ځواني او واده

ځواني

محمد علیه السلام، چې له هر پلوه د انسانانو تر ټولو لوړ دی، لا د ځوانۍ په کلونو کې د مکې د خلکو په منځ کې د خپلو همځولو په پرتله ډېر خوښېده. د هغه د ښو اخلاقو، له خلکو سره د داسې ښه چلند چې ساری یې نه و لیدل شوی، د هغه د ارامۍ، نرمۍ او نورو لوړو ځانګړنو له امله خلکو ورسره مینه کوله. خلک د هغه په دې خویونو حیران وو. د مکې خلکو د هغه د رښتینولۍ او امانتدارۍ له امله، چې د حیرانتیا تر حده یې لیدله، هغه ته د «الامین»، یعنې «هغه څوک چې تل پرې باور کېدای شي»، لقب ورکړ. په دې توګه په ځوانۍ کې په دې نوم مشهور شو.

زموږ د پیغمبر د ځوانۍ په کلونو کې عربو د جاهلیت سخته دوره تېروله. د بتانو عبادت، شراب، قمار، زنا، سود او ډېر نور بد کارونه د هغوی په منځ کې خپاره شوي وو. محمد علیه السلام له دې فاسدو حالاتو څخه بې‌حده کرکه درلوده او تل یې د هغوی له ټولو بدیو ځان لرې ساته. د مکې ټولو خلکو د هغه دا حال پېژانده او حیرانېدل. څرنګه چې له بتانو یې سخته کرکه درلوده، هېڅکله ورنږدې نه شو. د هغو قربانیو له غوښې یې هېڅکله ونه خوړل چې د بتانو لپاره حلالې شوې وې. په ماشومتوب او ځوانۍ کې یې خپل پسونه د جیاد په غره او د هغه په شاوخوا کې څرول، او خپله روزي یې په دې ډول ګټله. په دې توګه یې له هغې ټولنې ځان لرې ساته چې تر وروستي حده فاسده شوې وه. یو ځل یې اصحاب کرامو ته وفرمایل: «هېڅ داسې پیغمبر نشته چې پسونه یې نه وي څرولي.» کله چې هغوی وویل: «یا رسول الله! ایا تاسې هم څرولي دي؟»، هغه وفرمایل: «هو، ما هم څرولي دي.»

کله چې زموږ ګران پیغمبر شاوخوا شل کلن و، په مکه کې امن او امنیت بالکل ګډوډ شوی و. ظلم تر وروستي حده خپور شوی و؛ د مال، ځان او عزت امنیت نه و پاتې. د مکې اصلي اوسېدونکو پر هغو بهرنیانو ناحقي او ظلم کاوه چې د سوداګرۍ او د کعبې د زیارت لپاره راتلل. مظلومانو داسې ځای نه درلود چې د خپل حق د اخیستو لپاره ورته مراجعه وکړي. په همدې وخت کې د یمن د یوه سوداګر مالونه، چې د سوداګرۍ لپاره مکې ته راغلی و، د مکې یوه سړي عاص بن وائل په زور ترې ونیول او غصب یې کړل. له دې پېښې وروسته یمني سړی د ابوقبیس غره ته وخوت، فریاد یې وکړ او له قبیلو یې مرسته وغوښته چې حق یې ورته واخیستل شي. له داسې پېښو وروسته چې ښودله یې چې ظلم وروستي حد ته رسېدلی دی، د بني هاشم، بني زهره او نورو قبیلو مشران د عبدالله بن جدعان په کور کې راټول شول. پرېکړه یې وکړه چې پر هېچا، که کورنی وي که بهرنی، ظلم او ناحقي ونه شي، د ظلم مخه ونیول شي او د مظلومانو حقونه واخیستل شي. د دې موخې لپاره یې د عدالت یوه ټولنه جوړه کړه.1

دې ټولنې ته، چې زموږ ګران پیغمبر په ځوانۍ کې ورسره یوځای شو او په جوړېدو کې یې ډېر اغېز درلود، حلف الفضول ویل شو.

له دې مخکې دوو کسانو چې فضل نومېدل او یوه چې فضیل نومېده، هم همداسې ټولنه جوړه کړې وه. دا نوم د هغې ټولنې په نسبت ورکړل شو چې هغوی پخوا جوړه کړې وه.

«محمد علیه السلام، چې ټولې دنیا تصدیق کړی چې څومره بشپړ انسان دی، د هغه د بې‌حده رښتینولۍ او وفادارۍ له امله حتی د هغه تر ټولو لویو دښمنانو، سرکښو کافرانو هم، هغه ته محمد الامین (هغه محمد چې پرې باور کېږي) ویل» حسین حلمي بن سعید (رحمة الله علیه)

په عربستان او د هغه شاوخوا کې نامتو مېلې او بازارونه

انسان ته خپله برخه رسېږي،
مسافر بې‌برخې نه پرېږدي.
د ایوبي ساه دې څه وکړي
کله چې محبوب خوشاله نه وي؟
زما شاهه، د کبریا حبیبه،
ستا جمال د هر درد دوا ده.
تا ته وفا به څنګه وشي
که عاشق ساه قربانه نه کړي؟

