Ҷавонӣ ва издивоҷи Ӯ

Давраи ҷавонӣ

Муҳаммад алайҳиссалом, ки аз ҳар ҷиҳат волотарини ҳамаи инсонҳо буд, ҳанӯз дар солҳои ҷавонӣ дар миёни мардуми Макка аз ҳамсолонаш бештар писанд меомад. Ахлоқи нек, муносибати беҳамтояш бо мардум, оромӣ, нармхӯӣ ва дигар сифатҳои волояш Ӯро маҳбуби ҳама карда буд ва мардум ба сабаби ин хислатҳо шефтаи Ӯ гашта буданд. Аҳли Макка ростгӯӣ ва амонатдории ҳайратоварашро дида, ба Ӯ лақаби «Амин», яъне касе, ки ҳамеша ба вай эътимод кардан мумкин аст, доданд. Бад-ин тариқ Ӯ дар ҷавонӣ бо ин ном машҳур гашт.

Дар солҳои ҷавонии Паёмбари мо арабҳо дар ҷоҳилияти сахт ва торик ба сар мебурданд. Бутпарастӣ, шаробхӯрӣ, қимор, зино, рибохӯрӣ ва бисёр корҳои зишти дигар дар миёни онҳо ривоҷ ёфта буд. Муҳаммад алайҳиссалом аз ин ҳоли табоҳи онҳо сахт безор буд ва ҳамеша аз ҳамаи бадиҳояшон дурӣ меҷуст. Тамоми аҳли Макка ин ҳоли Ӯро медонистанд ва дар ҳайрат буданд. Азбаски аз бутҳо сахт нафрат дошт, ҳаргиз ба онҳо наздик намешуд. Аз гӯшти қурбониҳое, ки барои бутҳо забҳ мекарданд, ҳеҷ гоҳ нахӯрд. Дар кӯдакӣ ва ҷавонӣ гӯсфандони худро дар кӯҳи Ҷиёд ва атрофи он мечаронд ва рӯзии худро ҳамин тавр пайдо мекард. Бад-ин сон аз ҷомеае, ки беандоза фосид шуда буд, дур меистод. Боре ба асҳоби киром фармуд: «Ҳеҷ паёмбаре нест, ки гӯсфанд начаронда бошад.» Пурсиданд: «Ё Расулаллоҳ! Оё шумо низ гӯсфанд чаронидаед?» Фармуд: «Оре, ман низ чаронидаам.»

Паёмбари маҳбуби мо тақрибан бистсола буд, ки амният дар Макка тамоман аз байн рафт. Зулм беҳад паҳн шуда буд ва дигар на мол дар амон буд, на ҷон ва на номус. Сокинони бумии Макка ба бегонагоне, ки барои тиҷорат ва зиёрати Каъба меомаданд, беадолатӣ ва зулм мекарданд. Ситамдидагон ҷое намеёфтанд, ки барои гирифтани ҳаққи худ ба он ҷо муроҷиат кунанд. Дар ҳамин айём тоҷири ямание барои тиҷорат ба Макка омада буд. Як маккагӣ бо номи Ос ибни Воил колояшро ба зӯр аз дасташ гирифта, ғасб кард. Пас аз ин ҳодиса тоҷири яманӣ ба кӯҳи Абӯқубайс баромад ва фарёдкунон аз қабилаҳо мадад хост, то ҳаққашро бигиранд. Чунин ҳодисаҳо нишон медоданд, ки зулм ба авҷи худ расидааст. Аз ин рӯ бузургони Бани Ҳошим, Бани Зуҳра ва қабилаҳои дигар дар хонаи Абдуллоҳ ибни Ҷудъон ҷамъ омаданд. Қарор доданд, ки ба ҳеҷ кас, хоҳ маҳаллӣ бошад, хоҳ бегона, зулму беадолатӣ нашавад, пеши роҳи зулм гирифта шавад ва ҳаққи ситамдидагон ситонида шавад. Бо ҳамин мақсад анҷумане барои адолат бунёд карданд.1

Паёмбари маҳбуби мо дар ҷавонӣ ба ин анҷуман пайваст ва дар бунёди он низ саҳми бисёр муассир дошт. Ин анҷуманро Ҳилфулфузул номиданд.

Пеш аз он ду кас бо номи Фазл ва як кас бо номи Фузайл чунин анҷумане бунёд карда буданд. Ин ном ба нисбати ҳамон анҷумани пешинаи онҳо гузошта шуд.

«Оре, Муҳаммад алайҳиссаломро, ки тамоми ҷаҳон ба камоли инсонияти Ӯ гувоҳӣ додааст, ба сабаби ниҳояти ростӣ ва вафодориаш ҳатто бузургтарин душманонаш, яъне кофирони саркаш, „Муҳаммадуламин“ (Муҳаммади боэътимод) мехонданд» Ҳусейн Ҳилмӣ ибни Саид (раҳматуллоҳи алайҳ)

Бозорҳои мавсимӣ ва бозорҳои машҳури Арабистон ва минтақаҳои атрофи он

Ҳар кас ба насибаи худ мерасад,
Ғарибро бенасиб намегузоранд.
Ҷони Айюбӣ чӣ кунад,
Агар ҷонони ӯ шодмон набошад?
Эй шоҳи ман, эй Ҳабиби Кибриё,
Ҷамоли ту дармони ҳар дард аст.
Вафо ба ту чӣ гуна ба ҷо ояд,
Агар ошиқ ҷон насупорад?

