АСХАБ-Ы КИРАМНЫНЪ ТЕРБИЕСИ
Месджид-и Небеви
Пейгъамбер Эфендимиз (саллаллаху алейхи ве селлем) Мединени шерефлендиргенде, ильк иш оларакъ асхабыны етиштиреджек, джемаатнен намаз къылынаджакъ бир месджит къурулмасыны арзу эте эди. Шу вакъыт Джебраил алейхисселям кельди ве: «Я Ресулаллах! Аллаh Тааля санъа озю ичюн таштан ве кирпичтен бир бейт (месджит) къурмагъа эмир эте» деди. Хабиб-и Экрем Эфендимиз Мединеге кельгенде девеси Къасванынъ чёккен ерини тез саиплеринден сатын алмакъ истеди. Саиплери: «Я Ресулаллах! Биз онынъ беделини анджакъ Дженаб-ы Хакътан беклеймиз. Шу ерни сизге Аллаh ризасы ичюн эдие этемиз» деп, оны багъышламакъны пек истедилер. Бунъа бакъмадан Эфендимиз къабул этмеди ве акъкъыны зиядесинен одеди.1
Бир тарафтан ер тегизленип тюзельтиле экен, дигер тарафтан кирпичлер кесиле ве ташлар ташына эди. Ниает эр шей азыр олгъандан сонъ, темель къоймакъ ичюн топландылар. Темельге ильк ташны Муhаммед Мустафа саллаллаху тааля алейхи ве селлем Эфендимиз мубарек эллеринен къойды. Сонъра сырасынен: «Эбу Бекир ташыны меним ташымнынъ янына къойсын! Умер ташыны Эбу Бекирнинъ ташынынъ янына къойсын! Осман ташыны Умернинъ ташынынъ янына къойсын! Али ташыны Османнынъ ташынынъ янына къойсын!» буюрды. Эмирлери ерине кельген сонъ, андаки Асхаб-ы кирамына: «Сиз де ташларынъызны къоюнъыз» буюрды. Олар да къоймагъа башладылар.
Месджитнинъ къурулышында энъ огде севимли Пейгъамберимиз олып, бутюн Асхаб-ы кирам токътамадан, раатланмадан чалыштылар. Мубарек аркъаларында таш ве кирпич ташыдылар. Темельни ташнен бир буджукъ метр котерип, усьтюни кирпичнен орьдилер. Ресулуллах саллаллаху алейхи ве селлем Эфендимиз бир кунь кирпич юкленип алып бара эди. Асхабындан бири узур-ы шерифине барып, февкъаляде бир эдепнен: «Я Ресулаллах! Кирпични мен ташыйым, изин берирсинъизми?» деди. Хатему’ль-энбия Эфендимиз онъа даа буюк бир незакетнен севап къазанмагъа озюнинъ даа зияде мухтадж олгъаныны бильдирди ве кирпични бермеди. Онынъ да барып таш кетирмесини тевсие этти.
Месджид-и Небевининъ къурулышында энъ чокъ чалышкъанлардан бири де Ресулуллах Эфендимиз эди. Энъ агъыр къаяларны юкленип, мубарек кокюси сыкъыла-сыкъыла усталарнынъ янына алып бара эди. Бу ташларны ве кирпичлерни ташыгъанда, япылгъан ишнинъ къыйметини, иришиледжек ниметлерни мужделеп, асхабыны гъайретке кетире эди.
Эфендимизнинъ бу гъайретини корьген мусульманлар буюк бир ашкънен чалыша эдилер. Атта эр кес бирер кирпич ташыгъанда, Аммар бин Ясир бирини Пейгъамбер Эфендимиз, бирини де озю ичюн олмакъ узьре эки кирпич ташый эди. Ресулуллах Эфендимиз бу алны корьгенде, янына барды. Мубарек эллеринен Азрети Аммарнынъ аркъасыны сыйпап: «Эй Сумейенинъ огълу! Сенинъ эки, башкъаларынынъ бир эджири бар» буюрды.
Месджитнинъ диварлары къыскъа бир вакъытта битти, усьтю де орьтюльди. Одалар арап адетине коре хурма далларындан эди, усьтлери де къылдан кийизнен орьтюли эди. Къапыларында тек перде асылы эди. Одалар месджитнинъ дженюп-шаркъ ве шималь тарафларында эди. Чокъусынынъ къапысы месджитке ачыла эди. Таванларынынъ юксеклиги орта бойлу адамнынъ боюндан бир къарыш зияде эди. Азрети Фатыма иле Азрети Айшенинъ одалары арасында къапы бар эди. Бундан гъайры месджитке битишик, Ресулуллах Эфендимиз ичюн кирпичтен эки ода япылды. Оларнынъ усьтлери де хурма кутюклеринен ве далларынен орьтюльди. Бу одалар вакъыт кечкенинен докъузгъа къадар чокъалды. Месджитнинъ къурулышы биткенден сонъ, Пейгъамбер Эфендимиз Азрети Халид бин Зейднинъ эвинден озю ичюн япылгъан эвге кочьти.2
«Му’минлер анджакъ къардаштыр» Hуджурат: 10
Я РЕСУЛАЛЛАХ!
