معراج

پیامبر محبوب ما صلی الله علیه وسلم اسلام را برای هر کسی که می‌دید و برای هر قبیله‌ای، چه آنان که برای حج می‌آمدند و چه آنان که برای داد و ستد به مکه و بازارها می‌آمدند، بیان کرد. از آنان خواست که ایشان را پناه دهند و در رساندن اسلام به مردم یاری‌شان کنند. اما هیچ‌کس نه مسلمان شد و نه به پناه دادن ایشان تن داد. افزون بر آن، تحقیر کردند، ستم و شکنجه روا داشتند، ریشخند کردند و تکذیب نمودند. سرور عالمیان بسیار خسته، گرسنه، تشنه، اندوهگین و سخت غمگین بود. روزها چنین می‌گذشت و این حال تا دیرگاه شب ادامه می‌یافت. مشرکان مکه پیوسته در پی ایشان می‌گشتند و همان‌گونه که از مسلمان شدن کسانی که به زیارت کعبه می‌آمدند جلوگیری می‌کردند، از ستم بر سرور ما حبیب اکرم نیز باز نمی‌ایستادند. دیگر برای سرور ما رسول الله جایی برای رفتن نمانده بود. همه‌جا دشمن بود. چند ماه در مکه با سختی بسیار گذشت.

در شب بیست‌وهفتم ماه رجب شریف، یکراست به خانۀ ام هانی، دختر کاکایش ابوطالب، که در محلۀ ابوطالب بود، رفت. ام هانی در آن هنگام هنوز ایمان نیاورده بود. چون پرسید: «کیست؟»، سرور ما رسول الله فرمود: «محمد، کاکازاده‌ات هستم. اگر بپذیری، مهمان آمده‌ام.»

ام هانی گفت: «جانم فدای مهمانی راست‌گفتار، امین، اصیل و گران‌قدر چون تو باد. تنها اگر آمدنت را از پیش خبر می‌دادی، چیزی آماده می‌کردم. اکنون چیزی ندارم که به تو بخورانم.» سرور ما رسول الله فرمود: «خوراک و نوشیدنی نمی‌خواهم. هیچ‌یک در چشمم نیست. جایی برای عبادت و راز و نیاز با پروردگارم مرا بس است.»

ام هانی پیامبر محبوب ما را به درون برد و یک حصیر، یک تشت و یک آفتابه به ایشان داد. گرامی داشتن مهمانی که می‌آمد و نگاه داشتن او از دشمن، نزد عرب شریف‌ترین وظیفه شمرده می‌شد. گزندی که به مهمانِ خانه‌ای می‌رسید، برای صاحب‌خانه ننگی بزرگ بود. ام هانی با خود اندیشید: «او در مکه دشمنان بسیار دارد. حتی کسانی هستند که می‌خواهند او را بکشند. برای پاس آبروی خود، تا صبح از او نگهبانی کنم.» شمشیر پدرش را برداشت و گرداگرد خانه به گشت پرداخت. رسول الله آن روز بسیار آزرده شده بود. وضو گرفت و به راز و نیاز با پروردگار خود، آمرزش خواستن و دعا برای آن‌که بندگان ایمان آورند و به سعادت برسند، آغاز کرد. بسیار خسته، گرسنه و اندوهگین بود. بر حصیر دراز کشید و به خواب رفت.

در آن لحظه، الله تعالی به جبرئیل علیه السلام فرمود: «پیامبر محبوبم را بسیار اندوهگین ساختم. بدن مبارک و دل نازکش را بسیار آزردم. با این حال، باز هم به درگاه من راز و نیاز می‌کند. جز من به هیچ چیز نمی‌اندیشد. برو، حبیبم را بیاور! جنتم و جهنمم را به او نشان بده. نعمت‌هایی را که برای او و دوستدارانش آماده کرده‌ام، ببیند. عذاب‌هایی را که برای کسانی که به او ایمان نمی‌آورند و با سخن، نوشته و کردارشان او را می‌آزارند، آماده کرده‌ام، ببیند. او را من تسلی خواهم داد. زخم‌های دل نازکش را من مرهم خواهم نهاد.»

جبرئیل علیه السلام چون نزد رسول الله آمد، آن حضرت را در خوابی آرام یافت.