Ин анҷуман пеши роҳи зулмро гирифт ва амниятеро, ки дар Макка аз байн рафта буд, аз нав барқарор кард. Таъсири он муддати дароз давом кард. Сарвари мо Расулуллоҳ пас аз он ки ба паёмбарӣ мабъус шуд, ин воқеаро ба асҳоби киром нақл карда фармуд: «Ман низ дар ҳамқасамие, ки дар хонаи Абдуллоҳ ибни Ҷудъон баста шуд, ҳозир будам. Он ҳамқасамӣ назди ман аз доштани шутурони сурхмӯй (сарват) дӯстдоштанитар аст. Агар ҳоло низ ба чунин маҷлисе даъват шавам, иҷобат мекунам.»2

Тиҷорати Ӯ

Мардуми Макка аз қадим ба тиҷорат машғул буданд ва рӯзии худро аз ҳамин роҳ пайдо мекарданд. Абӯтолиб, амаки Сарвари мо, Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), низ тиҷорат мекард. Паёмбари маҳбуби мо тақрибан бисту панҷсола буд, ки тангии маишат дар Макка сахт шиддат ёфт. Аз ин рӯ маккагиён корвони тиҷоратии бузургеро омода карданд, то ба Шом равад. Дар ҳамон рӯзҳо Абӯтолиб назди Сарвари мо Расулуллоҳ омада гуфт: «Эй бародарзодаи азизам! Фақр ба ниҳоят расид. Ин солҳои охир, ки дар қаҳтӣ ва талош гузашт, дар дасти мо чизе боқӣ нагузошт. Инак, корвони Қурайш омода шуда, ба Шом рафтанӣ аст. Хадича хотун ҳам бо ин корвон мол мефиристад. Вай ҳатман касони аминеро меҷӯяд, ки ин корро анҷом диҳанд. Бешак ба касе мисли ту амин, пок ва вафодор ниёз дорад. Хуб мешуд, ки рафта, бо ӯ гуфтугӯ кунем, то туро ба ҷои худ вакил фиристад. Бешубҳа туро аз дигарон авлотар медонад. Дар ҳақиқат, ман намехоҳам, ки ту ба Шом равӣ, зеро метарсам, ки яҳудиёни он ҷо ба ту осебе расонанд. Аммо чораи дигаре ҳам намеёбам.» Сарвари мо, Паёмбар, ба ӯ фармуд: «Ҳар тавре ки ту мехоҳӣ, ҳамон тавр кун.»

Ҳазрати Хадича бонуе буд, ки бо зебоӣ, сарват, хирад, покдоманӣ, ҳаё ва адаби худ дар Арабистон шуҳрати бисёр дошт. Аз ин рӯ аз ҳар сӯ хостгорон ва толибони зиёде дошт. Аммо вай ба сабаби хобе, ки дида буд, ба ҳеҷ кас илтифот накарда буд. Дар хоб дида буд, ки моҳ аз осмон фуруд омада, ба оғӯшаш даромад ва нури моҳ аз зери бағалаш баромада, тамоми оламро равшан кард. Субҳ ин хобро ба хешованди худ Варақа ибни Навфал нақл кард. Варақа гуфт: «Паёмбари охирзамон ба дунё омадааст. Ӯ бо ту издивоҷ мекунад ва дар замони ту ба Ӯ ваҳй3нозил мешавад. Нури дини Ӯ ҷаҳонро фаро мегирад. Нахустин касе, ки ба Ӯ имон меоварад, ту хоҳӣ буд. Он паёмбар аз Қурайш ва аз Бани Ҳошим хоҳад буд.»

Ҳазрати Хадича аз ин ҷавоб бисёр шод шуд ва чашм ба роҳи он паёмбар дӯхт.

Ҳазрати Хадича тиҷорат мекард ва бо касоне, ки бо онҳо ба мувофиқа мерасид, шарикӣ мекард. Абӯтолиб масъаларо ба модари мо ҳазрати Хадича гуфт. Он гоҳ ҳазрати Хадича Сарвари мо Расулуллоҳро барои дидор ва гуфтугӯ ба хонаи худ даъват кард.

Чун Сарвари мо ташриф овард, ҳазрати Хадича Ӯро бо ниҳояти таъзим ва эҳтиром пешвоз гирифт. Адабу назокат ва ҷамоли пок ва беолоиши Сарвари мо, Паёмбарро дида, шефта шуд. Ба Сарвари мо Расулуллоҳ гуфт: «Медонам, ки шумо ростгӯ, амин, боэътимод ва хушхулқ ҳастед. Барои ин кор ба шумо чанд баробари муздеро, ки то ҳол ба ҳеҷ кас надодаам, хоҳам дод…» Андозаи музд низ гуфтугӯ шуд. Сипас модари мо ҳазрати Хадича либосҳоеро, ки дар ин хизмат лозим мешуданд, ба Расулуллоҳ дод ва Ӯро бо хотири ҷамъ аз хонаи худ гусел кард. Ҳамчунин либосҳои гаронбаҳои дигареро ба Майсара супурд, то Расулуллоҳ дар роҳ бипӯшад.