Шейда ашыкъларны даима шейда эткен
– сенинъ джемалинъдир, я Ресулаллах.
Саба-акъшам оларгъа дерт иле ах чектирген
– сенинъ асретинъдир, я Ресулаллах!
Гедже-куньдюз меним ишимни фигъан эткен,
Асрет атешинен юрегимни якъкъан,
Даима бу козьлеримни агълаткъан
– сенинъ айрылыгъынъдыр, я Ресулаллах!
Асфиянынъ корьген Худа лютфи,3
Эвлиянынъ сюрген зевкъ ве сафасы,4
Энбиянынъ тапкъан юксеклиги, эй шах,
– сенинъ девлетинъдир, я Ресулаллах!
Мен гъарип, аварагъа мерхамет эт,
Гунахлым, юзю къарагъа рахм эт,
Кимсесизге ве чаресизге шефкъат этмек
– сенинъ адетинъдир, я Ресулаллах!
Эй гунахкярларнынъ шефаатчысы, Ахаднынъ нуру,
Насухий сенинъ озь къулунъдыр, оны къувма,
Керем эт, лютфинъ къапысындан кери чевирме,
О сенинъ умметинъдендир, я Ресулаллах!
Насухий Ускюдарий
Хурма кутюгининъ инълемеси
Месджид-и Небевиде тикили бир хурма кутюги бар эди. Пейгъамбер Эфендимиз джума куньлери месджиттеки Ханнане адлы бу дирекке таянып хутбе окъуй эди.
Сонъра учь басамакълы бир минбер яптырды. Ресулуллах Эфендимиз ве Асхаб-ы кирам бир джума куню Месджид-и Небевиде топлангъан эдилер. Эфендимиз хутбе ичюн янъы минберге чыкъкъанда, эвельден таянгъан къуру хурма кутюги эр кес эшитеджек къадар, юклю девенинъ агълавына бенъзеген бир сеснен агъламагъа ве инълемеге башлады. Бутюн Асхаб-ы кирам шашып бу сесни динъледилер. Амма сес бир тюрлю кесильмей эди. Бунынъ узерине Алемлернинъ Эфендиси минберден тюшти ве мубарек эллеринен кутюкни сыйпады. Шу ань агълав ве инълев кесильди. Къуру хурма кутюгининъ Пейгъамберимизге олгъан бу севгисини ве ашкъыны корьген сахабелер козь яшларыны туталмадылар.
Бу вакъиа акъкъында Азрети Энес бин Малик: «Месджит биле онынъ сесинден сарсылды», Ибн Эби Веда’а да: «Хурма кутюги чатлап, еринден къыбырдады. Ресулуллах Эфендимиз келип, мубарек элини онынъ усьтюне къойды да, ондан сонъ сусты» дегенлер.
Пейгъамбер Эфендимиз: «Джаным Онынъ къудрет элинде олгъан Аллаh Таалягъа ант этем ки, эгер оны сыйпамагъан олсам, манъа олгъан асретинден ве кедеринден къыяметке къадар бойле агълайджакъ эди» буюрды. Дигер бир риваетте шойле бильдирильди: Ресул алейхисселям къуру хурма кутюгине айланып: «Истесенъ, сени тургъан багъчанъа къайтарайым. Кене далынъ-бутагъынъ чыкъсын, эвельки алынъа кель. Истесенъ, сени дженнетке тикейим де, Аллаh Таалянынъ достлары мейванъдан ашасынлар» буюрды. Ресулуллах Эфендимиз онъа къулакъ асып, онынъ шойле дегенини эшитти: «Мени дженнетке тик, менден Аллаh Таалянынъ достлары ашасынлар ве мен эскирип чюрюмейджек бир ерде олайым.» Терекнинъ бу лафыны Пейгъамбер Эфендимизнинъ янында олгъанлар да эшиттилер. Бунынъ узерине Ресулуллах Эфендимиз онъа: «Истегенинъни япарым» деп джевап берди. Сонъра асхабына айланып: «Дар-ы бекъаны дар-ы фенадан (бу дюньядан) усьтюн корьди» буюрды.5 Сонъ Ресулуллахнынъ эмринен хурма кутюги комюльди.
