අහ්ල් අස්-සුන්නාහ් විශ්වාසය
මුස්ලිම්වරයෙකු වීමේ පළමු අවශ්‍යතාවය වන්නේ ඊමාන් (විශ්වාසය, ඇදහිල්ල) තිබීමයි. නිවැරදි විශ්වාසය රඳා පවතින්නේ අහ්ල් අස්-සුන්නා විශ්වාසයට අනුව විශ්වාස කිරීම මතය. නුවණ ඇති සහ වැඩිවියට පත් පිරිමින්ගේ සහ කාන්තාවන්ගේ පළමු යුතුකම වන්නේ අපගේ නායකයා වන නබිතුමාණන් (සල්ලල්ලාහු අලයිහිවසල්ලම්) විශ්වාස කළ සහ දැනුම් දුන් ආකාරයට විශ්වාස කිරීමයි.
අපගේ නබිතුමාණන් දැනුම් දුන්නේ එකම ඊමානයක් පමණි. අස්හාබ් අල්-කිරාම් සියල්ලෝම උන්වහන්සේ පැවසූ පරිදි විශ්වාස කළ අතර ඉතිකාද් (විශ්වාසය) තුළ කිසිදු බෙදීමක් නොතිබුණි. අපගේ නායකයා වන නබිතුමාණන්ගේ වියෝවෙන් පසුව, මිනිසුන් ඉස්ලාමය ඉගෙන ගත්තේ අස්හාබ් අල්-කිරාම්ගෙන් අසා සහ විමසාය. ඔවුන් සියල්ලෝම එකම ඊමානයක් දැනුම් දුන්හ. අහ්ල් අස්-සුන්නා විද්වතුන්ගේ ග්‍රන්ථවල ලියා ඇති ඊමාන් පිළිබඳ දැනුම ඉගෙන ගෙන ඒ අනුව විශ්වාස කළ යුතුය. ආකිරත්හි (පරලොව) ජහන්නම්හි වධ හිංසාවලින් විමුක්තිය ලැබීම, ඔවුන් විසින් ප්‍රකාශ කරන ලද දේ විශ්වාස කිරීම මත රඳා පවතී.
ජහන්නම් වෙතින් ගැලවීම ලබන්නේ ඔවුන්ගේ මාර්ගය අනුගමනය කරන අය පමණි. ඔවුන්ගේ මාර්ගය අනුගමනය කරන අය (සුන්නි) හෝ (අහ්ල් අස්-සුන්නා) ලෙස හැඳින්වේ.
හදීස් අෂ්-ෂරීෆ් එකක මෙසේ ප්‍රකාශ කර ඇත, “මාගේ උම්මාව (සමූහය) කණ්ඩායම් හැත්තෑ තුනකට බෙදී යනු ඇත. ඔවුන්ගෙන් එකක් පමණක් ජහන්නම් වෙතින් ගැලවීම ලබනු ඇති අතර, අනෙක් අය විනාශ වනු ඇත; ඔවුන් ජහන්නම් වෙත යනු ඇත.” මෙම හැත්තෑ තුනකින් යුත් සෑම කණ්ඩායමක්ම ඉස්ලාමයට කීකරු වන බව පවසන අතර ජහන්නම් වෙතින් ගැලවීම ලබන එකම කණ්ඩායම තමන්ගේ යැයි කියති. සූරා අල්-මුඃමිනූන් හි 53 වන ආයතයේ සහ සූරත්-උර්-රූම් හි 32 වන ආයතයේ, එහි අර්ථයෙන් මෙසේ ප්‍රකාශ කර ඇත, “සෑම පාර්ශවයක්ම තමන් සත්‍ය මාර්ගයේ සිටින බව උපකල්පනය කරමින් ප්‍රීති වෙති.” කෙසේ වෙතත්, මෙම විවිධ කණ්ඩායම් අතරින්, ගැලවීම ලබන එකම කණ්ඩායමේ ලකුණ, සලකුණ අපගේ නබිතුමාණන් (සල්ලල්ලාහු අලයිහිවසල්ලම්) විසින් මෙසේ ලබා දී ඇත, “මෙම කණ්ඩායමේ සිටින අය, මා සහ මාගේ අස්හාබ්වරුන් අනුගමනය කරන මාර්ගය අනුගමනය කරන අයයි.”
අස්හාබ් අල්-කිරාම්ගෙන් එක් අයෙකුටවත් ආදරය නොකරන තැනැත්තා අහ්ල් අස්-සුන්නා වෙතින් ඈත් වී ඇත. අහ්ල් අස්-සුන්නා විශ්වාසය නොදරන පුද්ගලයෙකු, නිවැරදි මාර්ගයෙන් ඈත් වූ මුස්ලිම්වරයෙකු වන අහ්ල් අල්-බිද්අත් කෙනෙකු හෝ අවිශ්වාසවන්තයෙකු බවට පත්ව ඇත.
ඊමාන්, එනම් විශ්වාසය තුළ ඇත්තේ එකම මද්හබයකි.
ඇත්තේ එකම සත්‍ය කණ්ඩායමකි, එනම්, ඊමාන්, එනම් විශ්වාසය තුළ ඇත්තේ එකම මද්හබයකි. ඒ මද්හබය අහ්ල් අස්-සුන්නා වල්-ජමාඅත් මද්හබයයි. මක්නිසාද යත්, ඉස්ලාමය සියලු මිනිසුන් සඳහා එකම ඊමානයක් සහ විශ්වාසයක් පමණක් අණ කරන බැවිනි.
