمی‌خواهم، سیرم.›»
هنگامی که عبدالمطلب می‌خوابید یا در اتاقش تنها بود، به هیچ‌کس جز او اجازه نمی‌داد که نزدش درآید. با مهربانی او را در آغوش می‌گرفت، نوازشش می‌کرد و از گفتار و کردارش بی‌اندازه شاد می‌شد. سر سفره او را کنار خود می‌نشاند، بر زانویش می‌گذاشت، بهترین و خوش‌مزه‌ترین خوراک را به او می‌داد و تا او نمی‌آمد، بر سر سفره نمی‌نشست. دربارۀ او خواب‌های بسیار دید و شاهد رویدادهای بسیاری بود.
یک بار در مکه خشک‌سالی و قحطی آمد. عبدالمطلب، بنا بر خوابی که دیده بود، دست محمد علیه السلام را گرفت، بر کوه ابوقبیس بالا رفت و دعا کرد: «الهی، به حرمت این کودک، ما را با بارانی پربرکت شادمان کن!» دعایش پذیرفته شد و باران فراوان بارید. شاعران آن زمان این رویداد را در شعرهایشان سرودند.
راهب نجرانی
روزی که عبدالمطلب در کنار کعبه نشسته بود، راهبی از نجران نزدش آمد و با او به گفت‌وگو پرداخت. در لحظه‌ای گفت: «خوانده‌ایم که در کتاب‌ها صفات پیامبری که در پایان از فرزندان اسماعیل خواهد آمد، نوشته شده است. این‌جا، یعنی مکه، زادگاه اوست. صفاتش چنین و چنان است!» و آن‌ها را یکی‌یکی برشمرد. در همان لحظه پیامبر محبوب ما نزدشان آمد. راهب نجرانی با دقت به او نگریستن گرفت؛ سپس نزدش رفت، چشمان، پشت و کف پاهایش را نگریست و با هیجان گفت:
«جناب حق تو را از بت‌ها و بت‌پرستی، که از دیرباز در میان قوم‌ها هست، نگه خواهد داشت و حفظ خواهد کرد» آمنه خاتون
«همین است، خود اوست. آیا این کودک از نسل توست؟» چون عبدالمطلب گفت: «این پسر من است!»، راهب نجرانی گفت: «بنا بر آنچه در کتاب‌ها خوانده‌ایم، پدرش نباید زنده باشد!» چون عبدالمطلب گفت: «او پسرِ پسر من است. پدرش پیش از ولادت او، هنگامی که مادرش هنوز او را در شکم داشت، وفات یافت»، راهب گفت: «حال راست گفتی.» آن‌گاه عبدالمطلب به پسرانش گفت: «بشنوید که دربارۀ برادرزاده‌تان چه گفته می‌شود؛ مراقب او باشید و به‌خوبی نگهش دارید.»
وفات پدرکلان مبارکش
هنگامی که مرگ عبدالمطلب نزدیک شد، پسرانش را گرد آورد و گفت: «زمان آن رسیده است که از این دنیا به آخرت رخت بربندم. یگانه اندیشه‌ام این یتیم است. کاش عمرم درازتر می‌بود تا این خدمت را با محبت ادامه می‌دادم! اما چه می‌توان کرد؟ عمر وفا نمی‌کند. اکنون دل و زبانم در آتش این حسرت می‌سوزد. می‌خواهم این گوهر را به‌عنوان امانت به یکی از شما بسپارم. کدام‌یک از شما حقوق او را چنان‌که شایسته است، نگه خواهد داشت و در خدمت به او هیچ کوتاهی نخواهد کرد؟» ابولهب زانو زد و گفت: «ای سرور عرب! اگر کسی را در نظر دارید که این امانت را به او بسپارید، خوب؛ اگر ندارید، من این خدمت را بر عهده می‌گیرم.» عبدالمطلب به او گفت: «مال بسیار داری. اما سنگ‌دلی و رحمت اندکی داری. و دل یتیم زخمی و نازک است. زود می‌شکند.» برخی از پسران دیگر نیز همین آرزو را تکرار کردند. عبدالمطلب صفات هر یک را برشمرد و هیچ‌کدام را نپذیرفت. چون نوبت به ابوطالب رسید، گفت: «من این را از همه بیشتر می‌خواهم. اما تا بزرگ‌ترها هستند، شایسته نبود که پیش‌دستی کنم. مالم اندک است، اما وفاداری‌ام از وفاداری برادرانم بیشتر است.» عبدالمطلب گفت: «راست می‌گویی. تو سزاوار این خدمتی. اما من در هر کاری با خود او مشوره می‌کنم و بنا بر خواست او رفتار می‌کنم. و هر بار به نتیجۀ درست می‌رسم. در این باره نیز با او مشوره خواهم کرد. هرکدام از شما را که او برگزیند، من نیز می‌پذیرم.»