Аиле азаларынынъ Мединеге кельмеси
Сервер-и алем саллаллаху алейхи ве селлем Эфендимиз иле Азрети Эбу Бекир иджрет эткенлеринде балаларыны Меккеде къалдыргъан эдилер. Имам-ы Бухарийнинъ ривает эткен хадис-и шерифинде Азрети Айше шойле буюрды: Ресулуллах Эфендимиз манъа: «Эй Айше! Сен манъа эки кере тюшюмде косьтерильген эдинъ. Гъалиба мен ешиль ипек бир парча кумашта сенинъ ресиминъни корьген эдим ве манъа: „Бу ресимнинъ саиби келеджектеки зевдженъдир“ денильген эди» буюрды. Бу тюштен (анамыз Азрети Хатидженинъ вефатындан бир йыл) сонъ Пейгъамбер Эфендимизнен анамыз Азрети Айше даа Меккеде экенде нишанлангъан эдилер. Амма той даа япылмагъан эди. Анамыз Азрети Айше буны шойле анълатты: «Ресулуллах Мединеге иджрет эткенде, бизни ве къызларыны Меккеде къалдыргъан эди. Мединени шерефлендиргенде, азат эткен къулу Зейд бин Харисе иле Эбу Рафи’ни эки деве ве керек ола биледжек шейлерни сатын алсынлар деп, 500 дирхем харчлыкънен бизге ёллады.
Бабам да Абдуллах бин Урейкъытны эки-учь девенен оларнынъ янына къошты ве къардашым Абдуллахкъа мектюп язып, анамны, мени ве къыз къардашым Эсманы девелерге миндирип ёлламасыны эмир этти. Мен, анам Умму Руман, Ресулуллахнынъ къызларындан Азрети Фатыма-и Зехра ве Умму Гульсум, зевджеси Севде, Умму Эймен ве Усаме эпимиз бирликте ёлгъа чыкътыкъ. Къудейд деген ерге баргъанымызда, Зейд 500 дирхемнен даа учь деве сатын алды. Кервангъа Талха бин Убейдуллах да къошулды. Минадан Бейд деген ерге еткенимизде, меним девем къачты. Мен махмильнинъ ичинде эдим. Анам да янымда эди. Анам: „Вай къызчыгъым, вай келинчигим!“ деп чырпына эди. Аллаh Тааля девемизге сукюнет берди ве бизни къуртарды. Ниает Мединеге кельдик. Мен бабамнынъ эв халкъынен бирликте тюштим. Ресулуллах Эфендимизнинъ эв халкъы одаларынынъ огюнде тюшти.»
«Эгер (Ханнанеге) сарылмагъан олсам, меним айрылыгъымдан къыяметке къадар агълар эди» Хадис-и шериф
Анамыз Азрети Айше бир муддет бабасы Азрети Эбу Бекирнинъ эвинде отурды. Тойлары Бедир гъазвасындан сонъ япылды.
Не бахтлыдыр о киши ки,
Окъугъаны Къур’ан ола!
Эзан, икъамет эшиткенде,
Гонълю толу иман ола!
Эзан-ы Муhаммедий
Месджид-и Небеви къурулгъандан сонъ, намаз вакъытларында вакъыт киргенини бильдиреджек ве мусульманларны джамиге давет этеджек бир усул ёкъ эди. Тек: «Эссалату джамиа (Айдынъыз намазгъа)» дениле эди.
Ресулуллах Эфендимиз бир кунь асхабынен меслеатлешти ве намаз вакъытларында му’минлерни джамиге насыл давет этмек кереклигини сорады. Бирлери намаз вакъытларыны бильдирмек ичюн насара киби накъус, яни чанъ чалайыкъ, дедилер; бирлери де еудийлер киби бору чалынсын, дедилер. Бирлери исе: «Намаз вакъты атеш якъып юкъары котерейик» деп фикирлерини айттылар. Ресулуллах Эфендимиз ич бирини къабул этмеди.6
Абдуллах бин Зейд бин Са’лебе ве Азрети Умер тюшлеринде эзан окъулгъаныны корьдилер. Азрети Абдуллах севимли Пейгъамберимизге кельди ве тюшюни шойле анълатты: «Ешиль бир шаль ве пештемаль багълагъан, элине чанъ алгъан бир кишини корьдим. Онъа: „Элинъдеки чанъны сатарсынъмы?“ деп сорадым. Манъа: „Не япаджакъсынъ?“ деди. „Намаз вакъытларыны бильдирмек ичюн чаладжагъым“ дегенимде, о зат: „Мен санъа даа хайырлысыны огретейим“ деди ве къыблеге айланып, юксек сеснен: „Аллаhу экбер, Аллаhу экбер…“ деп окъумагъа башлады. Битирген сонъ да: „Намазгъа къалкъаджагъынъ вакъытта да“ деп, эзанны текрарлады ве сонъуна якъын „Къад къамети’с-салату“ джумлесини иляве этти.»