විශ්වාස කළ යුතු දේවල කිසිදු බෙදීමක් නොමැත.
ඊමාන්හි මූලධර්ම සහ විශ්වාස කළ යුතු ආකාරය අපගේ නායකයා වන නබි අලයිහිස්සලාම් තුමාණන් විසින් පෞද්ගලිකවම ප්‍රකාශ කරන ලදී. ඔවුන්ව සහ සියල්ල මවා වදාළ අල්ලාහු තආලා ගැන මිනිසුන්ට දැනුම් දුන් අපගේ නබිතුමාණන්, අල්ලාහු තආලා කෙරෙහි ඊමාන්, උන්වහන්සේ මවා වදාළ දේ, උන්වහන්සේගේ අණ සහ තහනම් කෙසේ විය යුතුද යන්නද ප්‍රකාශ කළ සේක. විශ්වාස කළ යුතු දේ සම්බන්ධයෙන් අස්හාබ් අල්-කිරාම් සියල්ලන්ම අනුගමනය කිරීම අවශ්‍ය වේ. මක්නිසාද යත්, විශ්වාසය සම්බන්ධයෙන් ඔවුන් අතර කිසිදු බෙදීමක් නොතිබූ බැවිනි.
ඊමාන්හි සැබෑ කොන්දේසිය නම්; අල්ලාහු තආලාට සහ උන්වහන්සේ ආදරය කරන අයට ආදරය කිරීම සහ උන්වහන්සේගේ සතුරන්ට සතුරෙකු වීමයි. මේ පිළිබඳව, හස්‍රත් මුහම්මද් මඃසූම් පැවසුවේ, “අල්ලාහු තආලා පැවසුවේ, ‘යා මූසා (මෝසෙස්)! ඔබ මා වෙනුවෙන් කුමක් කර ඇත්ද?’ ඔහු පිළිතුරු දුන් විට, ‘යා රබ්! ඔබ වෙනුවෙන්, මම සලාතය ඉටු කළෙමි, උපවාසයේ යෙදුනෙමි, සකාත් දුන්නෙමි සහ ඔබගේ නාමය (දික්‍ර්) සිහි කළෙමි,’ අල්ලාහු තආලා පැවසුවේ, ‘සලාතය ඔබට සාක්ෂියකි. උපවාසය යනු ජහන්නම් වෙතින් ඔබව ආරක්ෂා කරන පලිහයි. සැවොම රස්නයෙන් දැවෙන මහ්ෂර් දිනයේදී සකාත් ඔබට සෙවණක් වනු ඇත. එදින අඳුරේදී දික්‍ර් ඔබට ආලෝකයක් වනු ඇත. ඔබ මා වෙනුවෙන් කුමක් කර ඇත්ද?’ ඉන්පසු, හස්‍රත් මූසා ඇසුවේ, ‘යා රබ්! ඔබ වෙනුවෙන් වන ක්‍රියාව කුමක්ද?’ අල්ලාහු තආලා පැවසුවේ, ‘මා වෙනුවෙන්, මා ආදරය කරන අයට ඔබ ආදරය කළේද, ඔබ මාගේ සතුරන් ඔබේ සතුරන් කර ගත්තේද?’ හස්‍රත් මූසා තේරුම් ගත්තේ අල්ලාහු තආලා ආදරය කරන ක්‍රියාව උන්වහන්සේගේ ප්‍රියතමයන්ට ආදරය කිරීම සහ උන්වහන්සේගේ සතුරන්ට අකමැති වීම බවයි. එබැවින් එහි අර්ථය නම්, ප්‍රේමයේ ලකුණ වන්නේ ඔබේ ප්‍රියතමයා ආදරය කරන අයට ආදරය කිරීම සහ ඔවුන්ගේ සතුරන් ඔබේ සතුරන් කර ගැනීමයි. ඊමාන් ඇති කර ගැනීමට මෙම සතුරුකම අවශ්‍ය බවත්, අල්ලාහ්ගේ සතුරන්ට ආදරය කිරීම ඊමාන් විනාශ කරන බවත් පෙන්වන සූරා අල්-මුම්තහිනා හි 4 වන ආයතයේ, එහි අර්ථයෙන් මෙසේ සඳහන් වේ, ‘ඉබ්‍රාහීම් සහ උන්වහන්සේගේ අස්හාබ්වරු අවිශ්වාසවන්තයින්ට පැවසුවේ: අපි ඔබෙන් සහ ඔබේ පිළිමවලින් දුරස්ව සිටිමු. ඔබ එකම දෙවිඳාණන් වන අල්ලාහ්ව විශ්වාස කරන තුරු, අප අතර ඇති සතුරුකම දිගටම පවතිනු ඇත. ඔවුන්ගේ මෙම සුන්දර තත්ත්වය ඔබට හොඳ ආදර්ශයකි.’