«Агар мусалмоне рӯзии ҳалол ба даст оварад, ба ҳеҷ кас муҳтоҷ нашавад ва ба ҳамсоягон ва хешовандони худ ёрӣ расонад, дар рӯзи қиёмат мисли моҳи шаби чордаҳ дурахшон ва нуронӣ хоҳад буд» Ҳадиси шариф

Модари мо ҳазрати Хадича нишонаҳои паёмбариро аз амакбачаи худ Варақа ибни Навфал, ки масеҳии доно буд, омӯхта буд. Дар ҳамин дидор низ сифатҳои паёмбариро дар Сарвари мо Расулуллоҳ шинохт. Аз ин рӯ ба ғуломи худ, ки Майсара ном дошт, гуфт: «Вақте ки корвон аз Макка ба роҳ мебарояд, ҷилави шутурро ба дасти Муҳаммад алайҳиссалом деҳ, то маккагиён ягон ҳарфу сухане насозанд. Чун аз шаҳр дур шуда, аз чашмҳо пинҳон гаштед, ин либосҳои гаронбаҳоро ба Ӯ пӯшон.»

Сипас зеботарин шутури худро чунон ки сазовори султонон аст, ороста, ба Майсара гуфт: «Ӯро бо эҳтироми бисёр бар ин шутур савор кун, ҷилавашро ба даст гир ва худро хизматгори Ӯ бидон! Бе иҷозати Ӯ ҳеҷ коре накун ва барои нигоҳ доштани Ӯ ва ҳифзи Ӯ аз хатарҳо аз ҷони худ дареғ надор! Дар ҷойҳое, ки меравед, зиёд таваққуф накунед ва зуд баргардед, то назди Бани Ҳошим шарманда нашавем. Агар он чиро гуфтам, мӯ ба мӯ иҷро кунӣ, туро озод мекунам ва ҳар қадар мол, ки бихоҳӣ, ба ту медиҳам.»

Корвон омода шуд. Маккагиён барои хайрбод бо наздиконашон гурӯҳ-гурӯҳ ҷамъ омаданд. Хешовандони Паёмбари маҳбуби мо, амакҳояш ва бузургони Бани Ҳошим низ дар он ҷо ҳозир буданд. Аммаи Паёмбари мо Расули Аллоҳ таъолоро (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) дар либоси хизматгорон ва бо ҷилави шутур дар даст дида, зонуҳояш суст шуданд. Гирист ва фарёд кашид. Оҳу нола карда, ашк рехта, андӯҳи худро чунин баён кард: «Эй Абдулмутталиб! Эй бузургмарде, ки чоҳи Замзамро кофтӣ! Эй Абдуллоҳ! Аз гӯрҳоятон бархезед, сар ба ин сӯ гардонед ва ҳоли ин вуҷуди муборакро бинигаред!» Абӯтолиб низ ҳамин гуна эҳсос дошт ва дар ҳамин ҳол буд. Аз чашмони мубораки Сарвари мо Расулуллоҳ, ки ҳақро медиданд, ашкҳое мисли марворид фурӯ рехт ва фармуд: «Зинҳор, маро фаромӯш накунед. Ба ёд оред, ки ман дар ғурбат ғаму андӯҳ мекашам.» Ҳамаи касоне, ки ин суханонро шуниданд, гиристанд. Фариштагони осмон низ дар ин ҳол шарик шуда гуфтанд: «Эй Парвардигори мо! Ин Муҳаммад алайҳиссалом аст, ки Ӯро Ҳабиби Худ сохтӣ ва бузургтарин мақомро ба Ӯ ато фармудӣ. Ҳикмати ин ҳол чист?» Аллоҳ таъоло ба онҳо фармуд: «Оре, Ӯ Ҳабиби Ман аст. Аммо шумо сирри муҳаббатро намедонед. Аз сирҳои миёни маҳбуб ва муҳиб огоҳ шуда наметавонед. Ин мақомро ҳеҷ кас намедонад. Аз ин кори пинҳон ҳеҷ кас чизе дарнамеёбад.»

Ниҳоят корвон ба роҳ баромад. Чун Макка аз назар ғоиб шуд, Майсара мувофиқи амре, ки гирифта буд, либосҳои гаронбаҳоро ба Паёмбари маҳбуби мо пӯшонд. Ӯро бар шутуре савор кард, ки бо матоъҳои гуногун пӯшонда ва бисёр зебо ороста шуда буд. Ҷилави онро худаш ба даст гирифт.

Дар ин сафар аҳли корвон диданд, ки абре болои сари Паёмбари маҳбуби мо, ки раҳмате барои оламиён фиристода шуда буд, бар Ӯ соя меафканад ва ду фаришта, ки ба шакли парранда даромада буданд, то охири сафар ҳамроҳи Ӯ ҳаракат мекунанд.4

Дар роҳ ду шутур чунон хаста шуда буданд, ки дигар роҳ рафта наметавонистанд ва аз корвон қафо монданд. Ӯ пойҳои онҳоро бо дасти муборакаш сила кард ва шутурон ногаҳон шитобон ба роҳ афтоданд. Аҳли корвон ин ва бисёр ҳолҳои дигари Ӯро дида, Ӯро беандоза дӯст доштанд ва фаҳмиданд, ки шаъни Ӯ бисёр баланд хоҳад буд.