دې ټولنې د ظلم مخه ونیوله او په مکه کې یې ګډوډ شوی امنیت بیا راوګرځاوه. اغېز یې اوږده موده دوام وکړ. وروسته له دې چې زموږ سردار رسول الله ته پیغمبري اعلان شوه، اصحاب کرامو ته یې دا بیانوله او ویې فرمایل: «ما هم د عبدالله بن جدعان په کور کې په هغه قسم خوړلو کې ګډون درلود. هغه تړون راته د سرو اوښانو (شتمنۍ) تر لرلو ډېر خوږ دی. که اوس هم داسې مجلس ته راوبلل شم، ځواب به یې ورکړم.»2

په سوداګرۍ بوخت و

د مکې خلک له پخوا راهیسې په سوداګرۍ بوخت وو او خپله روزي یې له همدې لارې ګټله. زموږ د سردار پیغمبر (صلی الله علیه وسلم) تره ابوطالب هم سوداګري کوله. کله چې زموږ ګران پیغمبر شاوخوا پنځه ویشت کلن و، په مکه کې د ژوند تنګسه ډېره زیاته شوې وه. له همدې امله د مکې خلکو د شام د تګ لپاره یو لوی سوداګریز کاروان چمتو کړ. په دې ورځو کې ابوطالب زموږ سردار رسول الله ته راغی او ویې ویل: «اې محترمه وراره! بې‌وزلي وروستي حد ته رسېدلې ده. دې وروستیو کلونو چې په قحطۍ او مبارزې کې تېر شول، زموږ په لاسونو کې څه پاتې نه کړل. ګوره، د قریشو کاروان چمتو شوی او شام ته د تګ په حال کې دی. خدیجه خاتون هم له کاروان سره مال لېږي. خامخا داسې باوري کسان لټوي چې دا کار ترسره کړي. بې‌شکه هغې ستا په څېر امین، پاک او وفادار کس ته اړتیا لري. ښه به وي چې ورشو، خبرې وکړو او دا کار وکړو چې ته د هغې د وکیل په توګه ولاړ شې. بې‌شکه هغه به تا پر نورو غوره کړي. په اصل کې زه نه غواړم چې شام ته ولاړ شې، ځکه وېرېږم چې هلته یهودیان به تا ته زیان ورسوي. خو بله چاره هم نه مومم.» زموږ سردار پیغمبر ورته وفرمایل: «څنګه چې ته غواړې، هماغسې وکړه.»

حضرت خدیجه یوه مېرمن وه چې په ښکلا، مال، عقل، پاکدامنۍ، حیا او ادب په عربستان کې لوی شهرت درلود. له همدې امله له هر لوري ډېر داسې کسان وو چې د هغې غوښتونکي او لېوال وو. خو هغې د یوه خوب له امله چې لیدلی یې و، هېچا ته پام نه و کړی. په خوب کې یې لیدلي وو چې سپوږمۍ له آسمانه راښکته شوې او د هغې غېږ ته ننوتې، او د سپوږمۍ نور یې له تخرګه راوتلی او ټول عالم یې روښانه کړی. سهار یې دا خوب خپل خپلوان ورقه بن نوفل ته بیان کړ. ورقه وویل: «د آخر زمان پیغمبر دنیا ته راغلی دی. له تا سره به واده وکړي، او ستا په ژوند کې به پر هغه وحي3نازله شي. د هغه د دین نور به عالم ډک کړي. تر ټولو لومړی به ته ایمان راوړې. هغه پیغمبر به له قریشو او بني هاشم څخه وي.»

حضرت خدیجه په دې ځواب ډېره خوشاله شوه او د هغه پیغمبر د راتګ انتظار یې پیل کړ.

حضرت خدیجې سوداګري کوله او له هغو کسانو سره به یې شراکت کاوه چې ورسره به یې تړون کاوه. ابوطالب زموږ مور حضرت خدیجې ته حال بیان کړ. بیا حضرت خدیجې زموږ سردار رسول الله خپل کور ته وباله چې ویې ویني او خبرې ورسره وکړي.

کله چې زموږ سردار تشریف راوړ، هغې ډېر تعظیم او درناوی وکړ. زموږ د سردار پیغمبر نزاکت او پاک او سپېڅلی جمال یې چې ولید، حیرانه شوه. زموږ سردار رسول الله ته یې وویل: «پوهېږم چې تاسې رښتیني، باوري، امانتدار او ښه خویه یاست. د دې کار لپاره به تاسې ته هغه مزد څو چنده زیات درکړم چې ما هېچا ته نه دی ورکړی…» وروسته له دې چې د مزد په اندازه هم خبرې وشوې، زموږ مور حضرت خدیجې رسول الله ته هغه جامې ورکړې چې په دې خدمت کې به ورته اړتیا وه، او په ډاډه زړه یې له خپل کوره رخصت کړ. سربېره پر دې، میسره ته یې نورې قیمتي جامې هم ورکړې چې رسول الله یې په لاره کې واغوندي.