Бунынъ узерине Ресулуллах Эфендимиз: «Тюш керчектир. О сёзлерни Билялгъа огрет, окъусын!» буюрды. Бунъа эзан ады берильди.7
Азрети Билял да Месджид-и шерифнинъ якъынындаки юксек бир дамгъа чыкъып, ильк эзанны огретильген сёзлернен окъуды.
Азрети Умер эзан сесини эшиткенде, чапа-чапа Ресулуллах Эфендимизнинъ узурына кельди. Азрети Билялнынъ айткъан сёзлерини тюшюнде айны шекильде корьгенини арз этти. О гедже Асхаб-ы кирамдан бир къысмы да айны тюшни корьген эдилер. Иште шу вакъыт Джум’а суресининъ 9-нджы ает-и керимеси назиль олды ве бу иш вахийнен де бильдирильди.
Билял-и Хабеши бир кунь саба намазы вакъты севимли Пейгъамберимизнинъ къапысы огюнде эки кере: «Эссалату хайрун минен-невм»8 деп сесленген эди. Пейгъамбер Эфендимиз буны бегенди: «Билял, бу не гузель сёз! Саба эзаныны окъугъанда, буны да айт» буюрды. Бойлеликнен саба эзанында бу сёз де айтылмагъа башланды.
Пейгъамберимизнинъ вефатына къадар муэззинлик эткен Билял-и Хабешининъ сеси къуветли, пек гузель ве гъает тесирли эди. О эзан окъумагъа башлагъанда, эр кес буюк бир ашкъ ве веджд ичинде динълей ве озюнден кече эди. Эзан окъугъанда эр кесни агълата эди.
Асхаб-ы кирамнынъ намаз вакъытларында бир-бирлерини эзан-ы Муhаммедийнен джамиге давет этмелери мединели мушриклернен еудийлерге пек гъарип корюнди. Эзан окъулгъанда, мыскъыл этип, эгленджеге ала эдилер. Оларнынъ бу маскаралыкъларына къаршы Аллаh Тааля Къур’ан-ы Керимде меален: «Олар, сиз намазгъа эзаннен давет эткенинъизде, оны оюн ве эглендже япарлар. Бу да оларнынъ акълы етмез бир къавм олгъанларындандыр»9 буюрды.
Сесленди о муэззин, турды, икъамет этти,
Кябеге чевирди юзюни, эм де ниет этти.
Эшиткенде эхл-и иман, урьметнен динъледи,
Сонъра намазгъа турып, Раббине къуллыкъ этти.
Асхаб-ы Суффа
Пейгъамбер Эфендимиз Месджид-и Небевининъ шималь дивары бою хурма далларындан бир кольгелик яптырды. Меккеден иджрет эткен, малы-мульки олмагъан бекяр сахабелернинъ мында ятып-турмаларыны эмир этти.10 Бу бекяр сахабелер иле энсар ве мухаджирлернинъ фукъарелери Месджид-и Небевининъ янындаки Суффа денильген буюк чардакънынъ тюбюнде яшай, ильм огренмек ве огретмекнен мешгъуль ола эдилер. Сайылары ондан дёрт юзге къадар денъише эди. Чокъ вакъыт етмиш киши ола эди. Бу сахабелер Ресулуллах Эфендимизнинъ янындан ич айрылмаз ве субетлеринден ич кери къалмаз эдилер. Гедже-куньдюз Къур’ан-ы Керим окъуй, ильм огрене, хадис-и шерифлерни эзберлей эдилер. Куньлерининъ чокъуны ораза тутып кечире; ибадет ве тааттан бир ань айрылмаз эдилер. Мында етишкенлер янъы мусульман олгъан къабилелерге ёлланыр, оларгъа Къур’ан-ы Керимни ве суннет-и шерифлерни, яни Ислям динини огрете эдилер. Пек чокъ фазилетлерге саип олгъан бу мубарек сахабелер буюк бир ирфан ордусы эдилер. Пейгъамбер Эфендимиз оларны пек севе, оларнен отурып субет эте ве берабер аш ашай эди. Мында къалгъанларгъа «Асхаб-ы Суффа» дениле эди. Ресулуллах Эфендимиз бир кунь Асхаб-ы Суффагъа бакъып, оларнынъ пек фукъаре олгъанларыны тюшюнди. Бойле олгъанларына бакъмадан, олар гонъюль раатлыгъы ве парлакълыгъынен ибадет эте эдилер. Пейгъамбер Эфендимиз оларгъа мерхамет этип: «Эй Суффа асхабы! Сизге мужделер олсун! Эгер умметимден сиз ичинде булунгъан бу агъыр шартларгъа разы бир кимсе къалгъан олса, о, шубесиз, меним аркъадашларымдандыр» буюрды.
