سال اندوه
داغ فرزند
قاسم، پسر بزرگ سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، در هفده‌ماهگی وفات یافته بود. سال‌ها پس از این رویداد دردناک، پسر دیگرش، عبدالله، نیز وفات یافت. سرور ما رسول الله در حالی که از چشمان مبارکش اشک روان بود، رو به کوه کرد و فرمود: «ای کوه! اگر آنچه بر سر من آمد، بر سر تو می‌آمد، تاب نمی‌آوردی و فرو می‌ریختی!» و بدین‌گونه اندوه خود را بیان کرد. در پاسخ به پرسش مادر ما حضرت خدیجه که «یا رسول الله! آنان اکنون کجا هستند؟»، فرمود: «آنان در جنت‌اند.»
با وفات هر دو پسر سلطان کائنات، پیامبر محبوب ما، مشرکان بسیار شادمان شدند. کافرانی چون ابوجهل این را فرصت شمردند و در هر سو هیاهو به پا کردند که: «دیگر محمد ابتر است؛ نسلش بریده شده است. پسری برایش نمانده که نسلش را ادامه دهد. چون خودش هم بمیرد، نام و نشانش فراموش خواهد شد.»
در پی آن، الله تعالی سورۀ کوثر را نازل فرمود و رسول خود را تسلی داد. معنای آن چنین است: «(ای حبیب من!) به‌راستی ما کوثر را به تو دادیم (حوض کوثر و خیر بسیار را به تو بخشیدیم). پس برای پروردگارت نماز بگزار و قربانی کن. بی‌گمان، بی‌خیر و بی‌نسل همان کسی است که بر تو زبان درازی می‌کند (و تو را بی‌نسل می‌خواند). (کسی که تو را ابتر می‌خواند، خودش بی‌نسل، بی‌شرف و بی‌نام است. اما تو، ای حبیب من، نسل پاک تو و شأن و شرف تو تا روز قیامت پایدار خواهد ماند. در آخرت نیز شرف‌های بزرگ بسیاری که به اندیشه نمی‌آید، برای تو ویژه گردانیده شده است.)»1
وفات ابوطالب
در روزهای پس از وفات پسران سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم، ابوطالب بیمار شد و بیماری‌اش روزبه‌روز سخت‌تر گشت. مشرکان قریش چون این را شنیدند، با خود چنین اندیشیدند: «ابوطالب تا زنده بود، برای پاسداری از محمد بسیار کوشید. اکنون هنگام کوچ او نزدیک شده است. هرچند در واپسین لحظه‌هایش باشد، به دیدارش برویم. زیرا حمزه که دلاوری بی‌همتا در میان عرب است و عمر که هیبت، پهلوانی و بی‌باکی‌اش چون آفتاب آشکار است، نیز مسلمان شده‌اند. هر روز مردمانی از قبایل عرب می‌آیند و دسته‌دسته از او پیروی می‌کنند. بدین‌گونه مسلمانان روزبه‌روز بیشتر می‌شوند و آوازه‌شان جهان را فرا می‌گیرد. با این وضع، یا باید ما از آنان پیروی کنیم یا آمادۀ جنگ و پیکار باشیم. نزد ابوطالب برویم و وضع را برایش بگوییم تا میان ما آشتی برقرار کند. ما به دین او تعرض نکنیم و او نیز به دین ما نتازد.» با این اندیشه نزد ابوطالب آمدند. کسان سرشناسی چون عقبه، شیبه، ابوجهل و امیه بن خلف بر بالش‌هایی که کنار بستر ابوطالب بود، نشستند و گفتند: «ما به بزرگی تو باور داریم و برتری‌ات را می‌پذیریم؛ ازاین‌رو هرگز با تو مخالفت نکردیم. می‌ترسیم پس از مرگ تو، محمد با ما درافتد و دشمنی میان ما ادامه یابد. میان ما آشتی برقرار کن تا به دین یکدیگر تعرض نکنیم.»
«ای کوه! اگر آنچه بر سر من آمد، بر سر تو می‌آمد، تاب نمی‌آوردی و فرو می‌ریختی!» حدیث شریف
آرامگاه مادر ما حضرت خدیجه / جنت‌المعلی
همانند گورهای بسیاری از بزرگان اسلام، آرامگاه نخستین همسر پیامبر محبوب ما (صلی الله تعالی علیه وسلم)، مادر ما حضرت خدیجه (رضی الله عنها)، نیز ویران و از میان برداشته شده است.