«که یو مسلمان حلال وګټي، هېچا ته محتاج نه شي او له خپلو ګاونډیانو او خپلوانو سره مرسته وکړي، د قیامت په ورځ به د څوارلسمې شپې د سپوږمۍ په څېر ځلانده او نوراني وي» حدیث شریف

زموږ مور حضرت خدیجې د نبوت نښې له خپل د تره زوی، عالم مسیحي ورقه بن نوفل څخه زده کړې وې. د رسول الله په دې لیدنه کې یې هم د پیغمبرۍ صفتونه په هغه کې وپېژندل. له همدې امله یې خپل میسره نومي غلام ته وویل: «کله چې کاروان له مکې څخه روانېږي، د اوښ مهار د محمد علیه السلام په لاس کې ورکړه، چې د مکې خلک څه پسپسې ونه کړي. کله چې له ښاره لرې شوئ او له سترګو پناه شو، دا قیمتي جامې ورته واغوندوه.»

بیا یې خپل تر ټولو ښکلی اوښ د پاچاهانو په شان سینګار کړ او میسره ته یې وویل: «هغه په لوی درناوي پر دې اوښ سپور کړه، مهار یې په لاس کې واخله او ځان د هغه حضرت خدمتګار وګڼه! بې د هغه له اجازې هېڅ کار مه کوه، او د هغه د ساتنې او له خطرونو د ژغورلو لپاره له خپل ځانه مه سپمېږه! په هغو ځایونو کې چې ځئ، ډېر مه ځنډېږئ او ژر راشئ، چې د بني هاشم په وړاندې شرمنده نه شو. که دا زما خبرې توری په توری پر ځای کړې، آزاد به دې کړم او څومره مال چې غواړې، درکوم به یې.»

کاروان چمتو شو. د مکې خلک د خپلو نږدې کسانو د رخصتولو لپاره په لویه ګڼه راټول شول. زموږ د ګران پیغمبر خپلوان، د هغه ترونه او د بني هاشم مشران هم هلته حاضر وو. کله چې زموږ د پیغمبر ترور د الله تعالی رسول (صلی الله علیه وسلم) د خدمتګار په جامو کې او د اوښ مهار په لاس کې ولید، ګونډې یې سستې شوې. ویې ژړل او فریاد یې وکړ. اوف اوف یې کول، له سترګو یې اوښکې تویولې او خپل درد یې داسې څرګند کړ: «اې عبدالمطلب! اې هغه لوی کسه چې د زمزم کوهی دې وکیند! اې عبدالله! له خپلو قبرونو پاڅئ، سرونه دې لوري ته واړوئ او د دې مبارک کس حال وګورئ!» ابوطالب هم په همدې احساساتو او په همدې حال کې و. د رسول الله له مبارکو سترګو څخه، چې حق یې لید، د مرغلرو په څېر اوښکې وڅڅېدې او ویې فرمایل: «هېڅکله مې مه هېروئ. یاد مې کړئ چې په پردیسۍ کې غم او خپګان ګالم.» هر چا چې دا خبرې واورېدې، وژړل. د آسمان پرښتې هم په دې حال کې شریکې شوې او ویې ویل: «اې زموږ ربه! دا محمد علیه السلام دی چې خپل حبیب دې ګرځولی او تر ټولو لوی مقام دې ورته عطا کړی دی. د دې حال حکمت څه دی؟» بیا الله تعالی هغوی ته وفرمایل: «هو، هغه زما حبیب دی. خو تاسې د مینې راز نه شئ پېژندلای. د محبوب او محب ترمنځ په رازونو نه شئ خبرېدلای. دا مقام هېڅوک نه پېژني. له دې پټ کار څخه هېڅوک څه نه پوهېږي.»

په پای کې، کله چې کاروان روان شو او مکه له سترګو پناه شوه، میسره، لکه څنګه چې ورته امر شوی و، زموږ ګران پیغمبر ته قیمتي جامې واغوستې. پر هغه اوښ یې سپور کړ چې په بېلابېلو ټوکرونو پوښل شوی او ډېر ښکلی سینګار شوی و. مهار یې په خپل لاس کې ونیو.

په دې سفر کې د کاروان خلکو ولیدل چې زموږ د ګران پیغمبر پاسه، چې د عالمونو لپاره رحمت لېږل شوی دی، یوه ورېځ چې سیوری یې پرې کاوه، او دوه پرښتې د مرغانو په بڼه، تر هغه وخته له هغه سره روانې وې چې سفر پای ته ورسېد.4

کله چې یې په خپل مبارک لاس د دوو هغو اوښانو پښې ومښلې چې دومره ستړي شوي وو چې تګ یې نه شو کولای او له کاروان څخه وروسته پاتې وو، اوښان ناڅاپه ګړندي شول. کله چې خلکو دا او د هغه ډېر نور ورته حالات ولیدل، بې‌حده یې خوښ کړ او پوه شول چې شان به یې ډېر لوړ وي.