دلش نیامد او را بیدار کند. در هیئت انسان بود. کف پای مبارک او را بوسید. چون جبرئیل دل و خون ندارد، لبان سردش رسول الله را بیدار کرد. رسول الله بی‌درنگ جبرئیل علیه السلام را شناخت و در حالی که سخت ترسید مبادا پروردگارش از او رنجیده باشد، فرمود: «ای برادرم جبرئیل! چرا در چنین وقت نابه‌هنگامی آمده‌ای؟ مگر خطایی کرده‌ام؟ آیا پروردگارم را رنجانده‌ام؟ یا خبر تلخی برایم آورده‌ای؟»

«خوراک و نوشیدنی نمی‌خواهم. هیچ‌یک در چشمم نیست. جایی برای عبادت و راز و نیاز با پروردگارم مرا بس است.» حدیث شریف

جبرئیل علیه السلام گفت: «ای برترین همۀ آفریدگان! ای محبوب آفریدگار، ای سرور پیامبران، ای پیامبر شریف و بزرگی که سرچشمۀ نیکی‌ها و منبع برتری‌ها هستی! پروردگارت به تو سلام می‌رساند و تو را به حضور خود فرا می‌خواند. لطفاً برخیز، برویم.» پیامبر محبوب ما وضو گرفت. جبرئیل علیه السلام بر سر مبارک سرور ما رسول الله عمامه‌ای از نور نهاد، جامه‌ای از نور بر ایشان پوشاند و بر کمر مبارکش کمربندی از یاقوت بست. در دست مبارکش عصایی از زمرد آراسته به چهارصد مروارید نهاد. هر مروارید همچون ستارۀ زهره می‌درخشید. بر پای مبارکش نعلینی از زمرد سبز پوشاند.

سپس دست در دست هم به کعبه آمدند. در آن‌جا جبرئیل علیه السلام سینۀ مبارک پیامبر محبوب ما را شکافت. دلش را بیرون آورد و با آب زمزم شست. سپس کاسه‌ای پر از حکمت و ایمان آورد، آن را در درون سینه ریخت و سینه را بست.

نخستین قبلۀ ما، مسجدالاقصی / قدس

سپس جبرئیل علیه السلام با اشاره به جانور سپیدی به نام براق که از جنت آورده بود، گفت: «یا رسول الله! بر این سوار شو! همۀ فرشتگان چشم‌به‌راه تو هستند.» در این هنگام اندوهی بر سرور ما، پیامبر، نشست و به اندیشه فرو رفت. در آن لحظه، چون الله تعالی جبرئیل علیه السلام را خطاب کرد و فرمود: «ای جبرئیل! بپرس! حبیب من چرا اندوهگین است؟»، سرور ما صلی الله علیه وسلم پاسخ فرمود: «من این همه عزت و اکرام دیدم. به خاطرم آمد که حال امت ناتوانم در روز قیامت چگونه خواهد بود؟ پنجاه هزار سال پیاده در میدان عرصات، بار این همه گناه را چگونه بکشند و از صراط که راهی سی هزار ساله است، چگونه بگذرند؟» فرمان الهی رسید: «ای حبیب من! خاطرت را آسوده دار. من برای امت تو زمان پنجاه هزار ساله را همچون یک لحظه می‌گردانم. اندوه مخور!»

سرور ما، پیامبر، بر براق سوار شد. براق بسیار تند می‌رفت و با هر گام به آن سوی جایی می‌رسید که چشم می‌دید. در میان راه، جبرئیل علیه السلام به پیامبر محبوب ما گفت که در برخی منزلگاه‌ها فرود آید و نماز بگزارد. سرور عالمیان در پی آن درست سه بار فرود آمد و نماز گزارد. جبرئیل علیه السلام نیز پرسید که آیا می‌داند در کجاها نماز گزارده است. خود پاسخ داد و خبر داد که نخستین جایی که فرود آمد، مدینه بود و آن حضرت به این شهر هجرت خواهد کرد. خبر داد که جاهای دیگر به ترتیب، طور سینا بود، جایی که حضرت موسی با الله تعالی بی‌جهت و به‌گونه‌ای ناشناخته سخن گفته بود، و سرانجام در بیت‌لحم که زادگاه عیسی علیه السلام است، نماز گزارد. سپس به مسجدالاقصی در قدس رسیدند.

در مسجدالاقصی، جبرئیل علیه السلام با انگشت خود سنگی را سوراخ کرد و براق را به آن بست. ارواح برخی از پیامبران پیشین در هیئت انسان گرد آمده بودند. برای نماز جماعت، به ترتیب به پیامبران آدم، نوح و ابراهیم (علیهم السلام) گفته شد که امام شوند. عذر خواستند و نپذیرفتند. جبرئیل با گفتن «تا تو هستی، کس دیگری امام نتواند شد» حبیب الله را پیش فرستاد.