سپس رو به پیامبر محبوب ما کرد و پرسید: «ای روشنی چشمانم! با حسرت تو رو به آخرت می‌آورم. از این کاکاهایت کدام را برمی‌گزینی؟»
سرور ما، پیامبر، در آن لحظه برخاست، دست در گردن ابوطالب انداخت و بر زانویش نشست. عبدالمطلب آن‌گاه آسودگی بزرگی احساس کرد و گفت: «حمد الله تعالی را. من نیز همین را می‌خواستم.» سپس رو به ابوطالب کرد و پرسید: «ای ابوطالب! این گوهر نه مهر پدر را چشیده است و نه مهر مادر را. پس چنان‌که شایسته است، مراقب او باش و بر او بلرز. من تو را از فرزندان دیگرم ارجمندتر می‌دانم. این امانت بزرگ و بسیار گران‌بها را به تو سپردم. زیرا تو و پدرش از یک مادرید. او را چنان نگه دار که خود را نگه می‌داری. آیا این وصیت مرا پذیرفتی؟» پاسخ داد:
«آری، پذیرفتم.» آن‌گاه عبدالمطلب پیامبر محبوب ما را در آغوش گرفت، سر مبارک و رویش را بوسید و ایشان را بویید. سپس گفت: «همه گواه باشید: هرگز بویی خوش‌تر از این نبوییده‌ام و چهره‌ای زیباتر از این ندیده‌ام.»9
در پناه ابوطالب
پس از وفات پدرکلانش، سرور کائنات (صلی الله علیه وسلم) از هشت‌سالگی نزد کاکایش ابوطالب زندگی کرد و در پناه او بزرگ شد. ابوطالب در آن هنگام، مانند پدرش عبدالمطلب، یکی از بزرگان قریش در مکه بود – مردی که دوستش داشتند، احترامش می‌کردند و سخنش شنیده می‌شد. او نیز به سرور ما، پیامبر، محبت و شفقت بسیار نشان می‌داد. او را از فرزندان خود بیشتر دوست داشت؛ بی او نه می‌خوابید و نه جایی می‌رفت و می‌گفت: «تو خیر بسیار می‌آوری، بسیار مبارکی!» ابوطالب تا او دست دراز نمی‌کرد، به خوردن آغاز نمی‌کرد؛ می‌خواست او نخست آغاز کند. گاهی برایش سفرۀ جداگانه‌ای نیز می‌گسترد. هنگامی که بامدادان بیدار می‌شد، می‌دیدند که چهره‌اش مانند ماه می‌درخشد و مویش شانه‌شده است. ابوطالب مال چندانی نداشت و خانواده‌اش بزرگ بود. پس از آن‌که رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) را در پناه خود گرفت، به فراوانی و برکت رسید. هنگامی که مردم به سبب خشک‌سالی‌ای که بر مکه چیره شده بود، در تنگنا افتادند، ابوطالب او را به کنار کعبه برد و دعا کرد. به برکت او باران فراوان بارید. از خشک‌سالی و گرسنگی رهایی یافتند.10
از نسل غالب پیامبری برخواهد خاست،
میان زمزم و حجر خواهد ایستاد.
با همۀ مردم شهر او را یاری کنید،
ای فرزندان عامر، سعادت در یاری اوست.