«Олар, сиз намазгъа эзаннен давет эткенинъизде, оны оюн ве эглендже япарлар. Бу да оларнынъ акълы етмез бир къавм олгъанларындандыр» Маиде: 58
Хабиб-и Экрем саллаллаху алейхи ве селлем эр шейден эвель бу сечильген асхабынынъ ихтияджларыны темин эте, сонъра Эхл-и Бейтининъ ихтияджларыны къаршыламагъа чалыша эди. Эбу Хурейре шойле анълатты: «Озюнден башкъа илях олмагъан Аллаh Таалягъа ант этем ки, мен базыда ачлыкътан къарнымны ерге даяр, базыда да ерден алгъан бир ташны къарныма басар эдим. Кене бойле бир алда эдим. О кунь Ресулуллахнынъ месджитке кечкен ёлунынъ усьтюнде отургъан эдим. О вакъыт алемлерге рахмет оларакъ ёлланылгъан эки дюньянынъ зийнети нур сачып яныма кельди. Алымны анълап кулюмсиреди ве: „Я Эба Хурейре!“ буюрды. „Джаным санъа феда олсун, буюр, я Ресулаллах!“ дегенимде: „Меннен кель“ буюрды. Тез артындан юрдим. Хане-и сеадетине кирди. Эвде бир бардакъ сют бар эди. „Айды, Эхл-и суффагъа бар. Оларны манъа чагъыр“ буюрды. Оларны чагъырмагъа кеткенде ичимден: „Бир бардакъ сют бутюн эхл-и суффагъа насыл етер? Манъа да бир юдум тюшерми экен?…“ деп тюшюне эдим. Оларны чагъырдым, сеадетханеге кельдик, изин сорап ичери кирдик. Мунасип ерлерге отургъан сонъ, Ресулуллах Эфендимиз: „Я Эба Хурейре! Шу сют бардагъыны ал, оларгъа бер!“ буюрды. Мен де бардакъны алып, сырасынен аркъадашларыма бере эдим. Эр бири бардакъны ала, тойгъандже иче ве манъа къайтара эди. Эр кестен алгъанымда, бардакънынъ ич эксильмегенини, эп ойле сютнен толу олгъаныны коре эдим. Бойлеликнен кельген бутюн аркъадашларыма такъдим эттим. Эписи ичип тойдылар. Сонъра Ресулуллах саллаллаху алейхи ве селлем бардакъны алды, манъа кулюмсиреди ве: „Я Эба Хурейре! Сют ичмеген бир мен къалдым, бир де сен. Айды, сен де отур, ич!“ буюрды. Отурып ичтим. „Кене ич!“ буюрды, ичтим. Эфендимиз бир къач кере „Ич“ буюрды. Мен де эр сефер ичтим. Ниает: „Анам-бабам санъа феда олсун, я Ресулаллах! Артыкъ ичалмайджагъым. Сени хакъ диннен ёллагъан Аллаh Таалягъа ант этем ки, эйидже тойдым“ дедим. „Ойле исе бардакъны манъа бер“ буюрды. Бердим. Аллаh Таалягъа хамд ве сена эткенден сонъ, Бисмилля айтып, сютни ичти.»
Месджитте Ресулуллах Эфендимизнинъ ич бир субетини къачырмадан ильм огренген бу мумтаз асхабкъа мединели сахабелер мисли корюльмеген бир севги беслей эдилер. Бир акъшам ачлыкътан дерманы къалмагъан Суффадан бир сахаби Ресулуллах Эфендимизнинъ узур-ы шерифине кельди ве алыны арз этти. Пейгъамбер Эфендимиз хане-и сеадетинден ашайджакъ бир шей олып-олмагъаныны сорады. «Шимди эвде ашайджакъ оларакъ сувдан башкъа бир шей ёкъ» деген джевапны алгъанда, анда азыр булунгъан асхабына: «Ким бу ачны мусафир этер?» буюрды. Асхаб-ы кирамдан мединели бири эр кестен эвель огге чыкъып: «Анам-бабам санъа феда олсун, я Ресулаллах! Оны мен агъырларым» деди. Мусафиринен эвине барып, къадынына: «Ресулуллах Эфендимизнинъ мусафирини агъырлайджакъ бир шейлер азырла» деди. Къадыны: «Шимди эвимизде балаларнынъ ашайджагъындан башкъа бир шей ёкъ» деп джевап берди. «Эвеля балаларны юкълат. Сонъра о ашны кетир» деген сахаби анджакъ бир кишиге етеджек къадар олгъан ашны алып, мусафирнинъ одасына кирди. Софраны къойып, мусафирни ашкъа давет этти. Ашкъа берабер башлагъан сонъ турды, лампаны тюзельткен киби япып, оны сёндюрди. Кене къаранлыкъта софранынъ башына отурды. Ашагъан киби арекетлер япып, мусафирнинъ тоймасыны бекледи. Мусафир тойгъан сонъ софраны котерди. О гедже балаларынен сабагъа къадар ач къалдылар. Саба Пейгъамбер Эфендимизнинъ узур-ы шерифине баргъанларында: «Аллаh Тааля бу геджеки арекетинъизден хошнут олды» буюрды. Бунынъ узерине Аллаh Тааля Хашр суресининъ 9-нджы ает-и керимесини ёллап, меален: «Олар (энсар), озьлеринде ёкъсуллыкъ ве мухтаджлыкъ олса биле, (мухаджирлерни) озь джанларындан усьтюн тутарлар» буюрды.