රසූලුල්ලාහ්ට සවන් දීමෙන් ගෞරවයට පාත්‍ර වූ අස්හාබ් අල්-කිරාම්, එකිනෙකාට ඉතා ආදරයෙන් සැලකූහ. ඔවුන් අවිශ්වාසවන්තයින්ට සතුරන් වූවා මිස, එකිනෙකාට සතුරන් නොවූහ. සූරා අල්-ෆත්හ් හි 29 වන ආයතය ඔබට සාක්ෂියකි, එහි අර්ථයෙන් මෙසේ සඳහන් වේ, ‘ඔවුන් අවිශ්වාසවන්තයින්ට සතුරන් වූ අතර, එකිනෙකාට දයානුකම්පිත වූහ.’” (හස්‍රත් මුහම්මද් මඃසූම්ගේ 29 වන ලිපිය)
කිම්‍යා-ඉ සආදත් ග්‍රන්ථයේ පස්වන පරිච්ඡේදයේ මෙසේ ලියා ඇත: රසූලුල්ලාහ් (සල්ලල්ලාහු අලයිහිවසල්ලම්) ප්‍රකාශ කළේ, “ඊමාන්හි පදනම සහ ශක්තිමත්ම ලකුණ වන්නේ මුස්ලිම්වරුන්ට ආදරය කිරීම සහ මුස්ලිම්වරුන්ගේ සතුරන්ට අකමැති වීමයි.” ඊසා (ජේසුස්) අලෛහිසලාම් තුමාණන්ට ජනාබ් අල්-හක්ගේ දිව්‍යමය අණෙහි අර්ථය වූයේ, “ඔබ පොළොවේ සහ අහසේ සිටින සියලුම ජීවීන් විසින් ඉටු කරන ලද නැමදුම්වල එකතුවට සමාන නැමදුම් ක්‍රියා කළද, ඔබ මා ආදරය කරන අයට ආදරය නොකරන්නේ නම් සහ ඔබ මාගේ සතුරන් කෙරෙහි සතුරුකමක් නොදක්වන්නේ නම් එයින් කිසිදු වටිනාකමක් නැත.”
සෑම මුස්ලිම්වරයෙකුම අල්ලාහු තආලාගේ සතුරන්ට අකමැති විය යුතු අතර ඉස්ලාමයට කීකරු වන අයට ආදරය කළ යුතුය. කෙනෙකු එය තම වචනවලින් සහ, හැකි නම්, තම ක්‍රියාවලින්ද පැහැදිලි කළ යුතුය. අකීකරු සහ ෆාසික් (ප්‍රසිද්ධියේ පව් කරන) අය සමඟ මිතුරු නොවිය යුතු අතර, පුරුද්දක් ලෙස ප්‍රසිද්ධියේ පව් කරන සියල්ලන්ගෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම ඈත් විය යුතුය. කුරිරු සහ මුස්ලිම්වරුන්ට පීඩා කරන අයගෙන් ඊටත් වඩා වැළකී සිටිය යුතුය. එහෙත්, තමන්ට පමණක් වධ දෙන අයට සමාව දිය යුතු අතර ඔවුන්ගේ වධ හිංසා විඳදරාගත යුතුය; මෙය ඉතා ප්‍රයෝජනවත්‍ය. අපගේ නායකයා වන නබිතුමාණන් දැනුම් දුන්නේ, නිවැරදි මාර්ගය යනු අහ්ල් අස්-සුන්නා විද්වතුන් දැනුම් දුන් ඊමානය බවයි. එසේ නම්, අපි අහ්ල් අස්-සුන්නා තුළ එක්සත් වී, සහෝදරයන් වී එකිනෙකාට ආදරය කළ යුතුය.
“ඊමානයේ පදනම සහ ශක්තිමත්ම ලකුණ නම් මුස්ලිම්වරුන්ට ආදරය කිරීම සහ මුස්ලිම්වරුන්ගේ සතුරන්ට අකමැති වීමයි.”
ඉමාම් අල්-ගස්සාලී (රහ්මතුල්ලාහි අලයිහි)
බිද්අත් විශ්වාසයන්, ඉබාදත් (ක්‍රියා, නැමදුම්) වලදී අහ්ල් අස්-සුන්නාවරුන්ගේ සත්‍ය මද්හබ් හතර සමඟ පටලවා නොගත යුතුය. මෙම මද්හබ් හතර පවසන්නේ අනෙක් අය නිවැරදි මාර්ගයේ සිටින බවත්, ඔවුන් එකිනෙකාට ආදරය කරන බවත්‍ය. අනෙක් අතට, බිද්අත් විශ්වාසයන් මුස්ලිම්වරුන්ව වෙන් කරමින් පවතී. ඉස්ලාමීය විද්වතුන් පවසා ඇත්තේ මෙම සත්‍ය මද්හබ් හතර ඒකාබද්ධ කළ නොහැකි බවයි. අල්ලාහු තආලාට අවශ්‍ය වන්නේ ඉබාදත්වලදී මද්හබ් වෙන්ව පැවතීම මිස, ඒකාබද්ධ වීම නොවේ. මේ ආකාරයෙන්, උන්වහන්සේ ඉස්ලාම් ආගම පහසු කරයි. “මාගේ උම්මාවේ විද්වතුන් අතර ඇති මතභේද දයාවකි.” මෙම හදීස් අෂ්-ෂරීෆ් මගින් දැනුම් දෙන්නේ මෙම වෙන්වීම ප්‍රයෝජනවත් බවයි.
