ТӘБҮК ЯУЫ

Тәбүк – Мөнәүвәрә Мәдинә белән Дәмәшк шәһәре уртасында урнашкан билгеле бер урын. Кайберәүләр моны бер чишмәнең исеме диделәр. Бу сәфәр Пәйгамбәребезнең соңгы сәфәре булганга, аны «Тәбүк газәваты» дип атадылар. Аны «Фадыйха» дип тә атыйлар, чөнки бу сугышта мөнафыйклар рисвай булдылар. Аны «Җәйшел-гөсрә» дип тә атыйлар. Бу сәфәрдә мөселманнар бик күп михнәт чиктеләр. Өстәвенә, юл ерак, һава бик эссе иде. Дошман гаскәре күп һәм көчле иде. Ачлык заманы иде. Бер дөягә чиратлашып ун кеше атлана иде. Гаскәриләрнең күбесе бер ай буе хөрмәдән башка бернәрсә дә ашамады. Кайчак кыздырылган арпа ашыйлар иде. Кайчак аны да таба алмыйлар иде. Тәбүк сәфәренә һиҗрәтнең тугызынчы елында, Рәҗәб аенда, пәнҗешәмбе көнне юлга чыктылар.

Ислам Гарәп ярымутравында тиз таралган шул тугызынчы елда христиан гарәпләр «Ислам дәүләтен» көнләүче һәм аның үсүенә комачауларга теләүче Византия императоры Ираклийга хат яздылар. Алар: «Пәйгамбәрлек дәгъвасы белән чыккан теге кеше вафат булды. Мөселманнар хәзер ачлык һәм юклык эчендә. Әгәр аларны үз динеңә борырга теләсәң, хәзер нәкъ вакыты», – дип язганнар иде. Бу хаттан соң Ираклий мөселманнар белән сугышу өчен Кубад җитәкчелегендә кырык мең кешелек гаскәр юлга чыгарды. Моны ишеткән Галәм горурлыгы Пәйгамбәребез сәхабәләрен җыйды һәм аларга сугышка әзерләнергә боерды. Ул елны корылык булганга, сәхабәләр матди яктан зур кысынкылыкта иделәр. Сәүдә белән шөгыльләнүчеләрнең генә хәле бераз яхшырак иде. Ислам гаскәре бик күп иде. Азык-төлек һәм сугыш кирәк-яраклары аз иде. Авырлыклар күрәсе булачак иде. Пәйгамбәребез сәхабәләренең сугышка катнашачак гаскәриләрне кирәк-ярак белән тәэмин итү өчен мал белән ярдәм итүләрен теләде. Пәйгамбәребезнең (саллаллаһу галәйһи вә сәлләм) бу теләге сәхабәләрне хәрәкәткә китерде. Һәркем кулында булганын китерә, малы һәм җаны белән җиһадка әзерләнергә тырыша иде.

Пәйгамбәребезнең мәгарә юлдашы хәзрәти Әбү Бәкер бөтен малын китергән иде. Рәсүле әкрам аннан: «Гаиләңә нәрсә калдырдың, әй Әбү Бәкер?» – дип сорагач, ул: «Аллаһы Тәгаләне һәм Аның Рәсүлен калдырдым», – дип җавап бирде. Хәзрәти Гомәр малының яртысын ярдәм итеп китергән иде. Пәйгамбәребез аннан да: «Гаиләңә нәрсә калдырдың, әй Гомәр?» – дип сорады. Ул: «Китергәнем кадәр калдырдым», – дип җавап бирде. Пәйгамбәребез: «Икегез арасындагы аерма – сүзләрегез арасындагы аерма кебек», – диде. Шуннан соң хәзрәти Гомәр аны хөрмәт итеп: «Анам-атам сиңа корбан булсын, әй Әбү Бәкер! Хәер юлындагы бөтен ярышларда син мине узып китәсең. Хәзер инде бернәрсәдә дә сине уза алмаячагымны яхшы аңладым», – диде.1 Мөхтәрәм сәхабәләр көчләре җиткәнчә ярдәм итәргә тырыша иделәр. Ләкин мөнафыйклар: «Сез күрсәтер өчен бирәсез», – дип, алардан көлә иделәр. Пәйгамбәребез: «Кем бүген бер садака бирсә, кыямәт көнендә Аллаһы Тәгалә каршында аның садакасы аның файдасына шаһитлык кылачак», – диде. Пәйгамбәребезнең бу мөбарәк сүзләреннән соң мөэминнәр тагын да күбрәк ярдәм итә башладылар. Хәзрәти Госман ибне Гаффан гаскәрнең яртысын кирәк-ярак белән тәэмин итте.2 Госман Зиннүрәйн (радыяллаһу ганһү) бу гаскәргә бөтен җиһазлары белән тугыз йөз илле дөя, илле ат бирде, аларга атланучыларның кирәк-ярагын да үз өстенә алды, моннан тыш тагын ун мең динар, яки җиде йөз рукыя алтын җибәрде.3 Шулай итеп ул мөселманнар арасында иң күп ярдәм итүче булды. Хәзрәти Госман гаскәрнең ихтыяҗларын шулкадәр тулы канәгатьләндерде: хәтта су турсыкларын төзәткәндә кирәк булачак зур энәне дә онытмады. Аның бу ярдәменнән соң Рәсүле әкрам (саллаллаһу галәйһи вә сәлләм): «Бүгеннән соң Госманга гөнаһ язылмас», – диде.4 Ә матди хәле бик начар булган сәхабәләрнең берсе җиһадка ярдәм итү савабына ирешер өчен ул төнне иртәнгә кадәр бер хөрмә бакчасында су ташыды, эшләп тапкан хөрмәләрен Пәйгамбәребезгә китерде һәм: «Йә Рәсүлуллаһ! Раббымның ризалыгын казаныр өчен кулымда булганны китердем. Кабул ит», – диде.