Мысра:
Не олса олсун, дост акъкъында лаф этмек даа татлыдыр!
Гонъюллер Султанынынъ субети
Фахр-и кяинат саллаллаху алейхи ве селлем Эфендимиз Асхаб-ы кирамыны етиштирмек, олгъунлаштырмакъ ичюн Месджид-и Небевиде мисли олмагъан субетлер эте ве Аллаh Тааля озюне ихсан эткен фейз ве берекетлерни оларнынъ юреклерине акъыта эди. Пейгъамбер Эфендимизнинъ субетине къатнашмакъ шерефине наиль олгъанлар даа ильк субетте юреклеринде буюк бир денъишиклик дуя ве пек юксек иляхий марифетлерге къавуша эдилер. Бу субетлернинъ берекетинен Асхаб-ы кирам энъ эвеля севимли Пейгъамберимизни, эм де бутюн сахабе аркъадашларыны джанларындан зияде север алгъа келе эдилер. Аллаh Тааля оларны ает-и керимелернен макътагъандыр. Олар Ресулуллах Эфендимизнинъ узур-ы шерифинде гуя башларына къуш къонгъан да, къыбырдасалар учып кетеджек киби, пек эдепли ве пек дикъкъатлы тура эдилер. Бойлеликнен Асхаб-ы кирам пейгъамберлерден ве буюк мелеклерден сонъ махлюкъатнынъ энъ эфдали ве энъ усьтюни олдылар. Ресулуллах Эфендимиз асхабына динимизнинъ эмир ве ясакъларыны энъ инджесине къадар анълата, огрете эди. Иманнынъ, Ислямнынъ шартлары; намаз, ораза, хадж, зекяткъа аит бутюн укюмлер; ает-и керимелернинъ тефсирлери; арам ве аляль олгъан ашайджакълар, кийимлер; ант, адакъ11 ве кеффаретлер, алыш-вериш бильгилери; ашап-ичюв, кийинюв, корюшюв-лаф этюв, селямлашув эдеплери; къомшулыкъ, акърабалыкъ ве достлукъ мунасебетлери; эвленюв, нафакъа, вересет ве мирас укюмлери; давалар, джезалар, анълашув ве ортакълыкълар; сагълыкъ, сыххат бильгилери; душманнен чарпышув, дженк укъукъу… киби ухревий ве дюньевий, Ислям динине аит бутюн бильгилерни башындан сонъуна къадар эр кес анълайджакъ шекильде анълата, муим корьген бир меселени учь кере текрарлай эди.12 Къадынларгъа аит бильгилерни де мубарек зевджелери вастасынен огрете эди.
Джибриль хадис-и шерифи
Мусульманларнынъ къараман имамы, Асхаб-ы кирамнынъ юксеклеринден, эп догъру сёйлегени иле мешур олгъан севимли буюгимиз Умер бин Хаттаб радыяллаху анху шойле буюра:
«Ойле бир кунь эди ки, Асхаб-ы кирамдан бир къачымыз Ресулуллах саллаллаху алейхи ве селлем Эфендимизнинъ узурында ве хызметинде эдик. О кунь, о саат ойле шерефли, ойле къыйметли ве бир даа эльге кечмез бир кунь эди. О кунь Ресулуллахнынъ субетинде, янында олмакънен шерефленмек, рухларгъа гъыда олгъан, джанларгъа зевкъ ве сафа берген джемалини корьмек насип олгъан эди. (Бу куньнинъ шерефини, къыйметини анълаталмакъ ичюн: „Ойле бир кунь эди ки…“ буюрды. Джебраил алейхисселямны инсан шеклинде корьмек, онынъ сесини эшитмек, къуллар мухтадж олгъан бильгини гъает гузель ве ачыкъ оларакъ Ресулуллахнынъ мубарек агъзындан эшитмек насип олгъан бир кунь киби шерефли ве къыйметли бир вакъыт тапылырмы?)