Чун ба ҷое бо номи Бусро расиданд, боз дар наздикии савмаъаи он ҷо фуруд омаданд. Роҳиб Баҳиро, ки аз нишонаҳои бисёре фаҳмида ва гуфта буд, ки Ӯ охирин паёмбар хоҳад буд, вафот карда буд ва ба ҷояш роҳиби дигаре бо номи Насторо нишаста буд. Роҳиб Насторо корвони Қурайшро, ки омада, дар наздикии савмаъа фуруд омада буд, тамошо мекард. Вай дид, ки касе зери дарахти хушкидае дар ҳамон наздикӣ нишаст ва дарахт ҳамон дам сабз шуд. Аз Майсара пурсид: «Он касе, ки зери он дарахт аст, кист?» Майсара гуфт: «Ӯ марде аз қабилаи Қурайш ва аз аҳли Ҳарам аст.» Роҳиб гуфт: «То ҳол зери ин дарахт ғайр аз паёмбар касе нанишастааст.» Сипас пурсид: «Оё дар чашмонаш андак сурхӣ ҳаст?» Майсара гуфт: «Оре, ҳаст ва ҳаргиз аз чашмонаш дур намешавад.» Насторо гуфт: «Ба ҳаққи Аллоҳ таъоло, ки Инҷилро бар Исо алайҳиссалом нозил фармуд, ин шахс охирин паёмбар хоҳад буд. Кош замонеро медарёфтам, ки ба паёмбарӣ маъмур мешавад!»

Муҳаммад алайҳиссалом дар бозори Бусро колои Хадича хотунро мефурӯхт. Марди яҳудие, ки бо Ӯ савдо мекард, бовар накарда, гуфт: «Ба бутҳое бо номи Лот ва Уззо қасам хӯр, то бовар кунам.» Муҳаммад алайҳиссалом фармуд: «Ман ҳаргиз ба номи он бутҳо қасам намехӯрам! Ҳар гоҳ аз назди онҳо мегузарам, рӯи худро ба тарафи дигар мегардонам.» Он яҳудӣ, ки нишонаҳои дигарро низ дар Ӯ дида буд, гуфт: «Ҳақ бо туст. Валлоҳи, ин шахс касест, ки паёмбар хоҳад шуд.» Баъд «олимони мо васфи Ӯро дар китобҳо ёфтаанд» гуфта, ҳайрати худро ошкор кард.

Майсара ҳар чиро, ки дар Сарвари мо Расулуллоҳ медид ва дар бораи Ӯ мешунид, нақш ба нақш дар зеҳни худ менигошт ва шефтагиаш ба Ӯ рӯз ба рӯз меафзуд. Дар дили Майсара муҳаббати бузурге ба Сарвари оламиён пайдо шуда буд. Акнун бо завқ ва эҳтиром ба Ӯ хизмат мекард ва хурдтарин ишораи Ӯро бо ишқи бузург ба ҷо меовард. Колоҳо фурӯхта шуданд ва ба баракати Сарвари мо, Паёмбар, назар ба ҳарвақта чанд баробар зиёдтар фоида ба даст омад. Корвон роҳи бозгаштро пеш гирифт. Чун ба ҷое бо номи Марруззаҳрон расиданд, Майсара ба Паёмбари маҳбуби мо пешниҳод кард, ки ин муждаро ба Макка барад. Сарвари мо қабул фармуда, аз корвон ҷудо шуд ва шутури худро шитобон ба сӯи Макка ронд.

Нафиса бинти Мунйа хотун нақл кардааст: «Вақти омадани корвон наздик шуда буд. Хадича хотун ҳар рӯз ҳамроҳи хизматгоронаш ба боми хонааш баромада, чашм ба роҳи корвон медӯхт. Дар яке аз ҳамон рӯзҳо ман назди Хадича будам. Ногаҳон аз дур шутурсаворе намоён шуд. Болои сараш абре ва ду фаришта, ки ба шакли парранда даромада буданд, бар Ӯ соя афканда буданд ва нури пешонии мубораки Паёмбари мо мисли моҳ медурахшид. Хадича хотун фаҳмид, ки он ки меояд, кист, ва дилаш шод шуд. Аммо худро ба нофаҳмӣ зада, пурсид: „Дар ин рӯзи гарм кӣ бошад, ки меояд?“ Хизматгорон гуфтанд: „Ин ки меояд, ба Муҳаммад (алайҳиссалом) монанд аст.“ Онҳо аз он чи медиданд, дар ҳайрат монданд.»

Андаке баъд Сарвари мо Расули акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба хонаи модари мо Хадича расид ва воқеаро нақл кард. Бо муждае, ки овард, ӯро бисёр шод гардонд.

