سفر از مکه به طائف

دعوت مردم طائف به ایمان

مشرکان با آن‌که معجزات بسیاری از پیامبر محبوب ما دیده بودند، از سر لجاجت ایمان نمی‌آوردند و افزون بر آن، از آزار و ستم بر فرزندان، خواهران و برادران، خویشاوندان و دوستان خود که مسلمان شده بودند، باز نمی‌ایستادند. پیامبر محبوب ما از این ستم و شکنجه‌های آنان که روزبه‌روز سخت‌تر می‌شد، بسیار اندوهگین شد. اندیشید که به طائف، که در نزدیکی مکه است، برود و مردم آن‌جا را به اسلام دعوت کند. ازاین‌رو، زید بن حارثه را با خود برداشت و به طائف رفت.

با پسران عمرو، که از بزرگان طائف بودند، یعنی عبد یالیل، حبیب و مسعود دیدار کرد. اسلام را برای‌شان بیان کرد و از آنان خواست که به الله تعالی ایمان آورند. آنان نه تنها ایمان نیاوردند، بلکه تحقیر کردند و افزون بر آن گفتند: «آیا الله تعالی برای فرستادن پیامبر، کسی جز تو نیافت؟ آیا الله تعالی ناتوان است که کسی جز تو را به پیامبری بفرستد؟ از سرزمین ما بیرون شو و هرجا که می‌خواهی برو!.. قومت گفته‌هایت را نپذیرفتند و برای همین به این‌جا آمدی، مگر نه؟ سوگند می‌خوریم که ما نیز از تو دوری خواهیم کرد. هیچ خواسته‌ات را نخواهیم پذیرفت.»

سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم با اندوه از نزدشان رفت. ده روز یا یک ماه قبیلۀ ثقیف را به اسلام دعوت کرد؛ اما هیچ‌یک ایمان نیاورد و افزون بر آن، ریشخند کردند، آزار رساندند و هو کردند. کودکان و جوانان را در دو سوی راهی که آن حضرت از آن می‌گذشت به صف کردند، ایشان را سنگ‌باران کردند و آنان را بر او شوراندند. حضرت زید تن خود را در برابر سنگ‌هایی که جوانان طائف پرتاب می‌کردند، سپر می‌ساخت و می‌کوشید تا گزندی به پیامبر ما نرسد. حضرت زید پیرامون پیامبر محبوب ما می‌چرخید و دست‌وپا می‌زد تا سنگ‌ها به ایشان نخورد. برای آن‌که گزندی به بدن مبارک ایشان نرسد، به سنگ‌هایی که به خودش می‌خورد، اعتنا نمی‌کرد. مگر او چشم‌به‌راه فرصتی نبود تا در چنین روزهایی جانش را فدا کند؟ اکنون اینان سرور عالمیان را سنگ می‌زدند و با آزار و شکنجه می‌کوشیدند ایشان را از دیارشان بیرون کنند.

هرچه حضرت زید برای پاسداری از سرور ما، پیامبر، به چپ و راست می‌دوید، سنگ‌ها پی‌درپی به سر، تن و پاهایش می‌خورد. ازاین‌رو، سراپای حضرت زید غرق خون شده بود. برای پاسداری از پیامبر محبوبش هرچه داشت به کار می‌بست و با همۀ توان بر ستمگرانی که سنگ می‌انداختند فریاد می‌زد: «نکنید!.. نزنید!.. او سرور عالمیان است! رسول الله است او!.. تن مرا پاره‌پاره کنید، اما گزندی به پیامبر ما نرسد!..» سنگ‌هایی که از زید بن حارثه می‌گذشت و به سرور ما رسول الله می‌رسید، پاهای مبارک ایشان را در خون فرو برده بود.

پیامبر محبوب ما، اندوهگین، خسته و زخمی، به باغ انگور دو برادر به نام‌های عتبه و شیبه نزدیک شد. در آن‌جا سرور ما رسول الله، که همۀ مؤمنان آرزو دارند جان خود را فدای ایشان کنند، خونی را که از پاهای مبارکش روان بود، پاک کرد.

وضو گرفت و زیر درختی دو رکعت نماز گزارد. سپس دستان مبارک خود را بالا برد و به مناجات پرداخت.