අනෙක් අතට, අල්ලාහු තආලා විශ්වාසය තුළ එක්සත්කම අණ කරයි. සූරා ආල්-ඉ ඉම්‍රාන් හි 103 වන ආයත් අල්-කරීමා හි අර්ථය නම්, “අහෝ විශ්වාසවන්තයිනි! අල්ලාහ්ගේ ආගම තදින් අල්ලා ගන්න. බෙදී නොයන්න!” යන්නයි. මෙය පැහැදිලි කරමින්, හස්‍රත් අබුස්සුඌද් එෆෙන්ඩි පැවසුවේ, “අහ්ල් අල්-කිතාබ් (ශුද්ධ ග්‍රන්ථ විශ්වාස කරන අය) කළාක් මෙන් බෙදී ගොස් සත්‍ය ඊමානය අත් නොහරින්න! නොදැනුවත්කමේ යුගයේදී ඔබ කළාක් මෙන් ඔබ අතරේ සටන් කර බෙදී නොයන්න!” යනුවෙනි. හස්‍රත් ඉබ්නු හජර් අල්-මක්කි පැවසුවේ, “බිද්අත් දරන්නා යනු, අහ්ල් අස්-සුන්නා විශ්වාසයන්ට වඩා වෙනස් විශ්වාසයක් ඇති පුද්ගලයෙකි. ඉස්ලාමය අකමැති දෙයක් නිර්මාණය කරන ඕනෑම අයෙකු බිද්අත් දරන්නෙකි.” (ෆතාවා අල්-හදීතියියා) අහ්ල් අස්-සුන්නා විශ්වාසය විශ්වාස කරන අය අහ්ල් අස්-සුන්නා වන අතර, එය විශ්වාස නොකරන අය අහ්ල් අල්-බිද්අත් හෝ අවිශ්වාසවන්තයින් වේ. අහ්ල් අස්-සුන්නා විශ්වාසයට අනුව විශ්වාස කරන මුස්ලිම්වරුන් ගැන අල්ලාහු තආලා සතුටු වේ. මෙසේ විශ්වාස කිරීමට බොහෝ කොන්දේසි ඇත.
අහ්ල් අස්-සුන්නාහ් විශ්වාසයේ සමහර වැදගත් කරුණු
1- ඊමාන්හි මූලධර්ම හය විශ්වාස කිරීම අවශ්‍ය වේ, එනම්, අල්ලාහු තආලාගේ පැවැත්ම සහ උන්වහන්සේගේ ඒකීයත්වය, උන්වහන්සේට කිසිදු හවුල්කරුවෙකු හෝ සමානයෙකු නොමැති බව, උන්වහන්සේගේ දේවදූතයන්, උන්වහන්සේගේ ග්‍රන්ථ, උන්වහන්සේගේ නබිවරුන්, ආකිරත් (පරලොව) ජීවිතය, සහ යහපත (හයිර්) සහ අයහපත (ෂර්) අල්ලාහු තආලාගෙන් බව විශ්වාස කිරීමයි. (මේවා ආමන්තු ප්‍රාර්ථනාවේ සඳහන් වේ.)
2- කුර්ආන් අල්-කරීම්, එනම් උන්වහන්සේ විසින් එවන ලද අවසාන ග්‍රන්ථය, අල්ලාහු තආලාගේ වචනය බව විශ්වාස කිරීම අවශ්‍ය වේ.
3- විශ්වාසවන්තයෙකු කිසි විටෙකත් තම ඊමානය ගැන සැක නොකළ යුතුය.
4- අපගේ නබිතුමාණන් (සල්ලල්ලාහු අලයිහිවසල්ලම්) ජීවත්ව සිටියදී උන්වහන්සේව විශ්වාස කරමින් සහ දකිමින් ගෞරවයට පාත්‍ර වූ සියලුම අස්හාබ් අල්-කිරාම්වරුන්ට මහත් සේ ආදරය කිරීම අවශ්‍ය වේ. උන්වහන්සේගේ කලීෆාවරුන් හතර දෙනා, උන්වහන්සේගේ පවුලේ කිසිදු සාමාජිකයෙකු හෝ උන්වහන්සේගේ ගෞරවනීය භාර්‍යාවන් ගැන කිසි විටෙකත් නරක ලෙස කතා නොකළ යුතුය.
5- අස්හාබ් අල්-කිරාම් සියල්ලෝම ජන්නා (ස්වර්ගයට) අයත් වෙති. (රාෆිදීවරුන් පවසන්නේ ඔවුන්ගෙන් පස් දෙනෙකු හැර, අනෙකුත් සියලුම සහාබාවරුන් අවිශ්වාසවන්තයින් වූ බවයි. කෙසේ වෙතත්, කුර්ආන් අල්-කරීම් හි, ඔවුන් සියල්ලන්ම ජන්නාට අයත් බව සඳහන් වේ.)
6- අබූ බක්‍ර් අස්-සිද්දීක් යනු අස්හාබ් අල්-කිරාම්වරුන් අතරින් ශ්‍රේෂ්ඨතමයාය.
7- ඉබාදත් (නැමදුම් ක්‍රියා) ඊමාන්හි කොටසක් ලෙස නොසැලකීම අවශ්‍ය වේ. අල්ලාහු තආලාගේ අණ සහ තහනම් විශ්වාස කරන නමුත් කම්මැලිකම නිසා ඒවා ඉටු නොකරන මුස්ලිම්වරුන් අවිශ්වාසවන්තයින් ලෙස නොසැලකීම අවශ්‍ය වේ. (වහ්හාබිවරුන් පවසන්නේ ඉබාදත් ඊමාන්හි කොටසක් බවත්, සලාතය ඉටු නොකරන සහ පව් කරන අය අවිශ්වාසවන්තයින් බවත්‍ය.) හරාම් (තහනම්) දේ සුළුවෙන් සලකන, ඒවා ගැන තැකීමක් නොකරන හෝ ඉස්ලාමයට සමච්චල් කරන පුද්ගලයෙකුගේ ඊමානය නැති වී යනු ඇත.