سرور ما، پیامبر، امام پیامبران شد و با آنان دو رکعت نماز گزارد. آنچه را پس از آن روی داد، چنین بازگو فرمود: «جبرئیل (علیه السلام) ظرفی شراب جنت و ظرفی شیر برایم آورد. شیر را گرفتم. جبرئیل (علیه السلام) به من گفت: ‹فطرت (سعادت دو جهان) را برگزیدی.› سپس دو جام دیگر پیش آوردند. یکی آب بود و دیگری عسل؛ از هر دو نوشیدم. جبرئیل گفت: ‹عسل نشانۀ آن است که امتت تا قیامت پایدار خواهد ماند و آب نشانۀ آن است که امتت از گناهان پاک خواهد شد.› سپس با هم به آسمان بالا رفتیم. جبرئیل (علیه السلام) در را کوبید. گفتند: ‹تو کیستی؟› ‹جبرئیل هستم.› ‹همراهت کیست؟› ‹او محمد است (علیه السلام).› ‹آیا برای او (وحی و دعوت معراج برای بالا رفتن به آسمان) فرستاده شده است؟› گفت: ‹آری، فرستاده شده است.› گفتند: ‹مرحبا به آن که آمد! این آمده چه نیکو مسافری است!› و بی‌درنگ در گشوده شد و خود را در برابر آدم (علیه السلام) یافتم. به من ‹مرحبا› گفت و دعا کرد… در سمت راست و چپ آدم علیه السلام ارواح گروهی از مردم همچون سایه‌هایی ایستاده بودند. آدم علیه السلام هرگاه به سمت راست خود می‌نگریست، لبخند می‌زد و هرگاه به سمت چپ می‌نگریست، می‌گریست. جبرئیل علیه السلام عرض کرد: ‹یا رسول الله! این سایه‌ها ارواح فرزندانی‌اند که از نسل آدم می‌آیند. آنان که در سمت راست‌اند، اهل جنت‌اند و آنان که در سمت چپ‌اند، اهل جهنم! چون به سمت راست می‌نگرد، لبخند می‌زند و چون به سمت چپ می‌نگرد، می‌گرید!›

«ای برترین همۀ آفریدگان! ای محبوب آفریدگار، ای سرور پیامبران، ای پیامبر شریف و بزرگی که سرچشمۀ نیکی‌ها و منبع برتری‌ها هستی! پروردگارت به تو سلام می‌رساند و تو را به حضور خود فرا می‌خواند. لطفاً برخیز، برویم.» جبرئیل علیه السلام

در آن‌جا فرشتگان بسیاری دیدم. همه با خشوع و خضوع به قیام ایستاده و به ذکر ‹سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ رَبُّ الْمَلَائِکَةِ وَالرُّوحِ› مشغول بودند. از جبرئیل پرسیدم: ‹عبادت این فرشتگان همین است؟› گفت: ‹آری. اینان از هنگامی که آفریده شده‌اند تا قیامت، در قیام‌اند. از حق تعالی بخواه که این عبادت را نصیب امتت کند.› از حق تعالی خواستم. دعایم را پذیرفت. قیامی که در نماز است، همین است.

(در آن‌جا) بر گروهی گذشتم. فرشتگان سرهایشان را می‌کوبیدند و دوباره به حال پیشین بازمی‌گشت. باز می‌کوبیدند و باز مانند پیش می‌شد. گفتم: ‹اینان کیستند؟› گفت: ‹کسانی‌اند که جمعه و جماعت را ترک می‌کنند و رکوع و سجده‌ها را کامل به جا نمی‌آورند.›

گروهی را دیدم. گرسنه و برهنه بودند. زبانیه آنان را در جهنم به چرا می‌راندند. گفتم: ‹اینان کیستند؟› گفت: ‹کسانی‌اند که بر فقیران رحم نمی‌کنند و زکات نمی‌دهند.›

بر گروهی گذشتم. پیش‌شان خوراک‌های لذیذ نهاده بودند و در یک سو مرداری افتاده بود. آن خوراک‌های لذیذ را رها کرده، مردار را می‌خوردند. گفتم: ‹اینان کیستند؟› گفت: ‹اینان مردان و زنانی‌اند که حلال را ترک کرده و به حرام روی می‌آورند؛ کسانی‌اند که با داشتن مال حلال، حرام می‌خورند.›