صاحبان باغ این حال را می‌نگریستند. آنچه را بر سر سرور ما رسول الله آمده بود دیده و شاهد بی‌کسی ایشان شده بودند. رگ رحم‌شان به جنبش آمد. به‌وسیلۀ غلام خود به نام عداس، انگور فرستادند. پیامبر محبوب ما هنگام خوردن انگور بسم الله گفت. غلامی که انگور را آورده بود، مسیحی بود. چون بسم الله را شنید، شگفت‌زده شد و پرسید: «سال‌هاست که در این‌جا هستم و از هیچ‌کس چنین سخنی نشنیده‌ام. این چگونه کلامی است؟»

رسول الله فرمود: «تو از کجایی؟» عداس گفت: «از نینوا هستم.» رسول الله فرمود: «پس از دیار یونس (علیه السلام) هستی.» عداس گفت: «تو یونس را از کجا می‌شناسی؟ در این‌جا کسی او را نمی‌شناسد.» رسول الله فرمود: «او برادر من است. او نیز مانند من پیامبر بود.»

عداس گفت: «صاحب این چهرۀ زیبا و این سخنان شیرین دروغگو نمی‌تواند باشد. یقین کردم که تو رسول الله هستی.» مسلمان شد و گفت: «یا رسول الله! سال‌هاست که بردۀ این ستمگران و این دروغ‌گویان بوده‌ام. حق همه را می‌خورند. همه را فریب می‌دهند. هیچ خوبی‌ای ندارند. برای گرد آوردن مال دنیا و ارضای شهوت‌های خود، هر پستی را به جان می‌خرند. از آنان بیزارم. می‌خواهم با شما بیایم، به شرف خدمت شما برسم، آماج بی‌حرمتی‌هایی شوم که نادانان و ابلهان به شما روا می‌دارند و برای پاسداری از وجود مبارک‌تان فدا شوم.»2

سرور ما رسول الله لبخند زد و فرمود: «اکنون نزد اربابانت بمان! پس از اندک زمانی، نام مرا در همه‌جا خواهی شنید. آن‌گاه نزد من بیا.»

«نکنید!.. نزنید!.. او سرور عالمیان است! رسول الله است او! تن مرا پاره‌پاره کنید، اما گزندی به پیامبر ما نرسد!» زید بن حارثه (رضی الله عنه)

مدتی آرمیدند و سپس به سوی مکه راه افتادند. چون تا مکه دو منزل راه مانده بود، آن حضرت دید که ابری بر ایشان سایه افکنده است. چون به‌دقت نگریست، دریافت که جبرئیل علیه السلام است. پیامبر محبوب ما این رویداد را برای مادر ما عایشۀ صدیقه بازگفته بود.

در «صحیح بخاری» و در «مسند» احمد بن حنبل آمده است که روزی مادر ما حضرت عایشه پرسیده بود: «یا رسول الله! آیا روزی سخت‌تر از روز احد بر تو گذشته است؟» و سرور ما رسول الله چنین پاسخ داده بود: «والله، از قوم تو چنان رنجی کشیدم که از کافرانی که در غزوۀ احد بودند، آن را نکشیدم. هنگامی که خود را بر ابن عبد یالیل بن عبد کلال عرضه کردم (یعنی پیامبری‌ام را به او اعلام کردم و او را به دین دعوت نمودم)، نپذیرفت. با چنان رنج بزرگی از نزدشان جدا شدم که تا جایی به نام قرن‌الثعالب به خود نیامدم. آن‌جا سرم را بالا کردم. دیدم ابری سایۀ خود را بر من افکنده است. نگریستم و دیدم که جبرئیل (علیه السلام) در میان ابر ایستاده است. مرا ندا کرد و گفت: ‹ای محمد! حضرت حق تعالی سخنانی را که قومت دربارۀ تو گفتند، شنید. و از این‌که نخواستند از تو پاسداری کنند نیز آگاه است. این فرشته را که بر کوه‌ها گماشته شده، نزد تو فرستاده است تا هرچه می‌خواهی به او فرمان دهی.› آن فرشته نیز مرا ندا کرد و پس از سلام گفت: ‹ای محمد! همان‌گونه که جبرئیل گفت، حضرت حق تعالی مرا که فرشتۀ کوه‌ها هستم، نزد تو فرستاده است تا هرچه می‌خواهی به من فرمان دهی. گوش به فرمان توام. اگر می‌خواهی این دو کوه سخت (کوه قعیقعان و کوه ابوقبیس) چنان به هم برسند که گویی بر مردم مکه فرو بسته می‌شوند (و مشرکان را یکسره خرد کنند)، فرمان بده تا به هم‌شان برسانم.› من راضی نشدم و گفتم: ‹(نه! من رحمتی برای عالمیان فرستاده شده‌ام.) دعا می‌کنم که الله تعالی از پشت این مشرکان نسلی پدید آورد که تنها جناب حق را عبادت کنند و هیچ چیز را با الله تعالی شریک نسازند.›»