ابوطالب سرور ما، پیامبر، را فراخواند و گفت: «همۀ بزرگان قریش از تو خواهش می‌کنند که در دین آنان دخالت نکنی. اگر این را بپذیری، در فرمان تو کار خواهند کرد و یاورت خواهند بود.» سرور عالمیان فرمود: «ای کاکا! من آنان را تنها به یک کلمه دعوت می‌کنم که با آن کلمه، همۀ عرب در برابرشان سر فرود می‌آورند و غیرعرب‌ها نیز به آنان جزیه می‌پردازند.» و به بزرگان قریش نیز فرمود: «آری! اگر شما یک کلمه به من بگویید، با آن بر همۀ عرب فرمان خواهید راند و غیرعرب‌ها نیز در برابر شما سر فرود خواهند آورد.» ابوجهل گفت: «باشد. ده برابرش را می‌گوییم. آن کلمه چیست؟» چون سرور ما رسول الله فرمود: «اگر ‹لا اله الا الله› بگویید و بت‌هایی را که جز الله تعالی می‌پرستید، برکنید و دور اندازید»، مشرکان بی‌درنگ گفتند: «چیز دیگری جز این از ما بخواه!…» سرور ما، پیامبر، فرمود: «اگر خورشید را بیاورید و در دستانم بگذارید، باز هم چیزی جز این از شما نمی‌خواهم.»
مشرکان گفتند: «ای ابوالقاسم! پیشنهاد بسیار شگفتی می‌کنی. ما می‌خواهیم خاطر تو را نگه داریم، اما تو خاطر ما را خوش نمی‌کنی!» و برخاستند و رفتند. چون رفتند، ابوطالب به سرور ما، پیامبر، گفت: «آنچه از قریش خواستی، بسیار بجا بود. راست گفتی.» این سخن کاکا، سرور ما رسول الله را امیدوار ساخت و چنین دریافت که ابوطالب به ایمان خواهد آمد؛ پس فرمود: «ای کاکا! یک بار ‹لا اله الا الله› بگو!.. تا در روز قیامت برایت شفاعت کنم.» ابوطالب گفت: «می‌ترسم مردم مرا سرزنش کنند و بگویند: ‹از ترس مرگ مسلمان شد.› وگرنه خاطرت را خوش می‌کردم.» و بدین‌گونه گفت که این کار بر نفسش گران است؛ و چون بیماری‌اش رفته‌رفته سخت‌تر شد، وفات یافت.2
وفات مادر ما حضرت خدیجه
در سال دهم بعثت، سه روز پس از وفات ابوطالب، مادر مبارک ما حضرت خدیجه نیز، که همدرد سرور ما رسول الله و بیست‌وپنج سال همراه زندگی ایشان بود، پس از سه سال محاصره که با درد و اندوه گذشت، سه سال پیش از هجرت، در آغاز ماه رمضان، در ۶۵ سالگی وفات یافت.3 فخر کائنات صلی الله علیه وسلم مادر ما حضرت خدیجه را با دستان مبارک خود به خاک سپرد. از جدایی او بسیار اندوهگین شد.
وفات مادر ما حضرت خدیجه و وفات کاکای آن حضرت ابوطالب، پی‌درپی در یک سال، سرور ما، پیامبر، را در اندوه فرو برد. ازاین‌رو این سال را «سَنَةُ الحُزن»، یعنی «سال اندوه» نامیدند.
وفات مادر ما حضرت خدیجه، پیامبر محبوب ما را تکان داد و بیش از اندازه اندوهگین ساخت. زیرا او نخستین کسی بود که ایمان آورد و سرور ما رسول الله را تصدیق کرد. افزون بر آن، بزرگ‌ترین پشتیبان و تسلی‌دهندۀ ایشان بود. هنگامی که همه دشمن بودند، او همۀ دلش را گشوده و از محبت پیامبر ما لبریز شده بود. همۀ مال و ثروت خود و هرچه داشت را در راه اسلام خرج کرده و برای خدمت به پیامبر محبوب ما، شب را به روز پیوسته بود. هرگز رسول الله را اندوهگین نکرده و هیچ‌گاه خاطرشان را نرنجانده بود. سرور ما، پیامبر، گاه‌گاه این را بازگو می‌کرد و بدین‌گونه فضیلت‌های همسر مبارک خود را یاد می‌فرمود.