کله چې بصری نومي ځای ته ورسېدل، بیا یې هلته د صومعې خوا ته پړاو واچاوه. بحیرا راهب، چې له ډېرو نښو یې پوه شوی و او ویلي یې وو چې هغه به وروستی پیغمبر وي، وفات شوی و، او د هغه پر ځای نسطورا نومی بل راهب ناست و. نسطورا راهب، چې د قریشو هغه کاروان یې څاره چې د صومعې خوا ته راغلی او تم شوی و، ولیدل چې یو کس د یوې وچې ونې لاندې ناست دی او ونه په هماغه شېبه کې شنه شوه، نو له میسره یې وپوښتل: «هغه کس څوک دی چې د هغې ونې لاندې ناست دی؟» میسره وویل: «دا د قریشو له قبیلې، د حرم له خلکو څخه یو کس دی.» راهب وویل: «تر اوسه د دې ونې لاندې له پیغمبر پرته بل څوک نه دی ناست.» بیا یې وپوښتل: «ایا د هغه په سترګو کې لږ سوروالی شته؟» میسره وویل: «هو، شته، او هېڅکله یې له سترګو نه ځي.» بیا نسطورا وویل: «د هغه الله تعالی په حق قسم چې پر عیسی علیه السلام یې انجیل نازل کړ، دا کس به وروستی پیغمبر وي. کاشکې ما هغه وخت موندلی وای چې پیغمبرۍ ته پکې مأمور کېږي!»

کله چې محمد علیه السلام د بصری په بازار کې د خدیجه خاتون مالونه پلورل، یوه یهودي چې ورسره یې جوړ جاړی کاوه، باور یې نه کاوه او ویې ویل: «د لات او عزی په نوم بتانو قسم وخوره، چې باور درباندې وکړم.» بیا محمد علیه السلام وفرمایل: «زه هېڅکله د هغو بتانو په نوم قسم نه خورم! کله چې د هغو له خوا تېرېږم، مخ بل لوري ته اړوم.» یهودي، چې په هغه کې یې نورې نښې هم ولیدې، وویل: «خبره ستا خبره ده. والله، دا کس داسې څوک دی چې پیغمبر به شي»، او خپله حیرانتیا یې په دې خبرو څرګنده کړه: «زموږ عالمانو د ده صفت په کتابونو کې موندلی دی.»

میسره هر هغه څه چې په رسول الله کې یې لیدل او د هغه په اړه یې اورېدل، د ګلدوزۍ په څېر یې په ذهن کې نقشول، او له هغه سره یې حیرانتیا ورځ تر بلې زیاتېده. د میسره په زړه کې د عالمونو د سردار لپاره لویه مینه ټوکېدلې وه. اوس یې په خوند او درناوي خدمت کاوه، او د هغه تر ټولو کوچنۍ اشاره یې په لویه مینه پر ځای کوله. راوړل شوي مالونه وپلورل شول، او زموږ د سردار پیغمبر په برکت له معمول څخه څو چنده زیاته ګټه ترلاسه شوه. کاروان د راستنېدو لاره ونیوله. کله چې مر الظهران ته ورسېدل، میسره زموږ ګران پیغمبر ته وړاندیز وکړ چې مکې ته زېری یوسي. هغه ومانه، له کاروان څخه جلا شو او خپل اوښ یې د مکې پر لور ګړندی کړ.

نفیسه بنت منیه بیان کړل: «د کاروان د راستنېدو وخت نږدې شوی و. خدیجه خاتون به هره ورځ له خپلو وینځو سره د خپل کور بام ته ختله او د کاروان لارې ته یې کتل. په داسې یوه ورځ کې زه له خدیجې سره وم. ناڅاپه له لرې یو کس پر اوښ سپور ښکاره شو. د هغه پاسه یوې ورېځې او د مرغانو په بڼه دوو پرښتو پرې سیوری کاوه، او زموږ د پیغمبر د مبارک تندي نور د سپوږمۍ په څېر ځلېده. خدیجه خاتون پوه شوه چې راتلونکی څوک دی او زړه یې ارام شو. خو ځان یې ناخبره واچاوه او ویې پوښتل: ‹په دې ګرمه ورځ کې به څوک راځي؟› وینځو وویل: ‹دا راتلونکی محمد (علیه السلام) ته ورته دی›، او له هغه څه چې ولیدل، حیرانې شوې.»

لږ وروسته رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) زموږ د مور خدیجې کور ته راغی او حال یې بیان کړ. په هغه زېري چې راوړی یې و، هغه یې ډېره خوشاله کړه.

یو څه وروسته کاروان مکې ته ننوت. میسره زموږ مور حضرت خدیجې ته یو په یو بیان کړل چې د سفر پر مهال څنګه پر زموږ سردار پیغمبر سیوری کېده، نسطورا راهب څه ویلي وو، کمزوري اوښان څنګه ګړندي شول، او ډېر نور ورته عجیب حالات چې لیدلي یې وو. څومره چې یې ژبې وس درلود، زموږ د سردار پیغمبر ستاینه یې وکړه. حضرت خدیجه په دې پوهېده، خو دې خبرو یې یقین لا زیات کړ. میسره ته یې په ټینګار امر وکړ: «دا چې څه دې ولیدل، هېچا ته یې مه وایه!»5

«زه هېڅکله د هغو بتانو په نوم قسم نه خورم! کله چې د هغو له خوا تېرېږم، مخ بل لوري ته اړوم» حدیث شریف

زموږ مور خدیجه ورقه بن نوفل ته ولاړه چې هغه څه چې اورېدلي یې وو، ورته ووايي. ورقه، چې پېښې یې په لویه حیرانتیا اورېدې، وویل: «اې خدیجې، که دا چې ته یې بیانوې، رښتیا وي، محمد علیه السلام به د دې امت پیغمبر وي.»