«Эй Суффа асхабы! Сизге мужделер олсун! Эгер умметимден сиз ичинде булунгъан бу агъыр шартларгъа разы бир кимсе къалгъан олса, о, шубесиз, меним аркъадашларымдандыр» Хадис-и шериф
О вакъыт ай догъгъан киби бир зат янымызгъа кельди. Урбасы пек беяз, сачлары пек къара эди. Усьтюнде тоз, топракъ, тер киби ёлджулыкъ аляметлери корюнмей эди. Ресулуллахнынъ асхабы олгъан бизлерден ич биримиз оны танымай эдик. Яни корип бильген кимселеримизден дегиль эди. Ресулуллахнынъ узурында отурды. Тизлерини мубарек тизлерине якъынлаштырды. (Бу кельген Джебраил эди. Инсан шеклине кирген эди. Джебраил алейхисселямнынъ бойле отурмасы муим бир шейни бильдирмек ичюн эди. Яни дин бильгиси огренмек ичюн утанмакъ догъру олмагъаныны ве оджагъа гъурур, кибир ярашмагъаныны косьтере. Эр кеснинъ динде огренмек истегенлерини муаллимлерден сербест ве утанмадан сорамасы лязим олгъаныны Джебраил алейхисселям бу алынен Асхаб-ы кирамгъа анълата. Чюнки дин огренмекте утанмакъ ве Аллаh Таалянынъ акъкъыны одемекте, огретмекте ве огренмекте сыкъылмакъ догъру олмаз.)
О зат-ы шериф эллерини Ресул-ы Экрем Эфендимизнинъ мубарек тизлери усьтюне къойды ве: „Я Ресулаллах! Манъа Ислямиетни, мусульманлыкъны анълат“ деди.
Ресул-ы Экрем буюрды: „Ислямнынъ шартларынынъ биринджиси Келиме-и шеадет кетирмектир. (Келиме-и шеадет кетирмек демек «Эшхеду эн ля иляхе иллаллах ве эшхеду энне Муhаммеден абдуху ве ресулюху» демектир. Яни акъыллы ве балигъ олгъан ве лаф эталгъан кимсенинъ: «Ерде ве кокте Ондан башкъа ибадет этильмеге ве табынылмагъа ляйыкъ ич бир шей ве ич бир кимсе ёкътыр.
Акъикъий мабуд анджакъ Аллаh Таалядыр. О ваджибу’ль-вуджуддыр. Эр усьтюнлик Ондадыр, ич бир къусуры ёкътыр. Ады Аллаhтыр» демеси ве бунъа юрек иле къатий оларакъ инанмасыдыр. Ве кене: «Гуль ренкли, беяз-къырмызы, парлакъ, севимли юзлю, къара къашлы ве къара козьлю, мубарек манълайы ачыкъ, гузель табиатлы, кольгеси ерге тюшмеген ве татлы сёзлю, Арабистанда, Меккеде догъгъаны ичюн арап денильген, Хашимий эвлядындан Абдуллахнынъ огълу Муhаммед адындаки зат-ы али Аллаh Таалянынъ къулу ве ресулы, яни пейгъамберидир» демесидир.)
Вакъты кельгенде намаз къылмакътыр. Малнынъ зекятыны бермектир. Рамазан-ы шерифте эр кунь ораза тутмакътыр. Кучю еткен кимсенинъ омюринде бир кере хадж этмесидир.“
О зат Ресулуллахтан бу джевапларны эшиткенде: „Догъру айттынъ, я Ресулаллах!“ деди. Биз динълейиджилер: „Эм сорай, эм де оны тасдикъ эте!“ деп, онынъ бу сёзюне шаштыкъ.
Бу зат кене: „Я Ресулаллах! Иманнынъ не олгъаныны да манъа бильдир“ деди. (Бу хадис-и шерифте иманнынъ лугъат манасыны тюшюнмемек керек. Чюнки лугъат манасы тасдикъ этмек ве инанмакъ демек олгъаны ичюн, арап джаиллеринден бу мананы бильмеген кимсе ёкътыр. Асхаб-ы кирам радыяллаху тааля анхум эджмаин исе оны насыл бильмесинлер! Джебраил алейхисселям иманнынъ манасыны Асхаб-ы кирамгъа огретмек истей эди. Мында Ислямиетте неге иман денильгени сорала.) Ресулуллах саллаллаху алейхи ве селлем де иманнынъ белли алты шейге инанмакъ олгъаныны шойле бильдирди: „Эвеля Аллаh Таалягъа, Мелеклерине, Китапларына, Ресуллерине, Ахирет кунюне, Къадерге, Хайыр ве Шернинъ Аллаh Таалядан олгъанына инанмакътыр.“ О зат кене: „Догъру айттынъ“ деп тасдикъ этти.