سرور ما، پیامبر، هنگام بازگشت از طائف به مکه، در جایی به نام نخله اندکی آرمید. در آن میان به نماز ایستاده بود. گروهی از جنیان نصیبین که از آن‌جا می‌گذشتند، چون آیات قرآن کریم را که پیامبر محبوب ما تلاوت می‌فرمود شنیدند، ایستادند و گوش فرا دادند. سپس با سرور ما، پیامبر، گفت‌وگو کردند و مسلمان شدند. سرور ما، پیامبر، به آنان فرمود: «چون نزد قوم خود رسیدید، دعوت مرا به ایمان به آنان نیز برسانید. آنان را نیز به ایمان دعوت کنید.»

آن جنیان چون نزد قوم خود رفتند و این را خبر دادند، همۀ جنیانی که شنیدند، ایمان آوردند.3 این موضوع در قرآن کریم، در سورۀ جن، و در کتاب‌های مشهور حدیث شریف به نام‌های «بخاری» و «مسلم» بیان شده است.

چون به نزدیکی مکه رسید، مؤمنان برای سرور ما رسول الله پیغام فرستادند که: «قریشیان از بدرفتاری‌هایی که فرومایگان طائف با شما کردند، آگاه شده‌اند. اگر اکنون تشریف بیاورید، ممکن است ستم خود را بیفزایند.» سرور ما، پیامبر، چون به حرا رسید، کسی را نزد سهیل بن عمرو فرستاد و از او خواست که آن حضرت را در پناه خود گیرد. چون آن بی‌نصیب نپذیرفت، به مطعم بن عدی پیغام فرستاد. او این خواهش را پذیرفت. سرور ما، حبیب اکرم و نبی محترم، در پناه مطعم بن عدی به مکه آمد. مطعم نیز این را به قریشیان اعلام کرد. رسول الله بیت شریف را طواف کرد و حجرالاسود را بوسید. چند روز بعد به مطعم فرمود: «بیش از این در پناه تو نمی‌مانم.» مطعم نیز پذیرفت. جناب حق حبیب خود را در پناه خویش نگاه داشت.

«لا اله الا الله» بگویید و رستگار شوید

رسول علیه السلام به دعوت مردم به راه حق ادامه داد. در برابر این، مشرکان باز سرکشی کردند و بیش از پیش به شکنجه و ستم پرداختند. در پی آن، جناب حق به سرور ما، پیامبر، فرمان داد که در هنگام زیارت کعبه، با قبایل عربی که به زیارت می‌آیند دیدار کند و آنان را به اسلام دعوت نماید. پیامبر محبوب ما در پی این فرمان، به رفتن به بازارهای ذوالمجاز، عکاظ و مجنه که در پیرامون مکه برپا می‌شد، آغاز کرد.

بارها به آن‌جاها می‌رفت و قبایل را به یگانگی الله تعالی و عبادت او دعوت می‌کرد و از آنان می‌خواست که بپذیرند او پیامبر است. اعلام می‌کرد که اگر بپذیرند، جناب حق جنت را به آنان خواهد داد. افسوس که هیچ‌یک به این دعوت‌ها که سرور ما، پیامبر، گویی با التماس می‌کرد، گوش نمی‌داد؛ برخی درشتی می‌کردند و تحقیر می‌نمودند و برخی چهره درهم می‌کشیدند و سخنان زشت می‌گفتند. مشرکان قریش نیز در پی ایشان می‌رفتند و قبایلی را که ایشان نزدشان می‌رفت، تباه می‌کردند.

بنا بر آنچه امام احمد، بیهقی، طبرانی و ابن اسحاق خبر داده‌اند، ربیعه بن عباد چنین روایت کرده است: «جوان بودم. با پدرم به منا رفته بودیم. رسول علیه السلام به جاهایی که قبایل عرب فرود آمده بودند، می‌رفت و می‌فرمود: ‹ای فرزندان فلان! من رسول الله تعالی هستم که به شما فرمان می‌دهد این بت‌هایی را که می‌پرستید دور افکنید و الله تعالی را بی‌آن‌که چیزی را با او شریک سازید عبادت کنید، به من ایمان آورید و مرا تصدیق کنید و تا وظیفه‌ای را که از جانب حق تعالی برای آن فرستاده شده‌ام بیان کنم و به جا آورم، از من پاسداری کنید!…›