زموږ سردار پیغمبر په ۱۲ کلنۍ کې د سوداګرۍ لپاره له خپل تره ابوطالب سره تر بصری پورې، په ۱۷ کلنۍ کې له خپل تره زبیر سره یمن ته، په ۲۰ کلنۍ کې له حضرت ابوبکر سره شام ته، او په ۲۵ کلنۍ کې بیا شام ته ولاړ، تر څو زموږ د مور حضرت خدیجې مالونه وپلوري.6 په ټوله کې څلور ځله سفر ته ووت. له دې سفرونو پرته بل هېڅ ځای ته یې سفر ونه کړ.

له زموږ مور حضرت خدیجې سره د هغه واده

زموږ مور حضرت خدیجې، د هغه زېري له امله چې ورقه بن نوفل ورکړی و او زموږ د ګران پیغمبر د ښو ځانګړنو په لیدو، وغوښتل چې د هغه مېرمن شي او د هغه په خدمت مشرفه شي. نفیسه بنت منیه دا حال وپېژانده او منځګړیتوب ته یې ملا وتړله. په همدې نیت د رسول اکرم لوړ حضور ته راغله او ویې پوښتل: «اې محمد! ستاسې لوړ ذات له واده څخه څه شي منع کړی دی؟» زموږ پیغمبر وفرمایل: «د واده لپاره کافي پیسې زما په لاس کې نشته.» نفیسه خاتون وویل: «اې محمد! که غواړې له یوې پاکدامنې او شریفې، د مال او جمال خاوندې مېرمنې سره واده وکړې، زه ستا خدمت ته چمتو یم.» زموږ ګران پیغمبر پوښتنه وفرمایله: «هغه مېرمن څوک ده؟» هغې وویل: «هغه خدیجه بنت خویلد ده.» کله چې رسول الله پوښتنه وفرمایله: «په دې کار کې به څوک وسیله شي؟»، هغې وویل: «دا کار به زه وکړم»، او د هغه له حضوره ولاړه. حضرت خدیجې ته ورغله او زېری یې ورکړ. حضرت خدیجې خپل خپلوان عمرو بن اسد او ورقه بن نوفل راوبلل او حال یې ورته بیان کړ. همدارنګه یې رسول الله ته خبر ولېږه او بلنه یې ورکړه چې په یوه ټاکلي ساعت کې تشریف راوړي. ابوطالب او وروڼو یې هم تیارۍ ونیولې او له زموږ سردار پیغمبر سره یوځای ولاړل.

زموږ مور حضرت خدیجې خپل کور سمبال او سینګار کړ. د دې ورځې د شکر په توګه یې خپلې ټولې ګاڼې خپلو وینځو ته ډالۍ کړې. بیا یې هغوی آزادې کړې. رسول الله له خپلو ترونو سره زموږ د مور خدیجې کور ته تشریف راوړ. ابوطالب وویل: «حمد دې وي زموږ پر پیدا کوونکي، چې موږ یې د ابراهیم علیه السلام له اولادې او د اسماعیل علیه السلام له نسله وګرځولو. موږ یې د بیت الله ساتونکي کړو. هغه مبارک کور، چې د خلکو قبله ده او عالمونه یې طواف کوي، او حرم شریف، چې له هرې بدۍ یې ساتلی دی، موږ ته یې نصیب کړل. زما د ورور عبدالله زوی محمد داسې کس دی چې د قریشو له هر چا سره پرتله شي، لوړ راځي. رښتیا ده چې مال یې لږ دی، خو مال ته اعتبار نه کېږي. ځکه چې مال د سیوري په څېر دی؛ له لاسه لاس ته تېرېږي او ځي. زما د وراره شرف او لوړتیا تاسې ټولو ته معلومه ده. اوس هغه خدیجه بنت خویلد د نکاح لپاره غواړي. زما له مال څخه څومره مهر7 غواړئ چې ورکړل شي؟ قسم خورم چې د محمد مرتبه به خامخا لوړه وي.» ورقه بن نوفل دا خبرې تصدیق کړې.