8- තමන් අහ්ල් අල්-කිබ්ලා (මුස්ලිම්) බව පවසන සහ අල්ලාහු තආලා සහ උන්වහන්සේගේ නබි මුහම්මද් අලයිහිස්සලාම් තුමාණන්ව විශ්වාස කරන පුද්ගලයින් අවිශ්වාසවන්තයින් ලෙස නොහැඳින්වීම අවශ්‍ය වේ. ඔවුන්ට සමහර වැරදි විශ්වාසයන් තිබුණද. අහ්ල් අල්-කිබ්ලා අවිශ්වාසවන්තයින් ලෙස හැඳින්වීමට අවසර නැත. (වහ්හාබිවරුන් තමන් හැර අනෙක් සියල්ලන්ම අවිශ්වාසවන්තයින් ලෙස හඳුන්වයි.)
9- ප්‍රසිද්ධියේ පව් කළ බවට නොදන්නා සෑම ඉමාම්වරයෙකුම මෙහෙයවන සලාතය ඉටු කිරීමට අවසර ඇත. මෙම තීන්දුව සිකුරාදා සහ ඊද් සලාතය මෙහෙයවන අණ දෙන නිලධාරීන් සහ ආණ්ඩුකාරවරුන් සම්බන්ධයෙන්ද වලංගු වේ.
10- මුස්ලිම්වරු තම අණ දෙන නිලධාරීන්ට හෝ ආණ්ඩුවලට එරෙහිව කැරලි නොගැසිය යුතුය. කැරලි ගැසීම ෆිත්නා (අසමගිය) ඇති කිරීමට සමාන වන අතර, ෆිත්නා විවිධ විපත් ඇති කරයි. ඔවුන් යහපත් ක්‍රියා කරනු ඇතැයි අපි ප්‍රාර්ථනා කළ යුතු අතර, ඔවුන්ගේ දූෂිත, පව්කාර ක්‍රියාවලින් වැළකී සිටින ලෙස - මෘදු වචනවලින් - අපි ඔවුන්ට උපදෙස් දිය යුතුය.
11- අබ්දස්ත් (වුළු, නැමදුම් සඳහා සේදීම) කරන අතරතුර, කිසිදු නිදහසට කරුණක් හෝ දැඩි අවශ්‍යතාවයක් නොමැති වුවද, පිරිමි සහ ගැහැණු යන දෙපිරිසටම පාද සේදීම වෙනුවට මෙස්ට් (අබ්දස්ත්හිදී සේදීම ෆර්ද් වන පාදයේ කොටස ආවරණය වන ජලයට ඔරොත්තු දෙන පාවහන්) මත මසහ් (තම තෙත් දෑතින් පිසදැමීම) කිරීමට අවසර ඇත. නිරුවත් පාද හෝ මේස් මත මසහ් කිරීමට අවසර නැත.
12- මිඃරාජ් (හස්‍රත් මුහම්මද් තුමාණන්ගේ අහසට නැඟීම) ශරීරය සහ ආත්මය යන දෙකෙන්ම සිදු වූ බව විශ්වාස කිරීම අවශ්‍ය වේ. මක්නිසාද යත්, උන්වහන්සේ මිඃරාජ් වෙත නැඟී ගියේ උන්වහන්සේගේ ආත්මය සහ ශරීරය යන දෙකෙන්ම ය. “මිඃරාජ් යනු තත්ත්වයකි, එනම්, එය සිහිනයකින් සිදු විය,” යැයි පවසන ඕනෑම අයෙකු අහ්ල් අස්-සුන්නා වෙන් ඈත් වී ඇත.
13- ඊමාන් වැඩි වීමක් හෝ අඩු වීමක් සිදු නොවේ. (එහි දීප්තිය වැඩි වීමක් හෝ අඩු වීමක් සිදු වේ.)
14- කුර්ආන් අල්-කරීම් මැවීමක් නොවේ (එය මවන ලද්දක් නොවේ).
15- අල්ලාහු තආලා ස්ථානයක් තිබීමෙන් බොහෝ දුරස්‍ය. එනම්, කිසිදු ස්ථානයක් අල්ලාහු තආලාගේ ස්ථානය යැයි පැවසීම සහ විශ්වාස කිරීම නිවැරදි නොවේ. (වහ්හාබිවරුන් පවසන්නේ අල්ලාහ් අහසේ හෝ අර්ෂ්හි සිටින බවයි. එසේ පැවසීම අවිශ්වාසයකි.)
16- මිනීවළේ ප්‍රශ්න කිරීම සහ වධ හිංසා සත්‍යයකි. මිනීවළේ වධ හිංසා ආත්මයට සහ ශරීරයට යන දෙකටම වනු ඇත. සොහොන් බැහැදැකීම ජාඉස් (අවසර ඇත). ඉස්තිඝාසා, එනම්, නබිවරුන්ගේ සහ අව්ලියාවරුන්ගේ සොහොන් වෙත ගොස්, ඔවුන්ගේ ආදරය උදෙසා ප්‍රාර්ථනා කරමින් ඔවුන්ගේ උපකාර ඉල්ලා සිටීම ජාඉස් (අවසර ඇත). (වහ්හාබිවරුන් මෙය ෂිර්ක්, එනම්, අල්ලාහ් හැර වෙනත් කෙනෙකු දෙවියෙකු ලෙස පිළිගැනීම ලෙස හඳුන්වයි. මේ නිසා, ඔවුන් සුන්නිවරුන් සහ ෂීඊවරුන් මුෂ්‍රික්වරුන්, එනම් අවිශ්වාසවන්තයින් ලෙස හඳුන්වයි.)