«زمان آن رسیده است که از این دنیا به آخرت رخت بربندم. یگانه اندیشه‌ام این یتیم است. کاش عمرم درازتر می‌بود تا این خدمت را با محبت ادامه می‌دادم! اما چه می‌توان کرد؟ عمر وفا نمی‌کند. اکنون دل و زبانم در آتش این حسرت می‌سوزد» عبدالمطلب
سفر مکه – بُصری
راهب بحیرا
هنگامی که پیامبر محبوب ما حدود دوازده سال داشت، روزی دید که ابوطالب برای سفر تجارت آماده می‌شود. چون دریافت که نمی‌خواهد او را با خود ببرد، اندوهگین شد و به ابوطالب فرمود: «مرا در این شهر به چه کسی می‌سپاری؟ نه پدری دارم و نه کسی که بر من دل بسوزاند!..» این سخنان ابوطالب را سخت متأثر ساخت و تصمیم گرفت او را نیز با خود ببرد. پس از سفری دراز، کاروان تجارتی در بُصری، در نزدیکی دیری مسیحی، برای استراحت فرود آمد.11
در آن دیر راهبی به نام بحیرا زندگی می‌کرد. این راهب دانشمند، که پیش‌تر از دانشمندان یهود بود و سپس مسیحی شده بود، کتابی داشت که دست‌به‌دست می‌گشت و پنهان نگه داشته می‌شد، و بنا بر آن به پرسش‌ها پاسخ می‌داد. با آن‌که کاروان قریش در سال‌های پیشین بارها از آن‌جا گذشته بود، هیچ توجهی به آن نمی‌کرد. هر بامداد بر بام دیر بالا می‌رفت، به سمتی که کاروان‌ها از آن می‌آمدند، می‌نگریست و با کنجکاوی چشم به راه چیزی بود. اما این بار برای راهب بحیرا چیزی رخ داد: با هیجان بسیار از جای خود جست. زیرا هنگامی که کاروان قریش از دور پدیدار شد، دید که بالای سر آن، همراه آنان، ابری نیز روان است. آن ابر بر سرور ما، پیامبر، سایه افگنده بود. هنگامی که کاروان برای استراحت فرود آمد، بحیرا دید که شاخه‌های درختی که حبیب اکرم زیر آن نشسته بود، بر او خم شده است و هیجانش بیشتر شد. بی‌درنگ فرمان داد سفره‌ها بگسترند. سپس کسی را فرستاد و همۀ کسانی را که در کاروان قریش بودند، به ناهار دعوت کرد. کاروانیان پیامبر محبوب ما را نزد بار و کالای خود گذاشتند و نزد راهب رفتند. بحیرا به آمدگان با دقت نگریست و پرسید: «ای جماعت قریش، آیا در میان شما کسی هست که به ناهار نیامده باشد؟» گفتند: «آری، یک نفر هست.» زیرا با آن‌که قریشیان آمده بودند، ابر هنوز آن‌جا بود. با دیدن این، دریافت که کسی در کاروان مانده است. راهب بحیرا اصرار کرد که او نیز بیاید. همین‌که آمد، بحیرا با دقت به او نگریست و به بررسی‌اش آغاز کرد. از ابوطالب پرسید: «آیا این کودک از نسل توست؟» چون ابوطالب گفت: «پسرم است»، بحیرا گفت: «در کتاب‌ها نوشته است که پدر این کودک زنده نخواهد بود؛ او پسر تو نیست.» آن‌گاه ابوطالب پاسخ داد: «او پسر برادر من است.» به پرسش بحیرا که «بر سر پدرش چه آمد؟» گفت: «پدرش اندکی پیش از ولادت او وفات یافت.» چون بحیرا گفت: «راست گفتی. مادرش چه شد؟»، ابوطالب پاسخ داد: «او نیز وفات یافت.» بحیرا با گفتن «راست گفتی» رو به سرور ما، پیامبر، کرد و از او خواست که به بت‌ها سوگند بخورد. اما پیامبر محبوب ما به او فرمود: «از من مخواه که به بت‌ها سوگند بخورم. در جهان برای من دشمنی بزرگ‌تر از آن‌ها نیست. من از آن‌ها بیزارم.»