(کسانی) را دیدم که از بسیاری بار پشت‌شان، توان جنبیدن نداشتند. با همان حال مردم را صدا می‌زدند و از آنان می‌خواستند که بار بیشتری بر آنان بنهند. گفتم: ‹اینان کیستند؟› گفت: ‹اینان کسانی‌اند که در امانت خیانت می‌کنند. با آن‌که حق مردم را گرفته‌اند، باز هم ستم می‌کنند.›

بر گروهی از مردم گذشتیم که گوشت تن خود را می‌بریدند و می‌خوردند. گفتم: ‹اینان کیستند؟› جبرئیل (علیه السلام) گفت: ‹اینان غیبت‌کنندگان و سخن‌چینان‌اند.›

گروهی از مردم را دیدم با چهره‌های سیاه و چشمان کبود که لب بالای‌شان تا پیشانی رسیده و لب پایین‌شان تا پاهایشان آویخته بود و از دهان‌شان خون و چرک روان بود. با جام‌هایی از آتش، خون و چرک زهرآلودی را که از جهنم روان است، به آنان می‌نوشاندند و آنان همچون خران فریاد می‌کشیدند. گفتم: ‹اینان کیستند؟› گفت: ‹اینان شراب‌خواران‌اند.›

به گروهی از مردم برخوردیم که زبان‌شان از سرشان بیرون کشیده شده بود و شکل‌شان دگرگون گشته و به صورت خنزیر (خوک) درآمده بود و عذاب می‌دیدند. جبرئیل (علیه السلام) گفت: ‹اینان کسانی‌اند که شهادت دروغ می‌دهند.›

به قوم دیگری برخوردیم. شکم‌هایشان باد کرده و فرو آویخته، رنگ‌شان کبود گشته و دست‌ها و پاهایشان بسته بود و نمی‌توانستند از جای خود برخیزند. دربارۀ آنان از جبرئیل پرسیدم. گفت: ‹اینان رباخواران‌اند.›1

به گروهی از زنان برخوردیم. چهره‌هایشان سیاه و چشمان‌شان کبود بود. جامه‌هایی از آتش بر آنان پوشانده بودند. فرشتگان با گرزهایی از آتش بر آنان می‌زدند. آنان همچون سگان و خوکان زوزه می‌کشیدند. گفتم: ‹اینان کیستند؟› جبرئیل گفت: ‹اینان زنانی‌اند که زنا می‌کنند و شوهران خود را می‌آزارند.›

گروهی را دیدم. بسیار پرشمار بودند. در دره‌های جهنم زندانی شده بودند. آتش آنان را می‌سوزاند، دوباره زنده می‌شدند و باز آتش آنان را می‌سوزاند. گفتم: ‹اینان کیستند؟› گفت: ‹اینان کسانی‌اند که از پدران خود نافرمانی کرده‌اند.›

بر گروهی گذشتم. کشت می‌کردند و کشت‌شان در یک لحظه می‌رسید و خوشه می‌داد. گفتم: ‹اینان کیستند؟› جبرئیل گفت: ‹کسانی‌اند که برای الله تعالی عبادت می‌کنند.›

به دریایی رسیدم. وصف حال شگفت این دریا ممکن نیست. از شیر سپیدتر بود و موج‌هایی همچون کوه داشت. گفتم: ‹این چه دریایی است؟› گفت: ‹نام این دریا دریای حیات است. حق تعالی هنگامی که مردگان را زنده کند، از این دریا باران می‌باراند. بدن‌های پوسیده و پراکنده زنده می‌شوند و همچون گیاهی که می‌روید، از گور برمی‌خیزند…›

سپس به آسمان دوم بالا رفتیم. جبرئیل (علیه السلام) باز در را کوبید. گفته شد: ‹تو کیستی؟› ‹جبرئیل هستم.› ‹همراهت کیست؟› ‹او محمد علیه السلام است.› ‹آیا برای او وحی و دعوت معراج فرستاده شده است؟› گفت: ‹آری، آمده است.› گفته شد: ‹مرحبا به آن که آمد! این آمده چه نیکو مسافری است!› و بی‌درنگ در گشوده شد. خود را در کنار عیسی و یحیی بن زکریا (علیهما السلام) که پسران خالۀ یکدیگرند، یافتم. به من ‹مرحبا› گفتند و دعا کردند… (عیسی علیه السلام میانه‌قامت و سپیدِ گندم‌گون بود.)