Сонъра кене: „Я Ресулаллах! Ихсаннынъ не олгъаныны да манъа бильдир“ деди. Ресулуллах Эфендимиз: „Аллаh Таалягъа Оны корьген киби ибадет этмегинъдир. Чюнки сен Оны корьмесенъ де, О сени мытлакъа коре“ буюрды. О зат кене: „Я Ресулаллах! Манъа къыяметтен хабер бер!“ деди. Ресул алейхисселям: „Бу меселеде сорулгъан сорагъандан даа алим дегиль“ буюрды. О зат кене: „Ойле исе онынъ аляметлерини бильдир“ деди. Ресулуллах Эфендимиз: „Джариелернинъ эфендилерини догъурмасы, ялынаякъ, чыплакъ, ёкъсул чобанларнынъ (зенгин олып) юксек бина къурмакъта бир-бирлеринен ярышкъанларыны корьмегинъдир“ буюрды. Бундан сонъ айланып кетти. Ресулуллах манъа айланып: „Эй Умер! Сорагъан кишининъ ким олгъаныны билесинъми?“ деп сорады. „Аллаh Тааля ве Ресулы даа яхшы билир“ дедим. Ресулуллах: „О Джибриль (Джебраил) эди. Сизлерге дининъизни огретмек ичюн кельди“ буюрды.»13 Пейгъамбер Эфендимиз асхабына диндеки дереджелерине коре, анълайджакълары шекильде анълата эди.
Асхаб-ы кирамнынъ энъ юксеклеринден олгъан Азрети Умер бир кунь месджитке кеткенде, Ресулуллах Эфендимизнинъ Эбу Бекир-и Сыддыкъкъа бир шей анълаткъаныны корьди. Янларына барып динъледи. Буны башкъалары да корьди, амма келип динълемектен чекиндилер. Эртеси кунь Азрети Умерни корьгенде: «Я Умер! Ресулуллах тюневин сизге бир шей анълата эди. Айт, биз де огренейик» дедилер. Чюнки Ресулуллах Эфендимиз даима: «Менден эшиткенлеринъизни дин къардашларынъызгъа да анълатынъыз! Бир-биринъизге эшиттиринъиз!» буюра эди. Азрети Умер: «Тюневин Азрети Эбу Бекир Къур’ан-ы Керимден анълаялмагъан бир ает-и керименинъ манасыны сорагъан, Ресулуллах да онъа анълата эди. Бир саат динъледим, бир шей анълаялмадым» деди. Чюнки Ресулуллах Азрети Эбу Бекирнинъ юксек дереджесине коре анълата эди. Азрети Умер ойле юксек эди ки, Ресулуллах Эфендимиз: «Мен пейгъамберлернинъ сонъкисим. Менден сонъ пейгъамбер кельмейджек. Эгер менден сонъ пейгъамбер кельсе эди, Умер пейгъамбер олур эди» буюрды. Бойле юксек олгъаны ве ана тили олгъан арапчаны пек яхшы бильгени алда, Къур’ан-ы Керимнинъ Азрети Эбу Бекирге анълатылгъан тефсирини анълаялмады. Эбу Бекирнинъ дереджеси онынъкинден чокъ даа юксек эди. Азрети Эбу Бекир, атта Джебраил алейхисселям биле Къур’ан-ы Керимнинъ манасыны, эсрарыны Ресулуллахтан сорай эдилер. Ресулуллах Къур’ан-ы Керимнинъ эписининъ тефсирини асхабына бильдиргендир.
Севимли Пейгъамберимиз асхабына динни огреткени киби, даваларгъа бакъа, шаатларыны динълей ве энъ агъыр анълашмазлыкъларны нетиджеге багълап чезе эди. Ислямны танытмакъ ве яймакъ, даа бир кишини джеэннем атешинден къуртармакъ ичюн буюк гъайрет сарф эте, ал ве арекетлеринен инсанларгъа орьнек ола, му’минлерни мушриклернинъ шеринден къорумакъ ичюн де керекли тедбирлер алынмасыны темин эте эди.
«Эй Умер! Сорагъан кишининъ ким олгъаныны билесинъми? О Джибриль (Джебраил) эди. Сизлерге дининъизни огретмек ичюн кельди» Хадис-и шериф
Эй эвлиянынъ козь нуру олгъан джемаль,
Медет, эй Худа нурунынъ мадени!
Аягъынънынъ тозу асфиянынъ козюне сюрмедир,
Медет, эй Худа нурунынъ мадени!
Сенсиз кимсе Хакъкъа вусуль тапалмаз,
Лютфинънинъ фейзинен инсан макъбул олур,
Сен «рахметен ли’ль-алемин»синъ, я Ресул,
Медет, эй Худа нурунынъ мадени!
Эсапсыз сучлар ве гунахлар эйледим,
Эвеске уйгъанларнен аркъадаш олдым,
Исьяныма шефаат эйле, эй Керим,
Медет, эй Худа нурунынъ мадени!
Эй керем мадени, Кибриянынъ Ресулы,
Хатасы чокъ бу Селимий сенинъ энъ ашагъы къулунъдыр,
Дергяхынъа сыгъына, ихсан тилей,
Медет, эй Худа нурунынъ мадени!
Явуз Султан Селим (Селимий)