مردی لوچ‌چشم با موهای بافته که در پی ایشان می‌رفت، می‌گفت: ‹ای فرزندان فلان! این شخص شما را از پرستش بت‌های ما، لات و عزی، بازمی‌دارد و به دینی که خود ساخته است، فرا می‌خواند!.. بپرهیزید! به او گوش ندهید و از او فرمان نبرید!..› از پدرم پرسیدم: ‹این کیست که در پی او می‌رود؟› گفت: ‹کاکایش ابولهب است.›»

طبرانی از طارق بن عبدالله چنین روایت کرده است: «رسول علیه السلام را در بازار ذوالمجاز دیده بودم. برای آن‌که مردم بشنوند، با صدای بلند ندا می‌کرد و می‌فرمود: ‹ای مردم! «لا اله الا الله» (معبودی جز الله تعالی نیست) بگویید و رستگار شوید!› کسی که در پی ایشان می‌رفت، سنگ‌هایی را که به دستش می‌آمد به پاهای ایشان می‌زد و می‌گفت: ‹ای مردم! باور نکنید!.. از او بپرهیزید! زیرا او دروغگوست!..› چنان‌که سنگ‌هایی که می‌خورد، پاهای مبارکش را خونین کرده بود و او همچنان بی‌آن‌که دل‌سرد یا خسته شود، به دعوت خود ادامه می‌داد. پرسیدند: ‹این جوان کیست؟› کسی پاسخ داد: ‹جوانی از فرزندان عبدالمطلب است.› چون پرسیدند: ‹آن‌که سنگ می‌زند کیست؟›، گفت: ‹کاکایش ابولهب است.›»

امام بخاری در «التاریخ الکبیر» خود و طبرانی در «المعجم الکبیر» خود آورده‌اند که مدرک بن منیب از پدرش و او از جدش روایت کرده و گفته است: «با پدرم به منا آمده بودیم و فرود آمده بودیم. با گروهی از مردم روبه‌رو شدیم. کسی به آنان می‌فرمود: ‹ای مردم! «لا اله الا الله» بگویید و رستگار شوید!› برخی از مردمی که پیرامون او بودند، بر آن چهرۀ زیبایش آب دهان می‌انداختند، برخی بر سرش خاک می‌پاشیدند و برخی نیز دشنام می‌دادند و به گونه‌های مختلف تحقیرش می‌کردند. این حال تا نیم‌روز ادامه یافت. در این هنگام، دخترکی با ظرف آبی در دست به آن‌جا آمد. چون او را در آن حال دید، به گریه افتاد. آن شخص پس از نوشیدن آب، رو به دختر کرد و فرمود: ‹ای دخترم! برای پدرت مترس که به دام انداخته و کشته شود یا خوار گردد!› سپس از کسانی که آن‌جا بودند پرسیدیم: ‹این شخص و آن دختر کیستند؟› گفتند: ‹این محمد از فرزندان عبدالمطلب است و آن‌که در کنار اوست، دخترش زینب است.›»

«او (یونس علیه السلام) برادر من است. او نیز مانند من پیامبر بود.» حدیث شریف

سعید بن یحیی بن سعید اموی در «مغازی» خود از پدرش نقل کرده است؛ او از ابونعیم و عبدالرحمن عامری روایت کرده و عبدالرحمن عامری از بسیاری کسان. گفته‌اند: روزی پیامبر محبوب ما صلی الله علیه وسلم به بازار عکاظ رفت. نزد قبیلۀ بنی‌عامر رفت و از آنان پرسید: «ای بنی‌عامر! پناه دادن شما به کسانی که به شما پناه می‌آورند، چگونه است؟» گفتند: «هیچ‌کس نمی‌تواند به ما متلکی بگوید و بی‌خبر ما از آتش ما گرم شود!..» سرور ما، پیامبر، فرمود: «من رسول الله تعالی هستم. اگر نزد شما بیایم، تا وظیفۀ پیامبری را که پروردگارم به من داده است به مردم برسانم، از من پاسداری می‌کنید؟» پرسیدند: «تو از کدام قریشیانی؟» چون سرور ما فرمود: «از فرزندان عبدالمطلب‌ام»، گفتند: «حال که از فرزندان عبدالمطلبی، چرا آنان از تو پاسداری نمی‌کنند؟» سرور ما رسول الله فرمود: «پیشاپیش کسانی که مرا تکذیب کردند، آنان بودند.» جمع بنی‌عامر گفتند: «ای محمد! ما نه تو را رد می‌کنیم و نه به آنچه آورده‌ای ایمان می‌آوریم. اما تا تو وظیفۀ پیامبری‌ات را به مردم برسانی، از تو پاسداری می‌کنیم.»