Пас аз чанде корвон ба Макка даромад. Майсара ба модари мо ҳазрати Хадича як-як нақл кард, ки дар давоми сафар чӣ гуна бар Сарвари мо, Паёмбар, соя афканда мешуд, роҳиб Насторо чӣ гуфта буд, шутурони нотавон чӣ гуна шитобон ба роҳ афтода буданд ва бисёр ҳолҳои хориқулодаи дигари ба инҳо монандро, ки дида буд. То ҷое ки забонаш мегашт, Сарвари мо, Паёмбарро ситоиш кард. Ҳазрати Хадича инҳоро медонист, вале ин суханон бар яқини ӯ афзуд. Ба Майсара таъкид кард: «Он чиро дидӣ, ба ҳеҷ кас нагӯ!»5

«Ман ҳаргиз ба номи он бутҳо қасам намехӯрам! Ҳар гоҳ аз назди онҳо мегузарам, рӯи худро ба тарафи дигар мегардонам» Ҳадиси шариф

Модари мо Хадича назди Варақа ибни Навфал рафт, то шунидаҳояшро ба ӯ хабар диҳад. Варақа бо ҳайрати бисёр гӯш дода, гуфт: «Эй Хадича! Агар он чи нақл кардӣ, рост бошад, Муҳаммад алайҳиссалом паёмбари ин уммат хоҳад буд.»

Сарвари мо, Паёмбар, дар дувоздаҳсолагӣ ҳамроҳи амакаш Абӯтолиб барои тиҷорат то Бусро, дар ҳабдаҳсолагӣ ҳамроҳи амакаш Зубайр ба Яман, дар бистсолагӣ ҳамроҳи ҳазрати Абӯбакр ба Шом ва дар бисту панҷсолагӣ барои фурӯши колои модари мо ҳазрати Хадича боз ба Шом рафт.6 Ҳамагӣ чор бор ба сафар баромад. Ғайр аз ин сафарҳо ба ҳеҷ ҷои дигар сафар накард.

Издивоҷ бо модари мо ҳазрати Хадича

Модари мо ҳазрати Хадича бо муждае, ки Варақа ибни Навфал дода буд, ва бо дидани хислатҳои зебои Паёмбари маҳбуби мо хост, ки ҳамсари Ӯ шавад ва ба шарафи хизмати Ӯ ноил гардад. Нафиса бинти Мунйа ин ҳолро пай бурда, миёнарав шуд. Бо ҳамин ният ба ҳузури волои Расули акрам омада, пурсид: «Эй Муҳаммад! Чӣ чиз зоти волои шуморо аз издивоҷ боз доштааст?» Паёмбари мо фармуд: «Барои издивоҷ пули кофӣ дар даст надорам.» Нафиса хотун гуфт: «Эй Муҳаммад! Агар бихоҳӣ бо бонуи покдоман ва шарифе, ки соҳиби молу ҷамол аст, издивоҷ кунӣ, ман омодаи хизматам.» Паёмбари маҳбуби мо фармуд: «Он бону кист?» Гуфт: «Хадича бинти Хувайлид аст.» Сарвари мо Расулуллоҳ фармуд: «Дар ин кор кӣ миёнарав мешавад?» Нафиса гуфт: «Ин корро ман анҷом медиҳам» ва аз ҳузури Ӯ берун рафт. Назди ҳазрати Хадича рафта, муждаро расонд. Ҳазрати Хадича хешовандони худ Амр ибни Асад ва Варақа ибни Навфалро даъват карда, масъаларо ба онҳо гуфт. Ҳамчунин ба Сарвари мо Расулуллоҳ хабар фиристода, Ӯро даъват кард, ки дар соати муайяне ташриф оварад. Абӯтолиб ва бародаронаш низ тайёрии худро диданд ва ҳамроҳи Сарвари мо, Паёмбар, рафтанд.

Модари мо ҳазрати Хадича хонаи худро ороста, зинат дод. Ба шукронаи он рӯз ҳамаи зеварҳои худро ба хизматгоронаш бахшид ва сипас онҳоро озод кард. Сарвари мо Расулуллоҳ ҳамроҳи амакҳояш ба хонаи модари мо Хадича ташриф овард. Абӯтолиб гуфт: «Сипос Офаридгори моро, ки моро аз фарзандони Иброҳим алайҳиссалом ва аз насли Исмоил алайҳиссалом гардонд. Моро нигаҳбонони Байтуллоҳ сохт. Он хонаи муборакро, ки қиблаи мардум аст ва оламиён гирди он тавоф мекунанд, ва Ҳарами шарифро, ки аз ҳар бадӣ эминаш доштааст, насиби мо фармуд. Муҳаммад, писари бародарам Абдуллоҳ, чунон касест, ки бо ҳар кас аз Қурайш муқоиса шавад, аз ӯ бартар меояд. Ҳарчанд молаш андак аст, вале ба мол эътибор нест; зеро мол мисли соя аст: дастбадаст мегардад ва меравад. Шарафу бартарии бародарзодаам ба ҳамаи шумо маълум аст. Акнун Хадича бинти Хувайлидро ба ҳамсарии ҳалол хостгорӣ мекунад. Чӣ қадар маҳр7 мехоҳед, ки аз моли ман дода шавад? Қасам мехӯрам, ки мартабаи Муҳаммад бешубҳа баланд хоҳад буд.» Варақа ибни Навфал ин суханонро тасдиқ кард.