زموږ د مور خدیجې تره عمرو بن اسد وویل: «شاهدان اوسئ چې خدیجه بنت خویلد مې محمد علیه السلام ته په نکاح ورکړه.» په دې توګه نکاح وتړل شوه. د یوه روایت له مخې مهر ۴۰۰ مثقاله سره زر، د بل روایت له مخې پنځه سوه درهمه، او د بل روایت له مخې ۲۰ اوښان وو.8

ابوطالب د واده د مېلمستیا لپاره یو اوښ حلال کړ او داسې خواړه یې ورکړل چې تر هغه وخته نه وو لیدل شوي. واده وشو. زموږ مور حضرت خدیجې خپله ټوله شتمني زموږ سردار پیغمبر ته ډالۍ کړه او ویې ویل: «دا ټول مالونه ستاسې د لوړ ذات دي. زه هم تاته محتاجه یم او ستا د احسان لاندې یم.»

زموږ مور حضرت خدیجې د واده د ژوند په اوږدو کې تل زموږ پیغمبر محمد علیه السلام ته خدمت وکړ او مرستندویه یې وه. زموږ د سردار پیغمبر دا واده تر هغه وخته چې زموږ مور خدیجه وفات شوه، پنځه ویشت کاله دوام وکړ. پنځلس کاله یې له بعثت مخکې او لس کاله یې له بعثت (د پیغمبرۍ له اعلان) وروسته وو. زموږ پیغمبر محمد علیه السلام تر هغه چې لومړۍ مېرمن یې حضرت خدیجه ژوندۍ وه، له بلې سره واده ونه کړ. شپږ اولادونه یې درلودل – دوه زامن او څلور لوڼې. هغوی دا دي: قاسم، زینب، رقیه، ام کلثوم، فاطمه او عبدالله (طیب یا طاهر). له حضرت ماریې څخه، چې د پیغمبرۍ پر مهال یې ورسره واده وکړ، ابراهیم نومی زوی هم درلود. له نورو مېرمنو یې اولاد نه درلود. زینب د هغه تر ټولو مشره لور وه. تر ټولو کشره لور، فاطمه، د خپل پلار تر ټولو ګرانه وه. له هجرت څخه دیارلس کاله مخکې وزېږېده. زامن یې په کوچنیوالي کې وفات شول، او له حضرت فاطمې پرته ټولې لوڼې یې هم له هغه مخکې وفات شوې. زموږ مور فاطمه هم له زموږ سردار پیغمبر څخه شپږ میاشتې وروسته وفات شوه. زموږ د ګران پیغمبر محمد علیه السلام نسل د حضرت فاطمې د اولادونو له لارې دوام وموند.9

رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) له زموږ مور خدیجې سره له واده وروسته هم په سوداګرۍ بوخت و. په ګټه به یې مېلمانه پالل او له یتیمانو او فقیرانو سره به یې مرسته کوله.

زید بن حارثه

زید بن حارثه چې کوچنی و، له خپلې مور سُعدی سره د خپلوانو لیدو ته تللی و. په دې وخت کې یوې بلې قبیلې پرې برید وکړ. زید یې بندي کړ. مکې ته، د سوق عکاظ په نوم مېلې ته یې راووست او د پلور لپاره یې وړاندې کړ. د حضرت خدیجې وراره حکیم بن حزام زید په ۴۰۰ درهمو واخیست. حکیم بن حزام زید بن حارثه خپلې ترور حضرت خدیجې ته ډالۍ کړ، او هغې زموږ سردار پیغمبر ته ډالۍ کړ. زموږ سردار پیغمبر هغه سمدستي آزاد کړ او له ځان سره یې وساته. ځکه چې آزاد شوي زید بن حارثه نه د تللو ځای درلود او نه داسې څوک چې تر رسول الله ښه یې پالنه وکړي. هغه هم په خوښۍ له رسول الله سره پاتې شو.

زموږ سردار پیغمبر لا د پیغمبرۍ له اعلان مخکې د عدل، انصاف، رحم، له انسانانو سره مینې، خندان مخۍ، کرم، سخاوت، د ژمنې د پوره کولو، د امانت د ساتنې، مرستندویۍ، قربانۍ، باورتیا، د مظلوم، بې‌وزله او فقیر د ساتنې، له ماشومانو سره د مینې او شفقت، رښتینولۍ، رښتیا ویلو، نزاکت، تواضع، اعتدال، له خلکو سره د ښه چلند، زړورتیا او مېړانې په څېر د هر ډول ښکاره او پټو، پېژندل شویو او نه پېژندل شویو ښو اخلاقو د بشپړولو لپاره پیدا شوی و. له هر پلوه تر ټولو راغلو او راتلونکو مخلوقاتو لوړ و، د ټولو باور یې ګټلی و او د «الامین» لقب یې اخیستی و. زید بن حارثه د هغه ښه چلند له امله چې له هغه یې لیدلی و، هغه له خپل پلار او مور څخه هم ډېر خوښاوه او هېڅکله یې نه غوښتل چې له هغه جلا شي.