«Әй Гомәр! Икегез (Әбү Бәкер белән син) арасындагы аерма – сүзләрегез арасындагы аерма кебек» Хәдис шәриф

Мөселман ир-атлары кулларыннан килгәнчә ярдәм итәргә тырышканда, хатын-кызлар да бу юлда үзләренә төшкән вазифаны тиешенчә үтиләр иде. Тәбүк сәфәренә әзерләнгән вакытта мөселманнар бик авыр хәлдә иделәр. Ачлык бик көчле иде: кулларында бернәрсәсе калмаган мөхтәрәм сәхабәләрдән бик күпләре Рәсүлуллаһ хозурына килеп: «Йә Рәсүлуллаһ! Без җәяү калдык! Ашарга да бернәрсәбез юк! Бу газәватта синнән аерылмыйча, җиһад савабына ирешергә телибез», – диләр иде. Сөекле Пәйгамбәребез аларга утыртырлык бер хайваны да калмаганын кайгырып белдерә иде. Бервакыт Салим ибне Гомәйр, Габдулла ибне Мөгаффәл, Әбү Ләйлә Мазини, Гүлбә ибне Зәйд, Гамр ибне Хөмам, Һәрәми ибне Габдулла һәм Гырбад ибне Сәрия сөекле Пәйгамбәребез хозурына шул ук үтенеч белән килделәр. Пәйгамбәребез аларга зур кайгы белән: «Сезне утыртырлык бернәрсә дә таба алмыйм», – дигәч, алар Пәйгамбәребездән аерылып калу һәм җиһадка катнаша алмау кайгысыннан елый башладылар. Шуннан соң Аллаһы Тәгалә бу изге аятьне җибәрде, анда мәгънәсе буенча болай диелә: «(Әй Рәсүлем!) Алар (җиһадка катнашу өчен) синең яныңа килгәч, син аларга: „Сезгә атланыр хайван бирерлек хәлем юк“, – дидең. Бу юлда сарыф итәргә нәрсәләре булмаганга (сугышка катнаша алмаганга), алар кайгыдан күз яшьләре түгеп кире киттеләр. Аларга җаваплылык (гөнаһ) юк».5 Ахырда хәзрәти Габбас белән хәзрәти Госман аларны да сәфәргә әзерләделәр. Әзерлек тәмамлангач, Пәйгамбәребез гаскәрне Сәнийәтел-Вәдагъда җыйды. Сәфәргә катнашмаучылар юк дәрәҗәсендә аз иде. Гаскәрне җыеп, кузгалырга карар кылгач, Рәсүле әкрам Мәдинәдә үз урынына Мөхәммәд ибне Мәсләмәне калдырды.6 Сәфәр башланыр алдыннан Пәйгамбәребез: «Үзегез белән артык аяк киеме дә алыгыз. Өстәмә аяк киемегез булганда, авырлык күрмәссез», – диде.