Амр ибни Асад, амаки модари мо Хадича, гуфт: «Гувоҳ бошед, ки Хадича бинти Хувайлидро ба ҳамсарии Муҳаммад алайҳиссалом додам.» Бад-ин тариқ ақди никоҳ баста шуд. Бино бар як ривоят маҳр чорсад мисқол тилло, бино бар ривояти дигар панҷсад дирҳам ва бино бар ривояти дигар бист шутур буд.8

Абӯтолиб барои валимаи арӯсӣ шутуре забҳ кард ва таоме дод, ки то он рӯз монандаш дида нашуда буд. Издивоҷ сурат гирифт. Модари мо ҳазрати Хадича тамоми дороии худро ба Сарвари мо, Паёмбар, бахшид ва гуфт: «Ҳамаи ин молҳо аз они вуҷуди волои шумост. Ман низ ба ту муҳтоҷам ва зери бори миннати ту ҳастам.»

Модари мо ҳазрати Хадича дар тамоми ҳаёти заношӯӣ ҳамеша ба Паёмбари мо Муҳаммад алайҳиссалом хизмат кард ва ёвари Ӯ буд. Ин издивоҷи Сарвари мо, Паёмбар, то вафоти модари мо Хадича бисту панҷ сол давом кард: понздаҳ сол пеш аз биъсат ва даҳ сол пас аз биъсат (эълони паёмбарӣ). Паёмбари мо Муҳаммад алайҳиссалом то ҳазрати Хадича, ҳамсари нахустинаш, зинда буд, ҳаргиз бо зани дигаре издивоҷ накард. Шаш фарзанд дошт: ду писар ва чор духтар. Инҳо Қосим, Зайнаб, Руқайя, Умму Кулсум, Фотима ва Абдуллоҳ (Тайиб ё Тоҳир) мебошанд. Аз ҳазрати Мория низ, ки дар давраи паёмбарӣ бо Ӯ издивоҷ кард, писаре бо номи Иброҳим дошт. Аз дигар ҳамсаронаш фарзанд надошт. Зайнаб калонтарин духтараш буд. Хурдтарин духтараш Фотима аз ҳама бештар маҳбуби падар буд. Вай сездаҳ сол пеш аз ҳиҷрат ба дунё омад. Писаронаш дар хурдсолӣ вафот карданд ва ҳамаи духтаронаш низ, ғайр аз ҳазрати Фотима, пеш аз Ӯ вафот карданд. Модари мо Фотима шаш моҳ пас аз Сарвари мо, Паёмбар, вафот кард. Насли Паёмбари маҳбуби мо Муҳаммад алайҳиссалом аз фарзандони ҳазрати Фотима идома ёфт.9

Сарвари мо Расули акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) пас аз издивоҷ бо модари мо Хадича ҳам тиҷорат мекард. Бо даромади он меҳмононро пазироӣ мекард ва ба ятимону фақирон ёрӣ медод.

Зайд ибни Ҳориса

Зайд ибни Ҳориса дар хурдсолӣ ҳамроҳи модараш Суъдо ба дидани хешовандон рафта буд. Дар ҳамин вақт қабилаи дигаре бар онҳо шабохун зад ва Зайдро асир гирифт. Вайро ба Макка, ба бозори мавсимие, ки Сӯқи Укоз ном дошт, оварда, ба фурӯш гузоштанд. Ҳаким ибни Ҳизом, бародарзодаи ҳазрати Хадича, Зайдро ба чорсад дирҳам харид. Ҳаким ибни Ҳизом Зайд ибни Ҳорисаро ба аммаи худ ҳазрати Хадича ҳадя кард ва ӯ ҳам Зайдро ба Сарвари мо, Паёмбар, бахшид. Сарвари мо, Паёмбар, дарҳол ӯро озод кард ва назди худ нигоҳ дошт. Зеро Зайд ибни Ҳорисаи озодшуда на ҷое барои рафтан дошт ва на касе, ки беҳтар аз Расулуллоҳ аз ӯ нигоҳубин кунад. Вай ҳам бо ризову рағбат назди Расулуллоҳ монд.

Сарвари мо, Паёмбар, барои он офарида шуда буд, ки ҳар гуна ахлоқи некро, ошкору пинҳон, маълуму номаълум, ба камол расонад: адолат, инсоф, раҳмат, инсондӯстӣ, хушрӯӣ, карам, саховат, вафо ба аҳд (пойбандӣ ба сухан), посдории амонат, ёрирасонӣ, фидокорӣ, боэътимодӣ, ҳимояи ситамдида, дармонда ва фақир, меҳру муҳаббат ба кӯдакон, дурусткорӣ, ростгӯӣ, назокат, фурӯтанӣ, миёнаравӣ, хуб идора кардани мардум, далерӣ ва шуҷоат. Ӯ аз ҳар ҷиҳат аз ҳамаи офаридаҳое, ки омадаанд ва хоҳанд омад, бартар буд ва эътимоди ҳамагонро ба даст оварда, лақаби «Амин» гирифта буд. Зайд ибни Ҳориса ҳанӯз пеш аз он ки ба Ӯ паёмбарӣ хабар дода шавад, ба сабаби рафтори неке, ки аз Ӯ медид, Ӯро аз падару модари худ бештар дӯст медошт ва ҳеҷ намехост аз паҳлӯяш ҷудо шавад.