آن‌گاه بحیرا از او خواست که به الله تعالی سوگند بخورد و پرسید: «آیا می‌خوابی؟» فرمود: «چشمانم می‌خوابد، اما دلم نمی‌خوابد.»
بحیرا پرسش‌های بسیار دیگری کرد و پاسخ گرفت. پاسخ‌هایی که گرفت، کاملاً با کتاب‌هایی که پیش‌تر خوانده بود، مطابقت داشت. سپس به چشمان مبارک پیامبر محبوب ما نگریست و از ابوطالب پرسید:
«گواهی می‌دهم که تو رسول الله تعالی هستی!.. این است سرور عالمیان… این است رسول پروردگار عالمیان… این است آن پیامبر بزرگ که الله تعالی او را رحمتی برای عالمیان فرستاد!» راهب بحیرا
– «آیا این سرخی همیشه در چشمان مبارک او هست؟»
– «آری، هرگز ندیده‌ایم که از میان برود»، گفت.
چون دید که این نشانه نیز مطابقت دارد، بحیرا خواست مُهر نبوت را ببیند تا دلش به یقین کامل برسد. اما سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، از روی ادب نمی‌خواست پشت مبارکش را برهنه کند.
آن‌گاه کاکایش گفت: «ای روشنی چشمانم! این آرزویش را نیز برآور!» پیامبر پشت مبارکش را گشود و بحیرا دیرزمانی، با شگفتی و سیر، مُهر نبوت را در همۀ زیبایی‌اش تماشا کرد. با هیجان آن را بوسید و از چشمانش اشک چون سیل روان شد. سپس گفت:
– «گواهی می‌دهم که تو رسول الله تعالی هستی!» و در حالی که صدایش را بلندتر می‌کرد، گفت: «این است سرور عالمیان… این است رسول پروردگار عالمیان… این است آن پیامبر بزرگ که الله تعالی او را رحمتی برای عالمیان فرستاد…»
قریشیانی که آن‌جا بودند، در شگفت شدند و گفتند: «ارزش محمد نزد این راهب چه بزرگ است!»
سپس بحیرا رو به ابوطالب کرد و گفت:
– «این آخرین و شریف‌ترینِ پیامبران است. دین او در سراسر زمین گسترش خواهد یافت و دین‌های پیشین را منسوخ خواهد کرد. این کودک را به شام مبر. زیرا بنی‌اسرائیل دشمن اویند. می‌ترسم که به بدن مبارکش آسیبی برسانند. دربارۀ او عهدها و پیمان‌های بسیار گرفته شده است (عهد و میثاق).»
ابوطالب پرسید:
– «آن عهدها و پیمان‌ها چیست؟» بحیرا پاسخ داد:
– «الله تعالی از همۀ پیامبران، و در پایان از عیسی علیه السلام، پیمان گرفت که به امت‌های خود خبر دهند که پیامبر آخرالزمان خواهد آمد.»
پس از این سخنان بحیرا، ابوطالب از رفتن به شام منصرف شد. کالایش را در بُصری فروخت و به مکه بازگشت.12 آنچه از بحیرا شنیده بود، تا پایان عمر در گوش ابوطالب طنین‌انداز بود. سرور ما، پیامبر، را بیش از پیش دوست داشت. تا هنگام مرگش از او نگهداری کرد و در هر کاری یاری‌اش داد.
سفر به یمن با کاکایش زبیر
پیامبر محبوب ما، که در هر حالی صاحب فضیلت و زیبایی و انسانی بی‌مانند بود، بزرگ شد و به هفده‌سالگی رسید. آن‌گاه کاکایش زبیر، که برای تجارت به یمن می‌رفت، او را با خود برد تا تجارتش پربرکت شود. در این سفر نیز احوال شگفت بسیاری از او دیده شد. هنگامی که به مکه بازگشتند، از این احوال او سخن گفته شد و در قبیلۀ قریش بر زبان‌ها افتاد: «قدر او بسیار والا خواهد بود.»13