Гаскәр кузгалгач, мөнафыйкларның башы Габдулла ибне Өбәй мөселманнарны куркыту өчен юк-бар сүзләр сөйләде. Хәтта ул: «Ант итәм, мин аны һәм аның сәхабәләрен икешәрләп бауга бәйләнгән хәлдә күргәндәй булам…» – ди иде. Ләкин мөхтәрәм сәхабәләр бу сүзләргә һич тә игътибар итмиләр, аларның җиһадка катнашу дәрте көннән-көн арта иде. Моны күргән мөнафыйклар ачуларыннан шартлардай булалар иде. Рәсүлуллаһ Сәнийәтел-Вәдагътан Тәбүккә кузгалыр алдыннан гаскәрнең байракларын (туг һәм әләмнәрен) җәйдерде. Зур байракны хәзрәти Әбү Бәкергә, бер байракны Зөбәер ибне Гаввам хәзрәтләренә бирде. Әүс кабиләсенең байрагын Өсәйд ибне Хозәйргә, Хәзрәҗ кабиләсенең байрагын Әбү Дуҗанәгә бирде.7 Пәйгамбәребез җитәкчелегендәге мөхтәрәм сәхабәләрнең саны утыз мең иде, аларның ун меңе атлылар иде. Уң канат башлыгы итеп хәзрәти Тальха ибне Гобәйдулла, сул канат башлыгы итеп Габдеррахман ибне Гауф хәзрәтләре билгеләнде.8 Данлы сәхабәләр бик эссе һавада, үз Пәйгамбәрләре җитәкчелегендә юлга чыктылар. Башларында Аллаһы Тәгаләнең Хәбибе булгач, ашарга-эчәргә булмау аларны юлларыннан кайтара алмый, барачак юлларының ераклыгы да, дошман гаскәренең күплеге дә аларны куркыта алмый иде. Мондый хәлдә теләсә кая барып булыр иде. Сөекле Пәйгамбәребез һәм батыр сәхабәләр һәр тукталышта бераз ял иткәннән соң яңадан юлларын дәвам итәләр иде. Аларның сигезенче тукталышы Салих галәйһиссәләмнең кавеме һәлак ителгән Хиҗр иде. Пәйгамбәрләренең боерыгын тыңламаганнары өчен Аллаһы Тәгалә аларны көчле бер сәйхә, ягъни аваз белән һәлак иткән иде. Галәм Солтаны сәхабәләренә: «Бу төнне каршы яктан көчле давыл чыгачак. Янында иптәше булмыйча беркем дә урыныннан тормасын. Һәркем дөясенең тезен бәйләсен. Бу – газап иңгән урын. Беркем дә бу судан эчмәсен һәм тәһарәт алмасын!..» – диде. Һәркем бу боерыкка буйсынды. Төнлә чыккан көчле давыл бөтен тирә-якны астын-өскә китерә башлады. Шул вакытта дөясен бәйләмичә калдырган бер кеше аны эзләр өчен берүзе торгач, давыл аны эләктереп алып китте һәм Тай тавы итәгенә ташлады. Икенче бер кешенең табигый ихтыяҗы бик нык кыстаган иде. Ул ихтыяҗын үтәргә барган урында хуннак (күк йөтәл) дигән авыруга тотылды. Пәйгамбәребезнең догасы белән ул яңадан савыкты.

Ул иртәдә су савытларында бер тамчы да су калмаган иде. Сусызлыктан барысы да үләр хәлгә җиткән иде. Мөнафыйклар моны уңай форсат дип белделәр һәм: «Мөхәммәд чыннан да пәйгамбәр булса, дога кылып яңгыр яудырыр иде», – дип фетнә чыгарырга маташтылар.

Хәл Галәмнәрнең Сәеденә җиткерелгәч, ул мөбарәк кулларын күтәрде һәм Аллаһы Тәгаләгә яңгыр бирүен сорап ялварды. Эссе һәм болытсыз һавада шундук яңгыр болытлары пәйда булды. Көчле яңгыр башланды. Һәркем савытларын тутырды, тәһарәт алды һәм хайваннарын эчертте. Яңгыр туктап, болытлар таралгач, яңгырның бары тик гаскәр өстенә генә яуганы күренде.

«Кем бүген бер садака бирсә, кыямәт көнендә Аллаһы Тәгалә каршында аның садакасы аның файдасына шаһитлык кылачак» Хәдис шәриф