17- නොදන්නා, නොපෙනෙන දේ දන්නේ අල්ලාහ් පමණක් වන අතර, උන්වහන්සේ කැමති නම්, උන්වහන්සේ තම නබිවරුන්ට සහ අව්ලියාවරුන්ට දැනුම් දෙයි.
18- අව්ලියාවරුන්ගේ කරාමත් සත්‍යයකි. කරාමත් යනු අල්ලාහු තආලාගේ ප්‍රියතම දාසයින් තුළ දක්නට ලැබෙන අසාමාන්‍ය තත්ත්වයන්‍ය. ඒවා උන්වහන්සේගේ සිරිතෙන් බැහැර දේවල්‍ය. එනම්, ඒවා භෞතික, රසායනික හෝ ජීව විද්‍යාත්මක නීතිවල සීමාවන් තුළ නොමැත. කරාමත් ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකි තරම් අසංඛ්‍යාතය.
19- මරා දමනු ලබන හෝ සියදිවි නසා ගන්නා අය මිය යන්නේ ඔවුන්ගේ පූර්ව නියමිත මරණයේදීය.
20- නබිවරු පව් නොකරති.
21- වර්තමානයේ, සත්‍ය මද්හබ් හතරෙන් එකක සිටීම අවශ්‍ය වේ.
22- නබිවරුන්ගෙන් පළමුවැන්නා ආදම් අලයිහිස්සලාම් වන අතර, අවසානවැන්නා මුහම්මද් අලයිහිස්සලාම්‍ය. (වහ්හාබිවරුන් හස්‍රත් ආදම්, හස්‍රත් ඉද්‍රීස්, හස්‍රත් ෂීස් නබිවරුන් බව ප්‍රතික්ෂේප කරති. ඔවුන් පවසන්නේ පළමු නබිවරයා හස්‍රත් නූහ් බවයි. තම නායකයින් රසූල්වරුන් (නබිවරුන්) ලෙස හඳුන්වන සමහර කණ්ඩායම් පවසන්නේ, නබිවරුන් නොපැමිණෙන නමුත් රසූල්වරුන් පැමිණෙන බවයි. මේ නිසා, තමන් රසූල්වරුන් ලෙස හඳුන්වා ගන්නා අවිශ්වාසවන්තයින් බිහි විය.)
23- ෂෆාඅත් (මැදිහත් වීම), සිරාත් පාලම, අවසන් විනිශ්චය සහ තරාදිය විශ්වාස කිරීම අවශ්‍ය වේ.
“අද, සෑම මුස්ලිම්වරයෙකුටම මද්හබ් හතරෙන් එකක සිටීම වාජිබ් (අනිවාර්‍ය) වේ. මද්හබ් හතරෙන් එකක නොසිටින අය අහ්ල් අස්-සුන්නා වරුන්ගෙන් පිටව යති. අහ්ල් අස්-සුන්නා වරුන්ගෙන් පිටව යන අය මාර්ගය වැරද ගිය අය හෝ ප්‍රතික්ෂේප කරන්නන් බවට පත් වෙති.”
සෙයියද් අහමද් තහ්තාවී (රහ්මතුල්ලාහි අලයිහි)
24- ආත්මය මිය යන්නේ නැත. මියගිය මුස්ලිම්වරුන්ගේ සහ අවිශ්වාසවන්තයින්ගේ ආත්මයන්ට ඇසීමට හැකිය.
25- දජ්ජාල්, දබ්බතුල්අර්ද්, හස්‍රත් මහ්දී පැමිණීම, හස්‍රත් ඊසා අහසින් බැසීම, සූර්‍යයා බටහිරින් නැඟීම සහ පවසන ලද කියාමත්හි අනෙකුත් ලකුණු වැනි කියාමත්හි (ලෝක විනාශයේ) ලකුණු විශ්වාස කිරීම අවශ්‍ය වේ.
හස්‍රත් ඉමාම් අල්-අඃසම් පවසන්නේ, “කියාමත්හි ලකුණු පවසන ලද පරිදිම විශ්වාස කළ යුතුය,” යනුවෙනි. හදීස් අෂ්-ෂරීෆ් එකක අර්ථය නම්, “සූර්‍යයා බටහිරින් නැඟෙන තුරු කියාමත් සිදු නොවනු ඇත. එවිට, සියල්ලෝම මුස්ලිම්වරුන් බවට පත් වනු ඇත, නමුත් ඒ ඊමානය ඔවුන්ට ප්‍රයෝජනවත් නොවනු ඇත.” (බුහාරි, මුස්ලිම්)
26- ආකිරත්හිදී (පරලොවදී), අල්ලාහු තආලා දැකගත හැකි වනු ඇත.
27- අවිශ්වාසවන්තයින් සදහටම ජහන්නම්හි රැඳී සිටිනු ඇති අතර, ඔවුන්ගේ වධ හිංසා අඩු නොවනු ඇත; ඇත්ත වශයෙන්ම, එය වඩ වඩාත් වැඩි වනු ඇත.
28- කියාමත් දිනයේදී, නබිවරුන් සහ යහපත්, දැහැමි මුස්ලිම්වරුන් මැදිහත් වනු ඇත.