«دا ټول مالونه ستاسې د لوړ ذات دي. زه هم تاته محتاجه یم او ستا د احسان لاندې یم» خدیجة الکبری (رضی الله عنها)

د هغه مور او پلار نه پوهېدل چې زوی یې چېرته وړل شوی او څه پرې شوي دي. پلار یې حارثه د اولاد په اور کې سوځېده، له یوې سیمې بلې ته ګرځېده او خپل زوی یې لټاوه. هغو خپلوانو او پېژندګلوانو ته چې له یمن څخه بېلابېلو هېوادونو ته تلل، یې په ټینګار سپارښتنه کوله چې د هغه د زوی زید څه خبر ورته راوړي، شعرونه یې ویل او اوښکې یې تویولې:

خپل زید ته ژاړم – نه پوهېږم چې څه پرې وشول؟
ژوندی دی، که اجل ورباندې راغی؟
اې زړه، بېهوده یې مه پوښته!
نه شې پوهېدای: قبر یې په سمه کې دی که په ګړنګونو کې.
د هغه یو بل شعر چې د زوی ارمان پکې څرګندوي، دا دی:
اې زید، زما بچیه! که مې پوهېدلای چې تللی بېرته راځي، آه!
والله، له تا پرته نه غواړم چې بل څوک بېرته راشي.
کله چې باد ولګېږي، هر چېرې چې ماشوم وینم، ته راپه یادېږې،
او لمر چې هر سهار راخېژي، تا راپه یادوي.
فریاد، زما د ځیګر ټوټې ته زر ځله فریاد،
پر سپرلۍ سپور یم او لټوم دې، که څه هم حال مې خراب دی.
نه زه او نه زما سپرلۍ ستړیا او ستومانتیا پېژنو،
تر هغو چې امید وي چې زوی به وموندل شي او زما مخې ته به راشي.
که څه هم امید انسان ډېر غولوي، په پای کې هغه فاني دی،
زامنو مې! قیس، عمرو، یزید، جبل – زما زید تاسې ته امانت دی.

په پای کې، د اسلام له راتګ مخکې، د بني کلب له قبیلې څخه ځینو کسانو چې د کعبې زیارت ته راغلي وو، حضرت زید ولید او ویې پېژانده. حضرت زید هغوی ته وویل: «پوهېږم چې زما کورنۍ راپسې ژاړي او فریاد کوي؛ دا بیتونه هغوی ته ورسوئ»، او لاندې شعر یې ووایه:

زړه مې سوځي؛ له خپلې ځالې لرې یم،
خو د کعبې ګاونډی یم، که څه هم له مور او پلاره لرې یم.
ستاسې غم دې ستاسې زړونه ونه سوځوي،
زما لپاره ستاسې فریاد دې تر عرشه پورته نه شي.
حمد دې وي پر مولا، په داسې ځاله کې یم
چې د هغه شرف او خیر لپاره چې وینم یې، تل په دعا یم.

حارثه په دې خبر ډېر خوشاله شو. سمدستي یې ډېرې پیسې له ځان سره واخیستې او له خپل ورور کعب سره مکې ته راغی. کله چې مکې ته ورسېد، زموږ د پیغمبر د کور پوښتنه یې وکړه، د هغه حضور ته ورغی او ویې ویل: «اې د قریشو د قوم سرداره، اې د عبدالمطلب لمسیه، اې د بني هاشم د نسل زویه! تاسې د حرم شریف ګاونډیان یاست. مېلمانه پالئ، پر بندیانو احسان کوئ او له بندیتوب یې خلاصوئ. زموږ د زوی د آزادۍ لپاره، چې ستاسې غلام دی، هر څومره پیسې چې غواړې، درکوو یې؛ آزاد یې کړه، مهرباني وکړه، دا زموږ غوښتنه مه ردوه!» زموږ پیغمبر (صلی الله علیه وسلم) وفرمایل: «راځئ زید راوبولو او حال ورته ووایو. آزاد یې کړو. که دا غوره کړي چې له تاسې سره راشي، پرته له دې چې هېڅ پیسې ورکړئ، بوتلای یې شئ. او که ما غوره کړي او وغواړي چې له ما سره پاتې شي، په الله تعالی قسم، هغه څوک چې ما غوره کوي، هېچا ته یې نه پرېږدم – له ما سره به پاتې شي.»

حارثه او ورور یې زموږ د سردار پیغمبر په دې ځواب ډېر خوشاله شول او ویې ویل: «تا له موږ سره ډېر عادلانه او له انصافه ډک چلند وکړ.»

بیا زموږ سردار پیغمبر زید خپل حضور ته راوباله او ترې یې پوښتنه وفرمایله: «دوی پېژنې؟» کله چې هغه وویل: «هو، یو زما پلار دی او بل زما تره»، هغه وفرمایل: «اې زید! ته پوه شوې چې زه څوک یم، پر ځان دې زما شفقت او رحم او زما چلند ولید. دوی تا بیولو ته راغلي دي. نو یا ما غوره کړه او له ما سره پاتې شه، یا هغوی غوره کړه او ولاړ شه.»

پلار او تره یې انتظار کاوه چې: «اوس به موږ غوره کړي او زید به بوځو.» زید وویل: «زه هېڅوک پر تاسې نه غوره کوم. تاسې زما لپاره د تره او پلار په مقام کې یاست. غواړم له تاسې سره پاتې شم.»