در پی آن، سرور ما، پیامبر، در کنار آنان نشست. در این هنگام، بیحره بن فراس، یکی از بزرگان بنی‌عامر، که خرید خود را در بازار به پایان رسانده بود، نزد آنان آمد و با اشاره به سرور ما، پیامبر، از حاضران پرسید: «این کیست؟» گفتند: «محمد بن عبدالله است.» چون بیحره گفت: «شما را با او چه کار است که او را در کنار خود نشانده‌اید؟»، گفتند: «به ما پناه آورده است؛ می‌گوید رسول الله است و از ما می‌خواهد تا وظیفۀ پیامبری را به مردم ابلاغ کند، از او پاسداری کنیم.» آن‌گاه بیحره رو به سرور ما، پیامبر، کرد و گفت: «برخاستن ما به پاسداری از تو، یعنی سینه‌های خود را آماج تیرهای همۀ عرب کنیم.» و به قوم خود گفت: «هیچ قبیله‌ای با چیزی بدتر از آنچه شما با خود می‌برید، به دیار خود بازنگشته است. پس شما می‌خواهید با همۀ عرب بجنگید و تن‌های خود را آماج تیرهای آنان کنید، ها!.. اگر قومش خیری در او می‌دیدند، نخست خودشان از او پاسداری می‌کردند. شما برخاسته‌اید کسی را پناه دهید و یاری کنید که قومش او را تکذیب کرده و از میان خود رانده‌اند!.. بسیار نادرست می‌اندیشید!…»

سپس آن بدبخت گستاخی کرد و رو به پیامبر محبوب ما گفت: «همین حالا از میان ما برو و نزد قومت بازگرد!.. سوگند می‌خورم که اگر در میان قوم من نبودی، همین اکنون گردنت را می‌زدم!..» پس از این سخنان، سرور عالمیان با اندوهی بزرگ بر شتر خود سوار شد. آن بیحرۀ گستاخ سرور ما رسول الله را از شترش به زمین انداخت. بانویی از اصحاب کرام به نام ضباعه بنت عامر که این رویداد را دید، فریاد برآورد و خویشاوندانش را صدا زد: «چگونه روا می‌دارید که با حبیب الله تعالی چنین رفتاری شود؟ آیا کسی نیست که به‌خاطر من، رسول الله را از دست اینان رهایی بخشد؟» سه تن از کاکازادگانش بی‌درنگ بر بیحرۀ بدبخت تاختند. دو تن از قوم بیحره خواستند او را یاری دهند، اما آن سه تن بیحره و یارانش را لت‌وکوب کردند و زدند. پیامبر محبوب ما که این حال را می‌نگریست، برای آن سه تن که به‌خاطر او جنگیده بودند، چنین دعا فرمود: «ای پروردگار من! برکت خود را به اینان ارزانی دار!» و برای بیحره و یارانش: «ای پروردگار من! اینان را نیز از رحمت خود دور گردان!»

کسانی که آن حضرت برای‌شان دعای خیر فرموده بود، به شرف اسلام مشرف شدند و دیگران کافر جان دادند. افراد قبیلۀ بنی‌عامر چون به دیار خود بازگشتند، آنچه را در مکه بر سرشان آمده بود، برای پیرمردی از قبیلۀ خود که کتاب‌های آسمانی را خوانده بود، بازگفتند. آن شخص چون نام سرور ما، پیامبر، را شنید، با گفتن این سخن آنان را نکوهش کرد: «ای بنی‌عامر! چه کردید؟ تاکنون هیچ‌یک از فرزندان اسماعیل به دروغ ادعای پیامبری نکرده است. بی‌گمان آنچه او می‌گفت، راست و حق بود. جبران این فرصت ازدست‌رفته اکنون بسیار دشوار است!..»

در گفت‌وگو بود با جبرئیل که آمد
رفرف و در پیش او سلام داد؛
آن‌گاه آن شاه جهان را برگرفت
و بی‌درنگ او را به سدره برد.

«ای مردم! ‹لا اله الا الله› بگویید و رستگار شوید!» حدیث شریف

اسراء و معراج