«ای کاکا! یک بار ‹لا اله الا الله› بگو!.. تا در روز قیامت برایت شفاعت کنم.» حدیث شریف
روزی، هنگامی که پیامبر ما بیرون بود، حضرت خدیجه برای یافتن ایشان بیرون رفته بود. جبرئیل علیه السلام در هیئت انسانی بر حضرت خدیجه نمایان شد. مادر ما حضرت خدیجه خواست سراغ سرور ما، پیامبر، را از او بگیرد؛ اما با این گمان که شاید از دشمنان باشد، بازگشت. چون پیامبر محبوب ما را در خانه دید، رویداد را بازگفت. فخر کائنات فرمود: «آیا می‌دانی آن کسی که دیدی و می‌خواستی سراغ مرا از او بگیری، که بود؟ او جبرئیل (علیه السلام) بود. گفت که سلامش را به تو برسانم. و گفت این را نیز به تو خبر دهم که در جنت برای تو بنایی از مروارید آماده شده است. البته در آن‌جا چنین چیزهای اندوه‌بار، دشوار، پررنج و طاقت‌فرسایی نخواهد بود.»
دست یکی در هوا ماند و دیگری نابینا شد
پیامبر محبوب ما صلی الله علیه وسلم با اصحاب خود که از خوش‌بخت‌ترین مردمان بودند، گفت‌وگوهایی بی‌مانند می‌کرد و دل‌هایشان را نورانی می‌ساخت. آیات کریمه‌ای را که نازل می‌شد، شرح می‌داد و هیچ نکتۀ ناگفته و نافهمیده‌ای باقی نمی‌گذاشت. در همان حال، برای آن‌که مشرکان نیز ایمان آورند، به جاهایی که گرد می‌آمدند می‌رفت و بی‌آن‌که خسته یا دل‌سرد شود، آنان را به ایمان فرا می‌خواند. ابوجهل و ولید بن مغیره از این وضع سخت خشمگین می‌شدند و می‌گفتند: «با این روند، محمد همه را به دین خود درمی‌آورد و کسی را که بت‌های ما را بپرستد، باقی نمی‌گذارد.» روزی به این نتیجه رسیدند که یگانه چارۀ پایان دادن به این کار، کشتن پیامبر محبوب ما، سرور عالمیان، است. ابوجهل، ولید بن مغیره و چند جوان از بنی‌مخزوم را با خود برداشت و به بیت‌الله آمد. در آن هنگام پیامبر محبوب ما نماز می‌گزارد. ابوجهل با سنگی که به دست گرفته بود، بی‌درنگ پیش جهید. همین که دستش را بلند کرد تا سنگ را بر سرور ما، حبیب اکرم و نبی محترم، بزند، دستانش در هوا بی‌حرکت ماند. هیچ کاری نتوانست و سرگشته شد. با همان حال به جایی که آمده بود، بازگشت. چون نزد مشرکان رسید، دستش به حال پیشین بازگشت و سنگ بر زمین افتاد. یکی از بنی‌مخزوم همان سنگ را قاپید و با گفتن «خواهید دید! من او را می‌کشم!..» به سوی سرور ما، پیامبر، رفت. چون نزدیک شد، ناگهان چشمش کور شد و پیرامون خود را نمی‌دید. آن‌گاه بنی‌مخزوم همگی با هم به سوی پیامبر محبوب ما پیش رفتند. همین که به سرور ما، پیامبر، بسیار نزدیک شدند، دیگر ایشان را نمی‌دیدند؛ اما صدای مبارکش را می‌شنیدند. چون به سوی جایی که صدا از آن می‌آمد می‌رفتند، صدا از پشت سرشان می‌آمد و چون به پشت سر برمی‌گشتند، صدا از جای پیشین شنیده می‌شد. چند بار شاهد همین حال شدند. سرانجام سرگشته شدند و بی‌آن‌که بتوانند هیچ آسیبی به سرور ما رسول الله برسانند، آن‌جا را ترک کردند.
نامزدی حضرت عایشه و حضرت سوده
چون حضرت خدیجه رضی الله عنها وفات یافت، کسی نماند که خانۀ رسول الله را بگرداند. بانو خوله بنت حکیم این حال را دید و به حضور سرور عالم رفت و گفت: «یا رسول الله صلی الله علیه وسلم! شما را همدمی سازگار و همسری شایستۀ خدمت‌تان لازم است. اگر بخواهید، همسری برای‌تان خواستگاری کنم.» رسول الله فرمود: «ای خوله، بانویی که شایستۀ این خدمت باشد، کجاست؟» خوله گفت: «اگر دوشیزه بخواهید، عایشه، دختر دوست‌تان ابوبکر است؛ و اگر بیوه بخواهید، سوده بنت زمعه مناسب است.» رسول علیه السلام فرمود: «هر دو را برایم خواستگاری کن.» رسول الله نخست با حضرت عایشه و سپس با سوده نامزد شد. حضرت سوده را در مکه به خانۀ خود آورد. عروسی با حضرت عایشه در ماه شوال سال دوم هجرت، در مدینه بود.