29- කුර්ආන් අල්-කරීම් කියවීම, සදකා දීම, සහ ඇත්ත වශයෙන්ම සියලුම ඉබාදත්වල තවාබ් (පුණ්‍යඵල) මියගිය අයගේ ආත්මයන්ට යැවීම ඔවුන්ට ප්‍රයෝජනවත් වන අතර ඔවුන්ගේ වධ හිංසා අඩු වීමට හෝ ඉවත් වීමට හේතු වේ. මේ සියල්ල විශ්වාස කිරීම අහ්ල් අස්-සුන්නා විශ්වාසයේ සිටින බවට ලකුණකි. (මෙම තොරතුරු ෆික්හ් අල්-අක්බර්, නුහ්බතුල් ලෙආලි, මක්තූබාත් අර්-රබ්බානි, රියාදුන්-නාසිහීන්, ෆරාඉදුල්-ෆවාඉද් යන ග්‍රන්ථවලින් ලබාගෙන ඇත.)
ඉබාදත්වලදී, සත්‍ය වන මද්හබ් හතරක් ඇත. දුර් අල්-මුක්තාර් හි පැහැදිලි කිරීම්වල සබායිහ් (පූජා කරන සත්වයා) පරිච්ඡේදයේ, සෙයියද් අහමද් තහ්තාවී මෙසේ ලිවීය, “වර්තමානයේ, සෑම මුස්ලිම්වරයෙකුටම මද්හබ් හතරෙන් එකක සිටීම වාජිබ් (අනිවාර්‍ය) වේ. මද්හබ් හතරෙන් එකක නොසිටින අය අහ්ල් අස්-සුන්නා වෙතින් මඟ වරදවා ගනිති. අහ්ල් අස්-සුන්නා වෙතින් මඟ වරදවා ගන්නා අය මඟ වැරදුණු අය හෝ අවිශ්වාසවන්තයින් බවට පත් වෙති.” ඉබ්නු හස්ම්, ෂව්කානි, අබ්දුහ්, රෂිත් රිසා, සිද්දික් හසන් වැනි මද්හබ්හි සමහර සතුරන්, අනුකරණය හරාම් ලෙස සැලකූ නිසාත්, සමහරු තල්ෆීක් (මද්හබ් හතරේ පහසු කොටස් එකතු කර ඒවා ඒකාබද්ධ කිරීම) කළ නිසාත්, බොහෝ මුස්ලිම්වරුන්ව මඟ වරදවා ගැනීමට යොමු කළහ.
විශ්වාසය සහ ඉබාදත්වල අපගේ ඉමාම්වරු
අස්හාබ් අල්-කිරාම්වරුන්ගෙන් ඉස්ලාමය ඉගෙන ගත් තාබිඊන්වරුන් සහ, තාබිඊන්වරුන්ගෙන් ඉගෙන ගත් තබ අත්-තාබිඊන්වරුන් අතරින්, සමහරු ආගමික දැනුමෙන් ඉදිරියට ගොස් මුත්ලක් (නිරපේක්ෂ) මුජ්තහිද්වරුන්1 වන මහා ඉමාම්වරු බවට පත් වූහ. ඔවුන් ඉබාදත්වලදී මද්හබ්වල හිමිකරුවන් බවට පත් වූ අතර, ඔවුන්ගේ ඉජ්තිහාද්වලින් පැමිණි නීති රීති එම විද්වතාගේ මද්හබය ලෙස හැඳින්විණි. මෙම විද්වතුන්ගේ බොහෝ මද්හබ් ග්‍රන්ථවල සටහන් කර නොතිබූ බැවින්, ඒවා අමතක වී ගියේය. මහා ඉමාම්වරුන් හතර දෙනාගේ ඉජ්තිහාද් පමණක් ග්‍රන්ථවල ලියා, ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍යයන් විසින් ආරක්ෂා කර, මුස්ලිම්වරුන් අතර ව්‍යාප්ත විය.
මිහිතලය මත සිටින සියලුම මුස්ලිම්වරුන්ට නිවැරදි මාර්ගය පෙන්වා, මුහම්මද් අලයිහිස්සලාම් තුමාණන්ගේ මාර්ගය නොවෙනස්ව සහ නොකැළැල්ව අපට උගන්වන්නේ මෙම මහා පුද්ගලයින් හතර දෙනාය. ඔවුන් ඉබාදත්වලදී අපගේ මද්හබ්වල ඉමාම්වරු වෙති. ඔවුන්ගෙන් පළමුවැන්නා ඉමාම් අල්-අඃසම් අබූ හනීෆා නුඃමාන් ඉබ්නු තාබිත් (රළියල්ලාහු අන්හු) ය. උන්වහන්සේ ඉස්ලාමයේ ශ්‍රේෂ්ඨතම විද්වතුන්ගෙන් කෙනෙකි. උන්වහන්සේ අහ්ල් අස්-සුන්නා නායකයාය.
දෙවැන්නා ඉමාම් මාලික් ඉබ්නු අනස්, තෙවැන්නා ඉමාම් මුහම්මද් ඉබ්නු ඉද්‍රීස් ෂාෆිඊ, සිව්වැන්නා ඉමාම් අහමද් ඉබ්නු හන්බල් (රහ්මතුල්ලාහි අලයිහිම් අජ්මඊන්) ය. වර්තමානයේ, මෙම ඉමාම්වරුන් හතර දෙනාගෙන් කෙනෙකු අනුගමනය නොකරන පුද්ගලයෙකු මහත් අනතුරක සිටී. ඔහු නිවැරදි මාර්ගයෙන් මඟ වරදවා ගෙන ඇත.