«Ҳамаи ин молҳо аз они вуҷуди волои шумост. Ман низ ба ту муҳтоҷам ва зери бори миннати ту ҳастам» Хадичаи Кубро (разияллоҳу анҳо)

Падару модари Зайд намедонистанд, ки писарашонро ба куҷо бурдаанд ва бо ӯ чӣ кардаанд. Падараш Ҳориса дар оташи дурии фарзанд месӯхт ва диёр ба диёр гашта, писарашро меҷуст. Ба хешовандону ошноёне, ки аз Яман ба кишварҳои гуногун мерафтанд, сахт таъкид мекард, ки аз писараш Зайд барояш хабаре биёранд, ва шеър хонда, ашк мерехт:

Барои Зайдам гиристам; намедонам бар сараш чӣ омад?
Зинда аст ё аҷал ӯро рабуд?
Эй дил, беҳуда аз ӯ мапурс!
Натавонӣ донист, ки гӯраш дар дашт аст ё дар сангзор.
Шеъри дигари ӯ, ки иштиёқашро ба писараш баён мекунад, чунин аст:
Эй Зайдам, эй ҷигарбандам! Оҳ, агар медонистам, ки рафта бармегардад!
Валлоҳи, бозгашти ҳеҷ касро ғайр аз ту намехоҳам.
Бо вазидани бод, ҳар ҷо кӯдакеро бинам, ӯро ёд мекунам,
Ва хуршед ҳангоми баромадан ҳар субҳ туро ба ёдам меорад.
Фарёд, барои ҷигарпораам ҳазорон фарёд,
Савор бар маркабам ӯро меҷӯям, ҳарчанд ҳолам парешон бошад.
На ман ва на маркабам малол ва хастагӣ намешиносем,
То он гоҳ ки умед ҳаст, писарам ёфт шавад ва пеши рӯям ояд.
Ҳарчанд умед одамиро фиреб диҳад, ниҳоят ӯ фонист,
Эй писаронам! Қайс, Амр, Язид, Ҷабал; Зайдам ба шумо амонат аст.

Ниҳоят, пеш аз омадани ислом, чанд нафар аз қабилаи Бани Калб, ки ба зиёрати Каъба омада буданд, ҳазрати Зайдро дида, шинохтанд. Ҳазрати Зайд ба онҳо гуфт: «Медонам, ки хонаводаам барои ман фарёду фиғон мекунанд; ин байтҳоро ба онҳо бирасонед» ва шеъри зеринро хонд:

Дилам месӯзад; аз ошёнаи худ дурам,
Ҳамсояи Каъбаам, ҳарчанд аз модару падарам дурам.
Зинҳор, андӯҳатон дилатонро насӯзонад,
Фарёдатон барои ман то Арш боло наравад.
Сипос Мавлоро, дар чунон ошёнае ҳастам,
Ки аз шарафу хайре, ки мебинам, ҳамеша дар дуоям.

Ҳориса аз ин хабар бисёр шод шуд. Дарҳол ҳамроҳи бародараш Каъб пули фаровон гирифта, ба Макка омад. Ба Макка расида, хонаи Паёмбари моро пурсида ёфт ва ба ҳузури Ӯ расида, чунин гуфт: «Эй сарвари қавми Қурайш, эй набераи Абдулмутталиб, эй фарзанди хонадони Бани Ҳошим! Шумо ҳамсояи Ҳарами шариф ҳастед. Меҳмононро гиромӣ медоред, ба асирон некӣ мекунед ва онҳоро аз асорат мераҳонед. Барои раҳоии писарамон, ки ғуломи шумост, ҳар қадар пул, ки бихоҳӣ, медиҳем; озодаш кун, хоҳиш мекунем, ин дархости моро рад накун!» Паёмбари мо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Зайдро даъват кунем ва масъаларо ба ӯ гӯем. Вайро озод гузорем. Агар омадан назди шуморо интихоб кард, бе он ки ҳеҷ пуле диҳед, метавонед ӯро бо худ баред. Агар маро интихоб кард ва хост назди ман бимонад, ба Аллоҳ қасам, касеро, ки маро интихоб кунад, ба ҳеҷ кас вонамегузорам; назди ман мемонад.»

Ҳориса ва бародараш аз ин ҷавоби Сарвари мо, Паёмбар, бисёр хушнуд шуданд ва гуфтанд: «Бо мо бисёр одилона ва бо инсоф рафтор кардӣ.»

Пас Сарвари мо, Паёмбар, Зайдро ба ҳузури худ хонд ва ба ӯ фармуд: «Оё инҳоро мешиносӣ?» Зайд гуфт: «Оре, яке падарам ва дигаре амакам аст.» Он гоҳ фармуд: «Эй Зайд! Ту донистӣ, ки ман кистам, ва шафқату раҳмат ва рафтори маро бо худ дидӣ. Инҳо омадаанд, то туро баранд. Пас ё маро интихоб кун ва назди ман бимон, ё онҳоро интихоб кун ва бирав.»

Падар ва амакаш чашм ба роҳ буданд ва мегуфтанд: «Акнун дигар моро интихоб мекунад ва Зайдро бо худ мебарем.» Зайд гуфт: «Ман ҳеҷ касро бар шумо авлотар намедонам. Шумо барои ман ҳам ба ҷои амак ҳастед ва ҳам ба ҷои падар. Мехоҳам назди шумо бимонам.»