دیدار عقبه
پیامبر محبوب ما هر سال قبایلی را که برای زیارت کعبه می‌آمدند، به دین دعوت می‌کرد، برای آن‌که آنان از آتش جهنم رهایی یابند و به سعادت جاودان برسند می‌کوشید و بی‌اعتنا به هرگونه تحقیر، به انجام وظیفۀ پیامبری ادامه می‌داد. در منزلگاه‌های قبایل می‌ایستاد و به آنان که می‌آمدند، می‌فرمود: «کیست که تا من وظیفۀ پیامبری را که الله تعالی به من سپرده است به جا آورم، مرا پناه دهد و یاری‌ام کند؟ (تا بدین‌سان) جنت به او داده شود.» اما کسی یافت نمی‌شد که ایشان را پناه دهد یا یاری کند.
ماه ذوالحجۀ سال دهم بعثت بود. سرور ما، پیامبر، در بازار موسم با گروهی از مردم مدینه که برای زیارت کعبه آمده بودند، روبه‌رو شد. چون از آنان پرسید: «شما کیستید؟»، گفتند که از مردم مدینه و از قبیلۀ خزرج‌اند. بانو سلمی، مادر عبدالمطلب، پدرکلان پیامبر ما، نیز از شاخۀ بنی‌نجار از قبیلۀ خزرج بود. پیامبر ما با این شش تن خزرجی مدتی در عقبه نشست، آیات کریمۀ ۳۵ تا ۵۲ سورۀ ابراهیم را برای‌شان تلاوت فرمود و اسلام را برای آنان بیان کرد. آنان را به درآمدن به این دین دعوت فرمود.
در مدینه، قبایل اوس و خزرج از دیرباز با یهودیان دشمن بودند و هرگاه فرصتی می‌یافتند، به یکدیگر می‌تاختند. هر وقت میان‌شان نزاعی درمی‌گرفت، یهودیان می‌گفتند: «به‌زودی پیامبری خواهد آمد. چیزی نمانده است؛ امروز یا فردا ظهور می‌کند. ما از او پیروی می‌کنیم و نیرومند می‌شویم و حساب شما را هم خواهیم رسید.» اوسیان و خزرجیان نیز باور داشتند که اگر پیش از یهودیان مسلمان شوند و به شرف اسلام برسند، بر آنان چیره خواهند شد و آنان را از مدینه بیرون خواهند کرد.
این مردمان خوش‌نصیب که از بزرگان قبیلۀ خود و از یهودیان ساکن مدینه شنیده بودند که به‌زودی پیامبری خواهد آمد، نشانه‌های نبوت را در رسول اکرم صلی الله علیه وسلم دیدند و چون آن حضرت آنان را به دین فراخواند، به یکدیگر نگریستند. سپس میان خود گفتند: «پیامبری که یهودیان خبرش را می‌دادند، همین است!»
ازاین‌رو، بی‌درنگ در حضور رسول الله کلمۀ شهادت را بر زبان آوردند و مسلمان شدند. و به سرور ما، پیامبر، گفتند: «یا رسول الله! ما قوم خود را در حال جنگ با یهودیان رها کرده بودیم. امید است که الله تعالی به برکت ذات والای شما، آنان را نیز به شرف ایمان مشرف سازد. ما همین که بازگردیم، آنان و قوم خود را به پذیرفتن پیامبری شما دعوت خواهیم کرد. آنچه را از این دین پذیرفته‌ایم، برای آنان نیز بیان خواهیم کرد. اگر الله تعالی آنان را بر این دین گرد آورد و یکپارچه سازد، هیچ‌کس عزیزتر و گرامی‌تر از شما نخواهد بود.»
این شش تن به‌راستی ایمان آورده بودند و آنچه را الله تعالی به پیامبر ما ابلاغ فرموده بود، پذیرفته و تصدیق کرده بودند.
«کیست که تا من وظیفۀ پیامبری را که الله تعالی به من سپرده است به جا آورم، مرا پناه دهد و یاری‌ام کند؟ (تا بدین‌سان) جنت به او داده شود.» حدیث شریف