මෙම ඉමාම්වරුන් හතර දෙනාගේ ශිෂ්‍යයන් දෙදෙනෙකු ඊමාන් පිළිබඳ දැනුමෙන් ඉහළටම ගියහ. මෙසේ, විශ්වාසය තුළ මද්හබය දෙකක් බවට පත් විය. කුර්ආන් අල්-කරීම් සහ හදීස් අෂ්-ෂරීෆ්වලට අනුකූල ඊමානය යනු මෙම දෙදෙනා ප්‍රකාශ කළ ඊමානයයි. ෆිර්කා අන්-නාජියියා - එනම් විමුක්තියේ විශ්වාසය - වන අහ්ල් අස්-සුන්නාහි ඊමාන් දැනුම ලොවට ව්‍යාප්ත කළේ මෙම දෙදෙනාය. පළමුවැන්නා අබූ මන්සූර් අල් මාතුරිදී වන අතර, අනෙක් තැනැත්තා අබුල් හසන් අලී අෂ්අරී (රහ්මතුල්ලාහි අලයිහිමා) ය. මෙම ඉමාම්වරුන් දෙදෙනාම එකම ඊමානයක් සන්නිවේදනය කළහ. ඔවුන් අතර ඇති සුළු වෙනස්කම් නොසැලකිය හැකිය. ඒවායේ සාරය එකමය.
ඉස්ලාමයේ විද්වතුන් කුර්ආන් අල්-කරීම් හි සහ හදීස් අෂ්-ෂරීෆ්වල ප්‍රශංසාවට ලක් කර ඇත. ආයත් අල්-කරීමාවක, එහි අර්ථයෙන් මෙසේ සඳහන් වේ, “දන්නා අය නොදන්නා අයට සමානද?”2 තවත් ආයත් අල්-කරීමාවක, එහි අර්ථයෙන් මෙසේ සඳහන් වේ, “අහෝ මුස්ලිම්වරුනි! ඔබ නොදන්නා දේ දන්නා අයගෙන් අසන්න!”3
හදීස් අෂ්-ෂරීෆ්වල මෙසේ සඳහන් විය:
“මිනිසුන්ට යහපත උගන්වන මුස්ලිම්වරුන් වෙනුවෙන් අල්ලාහු තආලා සහ දේවදූතයන් සහ සෑම ජීවියෙකුම ප්‍රාර්ථනා කරයි.”
“කියාමත් දිනයේදී, පළමුව නබිවරුන්, පසුව විද්වතුන්, පසුව දිවි පිදූවන් මැදිහත් වනු ඇත.” “අහෝ ජනතාවනි! දැනුම ලබා ගන්නේ විද්වතෙකුට සවන් දීමෙන් බව දැනගන්න.”
“දැනුම ඉගෙන ගන්න. දැනුම ඉගෙනීම ඉබාදතයකි. දැනුම ඉගෙන ගන්නා අයටත්, දැනුම උගන්වන අයටත් ජිහාද්හි තවාබ් (ප්‍රතිඵල) දෙනු ලැබේ.”
“දැනුම ඉගැන්වීම සදකාවක් දීම වැනිය. විද්වතෙකුගෙන් දැනුම ඉගෙනීම තහජ්ජුද් සලාතය ඉටු කිරීම වැනිය.”
“අමතර ඉබාදත් සියල්ලටම වඩා දැනුම ඉගෙනීම ප්‍රතිඵලදායකය. මක්නිසාද යත් එය ඔහුටත් ඔහු උගන්වනු ලබන අයටත් ප්‍රයෝජනවත් වන බැවිනි.”
“අන් අයට ඉගැන්වීම සඳහා ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තාට සිද්දීක්වරුන්ගේ තවාබ් දෙනු ලැබේ.” “දැනුම නිධානයකි. එහි යතුර ප්‍රශ්න කිරීමයි.”
“දැනුම ඉගෙන ගන්න සහ උගන්වන්න.”
“දැනුම ඉගැන්වීම පාපයන්ට සමාවකි.”
ඔහු සම්පූර්ණයෙන්ම විනයගරුක, ගුණවත් කෙනෙකි,
ඔහුගේ නූර් (ආලෝකය) අඳුර ආලෝකමත් කරයි,
ඒ ඛාතම් අල්-අන්බියා,
මාගේ ප්‍රිය නබිතුමාණන්‍ය.
නබිත්වයේ උල්පත,
අසරණයින්ගේ රැකවරණය,
දයාවේ මූලාශ්‍රය වන්නේ,
මාගේ ආදරණීය නබිතුමාණන්.
එතුමාණන්ගේ පිටේ නබිත්වයේ මුද්‍රාව ඇත,
එතුමාණෝ නබිවරුන් අතරින් වඩාත්ම දයාවන්තයාය,
එතුමාණෝ ෂෆාඅත් (මැදිහත්වීම) සඳහා හේතුවයි,
මාගේ ආදරණීය නබිතුමාණන්.
මහ්ෂර් භූමියේ ව්‍යාකූලත්වය,
අවසාන කළ හැකි එකම අධිකාරිය,
පරලොවෙන් දැනුම් දෙන තැනැත්තා,
මාගේ ආදරණීය නබිතුමාණන්.