Падар ва амакаш ҳайрону лол монданд. Падараш хашмгин шуда, ба Зайд гуфт: «Вой бар ту! Пас ту ғуломиро аз озодӣ, аз модару падар ва амакат авлотар медонӣ!» Зайд ба падараш ҷавоб дод: «Падарҷон, ман аз ин шахс чунон шафқат ва рафторе дидаам, ки ҳеҷ касро аз Ӯ авлотар дониста наметавонам.»

Сарвари мо, Паёмбар, Зайдро бисёр дӯст медошт. Ин садоқат ва муҳаббати ӯро дида, ӯро ба Ҳиҷри Каъбаи муаззама бурд ва ба касоне, ки дар он ҷо буданд, хитоб карда фармуд: «Гувоҳ бошед, ки Зайд писари ман аст. Вай вориси ман аст ва ман вориси ӯ.» Падар ва амаки Зайд инро дида, хашмашон фурӯ нишаст ва шодмон ба диёри худ баргаштанд. Аз он пас асҳоби киром Зайдро «Зайд ибни Муҳаммад» (Зайд, писари Муҳаммад) мехонданд. Пас аз он, вақте ки Аллоҳ таъоло бо амрҳои ояти панҷуми сураи Аҳзоб: «Фарзандонатонро ба номи падаронашон хонед; ин назди Аллоҳ дурусттар аст» ва ояти чилуми он: «Муҳаммад (алайҳиссалом) падари ҳеҷ яке аз мардони шумо (монанди Зайд) нест» фарзандхондагиро низ бардошт, ҳазрати Зайдро ба номи падараш, яъне «Зайд, писари Ҳориса» (Зайд ибни Ҳориса), хондан гирифтанд.10

Ҳакамият дар кори Каъба

Сарвари мо Расулуллоҳ тақрибан дар сию панҷсолагӣ дар кори Каъба ҳакамӣ кард. Дар он замон боронҳо ва селобҳо деворҳои Каъбаро сахт фарсуда карда буданд. Ғайр аз ин, сӯхторе низ Каъбаро вайрон карда буд.11 Биноро аз нав сохтан лозим буд. Аз ин рӯ қабилаи Қурайш Каъбаро то таҳкурсие, ки Иброҳим алайҳиссалом гузошта буд, вайрон карда, аз нав сохтан гирифт. Ба ҳар қабила қисмеро супурданд ва деворҳоро боло бурданд. Қабилаҳо медонистанд, ки ин кор шарафи бузург аст, ва дар гузоштани Ҳаҷаруласвад ба ҷояш ба мувофиқа нарасиданд. Ҳар қабила мехост ба ин шараф даст ёбад ва дар миёнашон ихтилофи бузурге сар зад. Бани Абдуддор паймон баста гуфтанд: «Агар касе ғайр аз мо ин корро кунад, хун мерезем.» Ин ихтилоф чор-панҷ рӯз давом кард ва наздик буд, ки хун рехта шавад.

«Ман ҳеҷ касро бар шумо авлотар намедонам. Шумо барои ман ҳам ба ҷои амак ҳастед ва ҳам ба ҷои падар. Мехоҳам назди шумо бимонам» Зайд ибни Ҳориса (разияллоҳу анҳ)

Рӯзи душанбе буд. Ҳузайфа ибни Муғира, тағои Абдулмутталиб, ки марди солхӯрда буд, дари Бани Шайбаро, ки ба Каъба кушода мешуд, нишон дода гуфт: «Эй ҷамоати Қурайш! Нахустин касеро, ки аз ин дар дарояд, дар миёни худ ҳакам қарор диҳед, то дар коре, ки бар сари он ба мувофиқа намерасед, ҳукм кунад.» Ҳозирон ин пешниҳодро қабул карданд ва чашм ба дари Бани Шайба дӯхта, интизори касе шуданд, ки аввал дарояд ва ин корро дар ҳассостарин лаҳзааш фисла кунад. Ниҳоят диданд, ки аз он дар Муҳаммад алайҳиссалом медарояд; ҳамон касе, ки ростӣ ва ахлоқи волояшро беандоза қадр мекарданд ва Ӯро Амин, яъне касе, ки ҳамеша ба вай эътимод кардан мумкин аст, мехонданд. Гуфтанд: «Ин Амин аст. Ба ҳакамияти Ӯ розӣ ҳастем.»

Воқеаро ба Паёмбари маҳбуби мо Муҳаммад алайҳиссалом нақл карданд. Ӯ ридои худро аз тан бароварда, бар замин паҳн кард. Ҳаҷаруласвадро бар ридои муборакаш ниҳод ва фармуд: «Аз ҳар қабила як нафар гӯшае аз онро бигирад.» Бад-ин тариқ сангро то ҷое, ки бояд гузошта мешуд, бардоштанд.

Сипас худаш сангро ба оғӯш гирифт ва бо дастҳои шарифаш ба ҷояш ниҳод. Қабилаҳо диданд, ки ҳамин тавр пеши роҳи задухӯрди бузурге, ки наздик буд сар занад, гирифта шуд, ва аз ин кор хушнуд гаштанд. Деворҳоро аз ҳамон ҷое, ки монда буданд, идома дода, ба анҷом расонданд.12