پلار او تره یې حیران او هک پک پاتې شول. پلار یې په غوسه زید ته وویل: «افسوس دې پر تا وي! نو ته غلامي پر آزادۍ، پر خپلې مور، پلار او تره غوره کوې!» زید خپل پلار ته ځواب ورکړ: «ګرانه پلاره، ما له دې ذات څخه داسې شفقت او چلند لیدلی چې هېڅوک پرې غوره نه شم کولای.»

زموږ سردار پیغمبر زید ډېر خوښاوه. کله چې یې له ځان سره د هغه دا تړاو او مینه ولیده، هغه یې په کعبه معظمه کې حِجر ته بوت او هلته موجودو کسانو ته یې خطاب وکړ او ویې فرمایل: «شاهدان اوسئ چې زید زما زوی دی. هغه زما وارث دی او زه د هغه وارث یم.» کله چې د زید پلار او تره دا حال ولید، غوسه یې ولاړه. په خوښۍ خپل وطن ته ستانه شول. له دې وروسته اصحاب کرامو زید ته زید بن محمد (د محمد زوی زید) ویل پیل کړل. وروسته، کله چې الله تعالی د احزاب سورت په پنځم آیت: «خپل اولادونه د هغوی د پلرونو په نومونو وبولئ، دا د الله په نزد لا سم دی» او په څلوېښتم آیت: «محمد (علیه السلام) له تاسې څخه د هېڅ سړي (لکه زید) پلار نه دی» کې د دې امرونو په وسیله زوی نیول هم لرې کړل، خلکو حضرت زید د خپل پلار په نوم، یعنې «د حارثه زوی زید» (زید بن حارثه) یادول پیل کړل.10

د کعبې منځګړیتوب

کله چې رسول الله شاوخوا پنځه دېرش کلن و، د کعبې په شخړه کې یې منځګړیتوب وکړ. په هغه وخت کې بارانونو او سیلابونو د کعبې دېوالونه ډېر زیانمن کړي وو. سربېره پر دې، یوه اور لګېدنې کعبه ویجاړه کړې وه.11 اړینه وه چې ودانۍ له سره جوړه شي. له همدې امله د قریشو قبیلې کعبه تر هغه بنسټ پورې ونړوله چې ابراهیم علیه السلام ایښی و، او له سره یې په جوړولو پیل وکړ. هرې قبیلې ته یې یوه برخه ورکړه او دېوالونه یې لوړ کړل. قبیلې، چې پوهېدې دا لوی شرف دی، د حجر الاسود ډبرې پر خپل ځای د ایښودو په اړه سره جوړې نه شوې. څرنګه چې هرې قبیلې غوښتل دې شرف ته ورسېږي، د هغوی ترمنځ لویه شخړه رامنځته شوه. بني عبدالدار قسم وخوړ: «که دا کار له موږ پرته بل څوک وکړي، وینې به توی کړو.» د دې شخړې له امله، چې څلور پنځه ورځې یې دوام وکړ، نږدې وه چې وینې توی شي.

«زه هېڅوک پر تاسې نه غوره کوم. تاسې زما لپاره د تره او پلار په مقام کې یاست. غواړم له تاسې سره پاتې شم» زید بن حارثه (رضی الله عنه)

دوشنبه ورځ وه. د عبدالمطلب ماما، حذیفه بن مغیره، چې یو زوړ او معتبر سړی و، د بني شیبه دروازه وښوده چې کعبې ته پرانیستل کېده، او ویې ویل: «اې د قریشو ډلې! د هغه کار د فیصلې لپاره چې پرې سره نه جوړېږئ، هغه څوک خپل منځګړی وټاکئ چې تر ټولو لومړی له دې دروازې ننوځي.» حاضرو کسانو دا وړاندیز ومانه او د بني شیبه دروازې ته یې کتل، د هغه چا انتظار یې پیل کړ چې تر ټولو لومړی به ننوځي او په دې نازکه شېبه کې به دا کار حل کړي. په پای کې یې ولیدل چې محمد علیه السلام له دروازې ننوت، هغه څوک چې د هغه رښتینولي او لوړ اخلاق یې بې‌حده ستایل او تل یې الامین، یعنې «هغه څوک چې تل پرې باور کېدای شي»، باله. ویې ویل: «دا دی الامین. د هغه پر فیصله راضي یو.»

کله چې حال زموږ ګران پیغمبر محمد علیه السلام ته بیان شو، هغه خپله خرقه وویسته او پر ځمکه یې هواره کړه. حجر الاسود یې پر خپله مبارکه خرقه کېښود او ویې فرمایل: «له هرې قبیلې دې یو کس د هغې یوه څنډه ونیسي.» په دې توګه یې ډبره تر هغه ځایه پورته کړه چې باید کېښودل شي.

بیا یې پخپله ډبره په غېږ کې ونیوله او په خپلو مبارکو لاسونو یې پر خپل ځای کېښوده. قبیلې، چې ولیدل یې چې په دې توګه د یوې لویې نښتې مخه ونیول شوه چې د پېښېدو په حال کې وه، له دې کار څخه راضي شوې. دېوالونه یې له هماغه ځایه چې پاتې وو، جوړ او بشپړ کړل.12