Тәбүк яуы

Сөекле Пәйгамбәребез һәм сәхабәләр тәкбир әйттеләр. Аллаһы Тәгаләгә хәмед кылдылар. Ә мөнафыйкларга: «Инде сезнең бернинди сылтавыгыз калмады. Аллаһы Тәгаләгә һәм Аның Рәсүленә иман китерегез һәм изге мөселман булыгыз!..» – диделәр. Ләкин оятсыз мөнафыйклар: «Ни булган соң?.. Бер болыт узып барышлый яуды да китте!..» – дип җавап бирделәр. Ачлык та соңгы чигенә җиткән иде: бер хөрмәне ике кеше бүлешеп ашарлык хәлгә калдылар. Каты эсселеккә, ачлыкка һәм сусызлыкка карамастан, алар Тәбүккә якынлаштылар. Хәбибе әкрам (саллаллаһу галәйһи вә сәлләм): «Иншаллаһ, иртәгә төш алдыннан Тәбүк чишмәсенә барып җитәрсез. Мин килгәнче ул суга кул сузмагыз», – диде. Икенче көнне алар анда барып җиттеләр. Чишмәнең суы бик аз иде. Сөекле Пәйгамбәребез ул судан бераз савытка салдырды, аңа мөбарәк кулын тыгып дога кылды. Аннары суны кире чишмәгә түктеләр. Су бер мизгелдә күпереп артты. Утыз мең кешелек ислам гаскәре эчсә дә, ул һич тә кимемәде. Соңыннан Галәм горурлыгы Пәйгамбәребезнең могҗизасы булган бу су белән тирә-якның барысы да сугарылды. Ул төбәк яшеллеккә күмелгән, бәрәкәт белән тулып ташыган кырга әйләнде. Рәсүле әкрам данлы сәхабәләре белән Тәбүккә килгәч, алар үз каршыларында византиялеләрдән һәм Гамилә, Ләхм, Җүзам кебек христианлашкан гарәп кабиләләреннән торган Византия гаскәрләрен тапмадылар. Мүътәдә өч мең мөҗаһидкә каршы йөз мең кешелек Византия гаскәре җиңелгән иде. Хәзер исә аларга каршы утыз мең мөҗаһид тора иде, һәм аларның җитәкчесе Галәм Сәеде иде. Сөекле Пәйгамбәребезнең батыр сәхабәләрен җыеп килгәнен ишеткәч, византиялеләрнең һәрберсе качарга урын эзләде.

Рәсүлуллаһ сәхабәләре белән киңәшләшеп, Тәбүктән ары китмәде. Бу вакытта ул төбәктә яшәгән кайбер кабиләләр һәм дәүләтләр ислам гаскәренең килгәнен ишеттеләр. Куркуларыннан алар Пәйгамбәребезгә вәкилләр төркеме җибәреп, җизья түләү шарты белән иминлек (аман) сорадылар. Пәйгамбәребез мәрхәмәт күрсәтеп, аларның тәкъдимнәрен кабул итте; һәрберсе белән аерым-аерым килешү маддәләре язылды, һәм аларга иминлектә булулары игълан ителде.

Галәм сәрвәре (галәйһи әфдалүс-салават) егерме көнгә якын дошманны көтте. Тәбүктә ул мөхтәрәм сәхабәләре белән бик күп сөхбәтләр корды, аларның күңелләрен нур диңгезендә юды. Мөбарәк йөрәгеннән бәреп чыккан фәезне һәм бәрәкәтләрне аларның йөрәкләренә агызды. Тиңе булмаган сөхбәтләренең берсендә ул: «Сезгә кешеләрнең иң яхшысын һәм иң шәрәфлесен хәбәр итимме?» – диде. Мөхтәрәм сәхабәләр: «Әйе, хәбәр ит, йә Рәсүлуллаһ!» – диделәр.

Шуннан соң ул: «Кешеләрнең хәерлесе – атының яки дөясенең аркасында, яисә ике аягы өстендә соңгы сулышына кадәр Аллаһы Тәгалә юлында хезмәт итүче кеше. Ә кешеләрнең начары – Аллаһы Тәгаләнең Китабын укып, аннан бернинди файда алмаган азгын кеше», – диде.

Шәһитлек турында сораган бер кешегә исә: «Минем барлыгымны кодрәт кулында тотучы Аллаһы Тәгалә белән ант итәм: шәһитләр кыямәт көнендә кылычларын муеннарына асып киләчәкләр. Алар нурдан мөнбәрләр өстенә утырачаклар», – диде.9

Бу газәватта Пәйгамбәребезнең бик күп могҗизалары күренде. Мәсәлән, Тәбүктән Мәдинәгә кайтырга әзерләнгән вакытта, ачлыкка түзә алмас хәлгә җиткән сәхабәләр үз хәлләрен Пәйгамбәребезгә җиткерделәр. Рәсүлуллаһ аларның калган ашамлыкларын бер күн ашъяулык өстенә җыйдырды. Алар кечкенә бер казанны көчкә тутырдылар. Галәм сәрвәре (саллаллаһу галәйһи вә сәлләм) тәһарәтен яңартты һәм ике рәкагать намаз укыды. Мөбарәк кулларын күтәреп, ашамлыкларның бәрәкәтле булуын сорап дога кылды. Аннары сәхабәләренә савытларын китерергә кушты. Зур гаскәрдә бер генә савыт та буш калмаслык итеп тутырылды. Моннан тыш, бөтен мөҗаһидләр туйганчы ашасалар да, ашъяулыктагы ризыкның һич тә кимемәгәне күренде.

«Иншаллаһ, иртәгә төш алдыннан Тәбүк чишмәсенә барып җитәрсез. Мин килгәнче ул суга кул сузмагыз» Хәдис шәриф