به گروهی از فرشتگان برخوردم. صف بسته بودند و همه در رکوع بودند. تسبیحی ویژۀ خود داشتند. پیوسته در رکوع می‌مانند و سر برنمی‌دارند و به بالا نمی‌نگرند. جبرئیل (علیه السلام) گفت: ‹عبادت این فرشتگان چنین است. از حق تعالی بخواه تا نصیب امتت شود.›

دعا کردم. پذیرفت و رکوع را در نماز ارزانی داشت. سپس به آسمان سوم بالا رفتیم. پس از همان پرسش و پاسخ، در گشوده شد و خود را در کنار یوسف (علیه السلام) یافتم. نگریستم و دیدم که نیمی از زیبایی به او داده شده است. به من ‹مرحبا› گفت و دعا کرد…

فرشتگان بسیاری دیدم. صف‌به‌صف، همه در سجده بودند. از هنگامی که آفریده شده‌اند در سجده‌اند و با تسبیحی ویژۀ خود تسبیح می‌گویند. جبرئیل (علیه السلام) گفت: ‹عبادت این فرشتگان چنین است. از الله تعالی بخواه که این عمل را برای امتت میسر گرداند.› از حق تعالی خواستم. پذیرفت و آن را در نماز نصیب شما فرمود.

سپس به آسمان چهارم رسیدم. دری از نور داشت که از نقرۀ ناب ساخته شده بود. قفلی از نور بر آن زده بودند. بر قفل نوشته بود: ‹لا اله الا الله محمد رسول الله›. پس از همان پرسش و پاسخ، خود را در کنار ادریس (علیه السلام) یافتم. به من ‹مرحبا› گفت و دعا کرد. الله تعالی دربارۀ او فرموده است (که معنای آن چنین است): ‹ما او را به جایگاهی بلند برافراشتیم.›2

فرشته‌ای را دیدم که بر کرسی‌ای نشسته و غمگین و اندوهگین بود. پیرامونش چندان فرشته بود که شمارشان را تنها جناب حق می‌داند. در سمت راستش فرشتگانی نورانی دیدم. جامه‌های سبز پوشیده بودند و بوی بسیار خوشی داشتند. از زیبایی هر یک، نگریستن به چهره‌شان ممکن نبود. در سمت چپش فرشتگانی بودند که از دهان‌شان آتش می‌بارید. پیش روی‌شان نیزه‌ها و تازیانه‌هایی از آتش بود. چنان چشم‌هایی داشتند که کسی تاب نگریستن به آن را نداشت. فرشته‌ای که بر تخت نشسته بود، از سر تا پا چشم داشت. همواره به دفتری که پیش رویش بود می‌نگریست و لحظه‌ای چشم از آن برنمی‌داشت. پیش رویش درختی بود که بر هر برگش نام کسی نوشته شده بود. پیش رویش چیزی مانند تشت نیز بود. گاه با دست راست چیزی از آن برمی‌داشت و به فرشتگان نورانی سمت راستش می‌سپرد و گاه با دست چپ چیزی برمی‌داشت و به فرشتگان ظلمانی سمت چپش می‌داد. چون به (این) فرشته نظر کردم، ترسی در دلم افتاد. به جبرئیل گفتم: ‹این فرشته کیست؟› گفت: ‹عزرائیل است. هیچ‌کس تاب دیدن چهرۀ او را ندارد.› نزد او رفت و گفت: ‹ای عزرائیل!

«گفتند: ‹مرحبا به آن که آمد! این آمده چه نیکو مسافری است!› و بی‌درنگ در گشوده شد و خود را در برابر آدم (علیه السلام) یافتم.» حدیث شریف

این پیامبر آخرالزمان و حبیب و محبوب الله تعالی است.› عزرائیل (علیه السلام) سر برداشت و لبخند زد. برخاست و مرا تعظیم کرد و گفت: ‹مرحبا! حق تعالی کسی را شریف‌تر از تو نیافریده است. امت تو نیز از همۀ امت‌ها برتر است. من بر امت تو از پدران و مادران‌شان مهربان‌ترم.› گفتم: ‹از تو خواهشی دارم. امتم ناتوان است. با آنان نرمی کنی و جان‌شان را با مدارا بگیری.› گفت: ‹سوگند به حق الله تعالی که تو را واپسین پیامبر فرستاد و حبیب خود گردانید، الله تعالی در هر شبانه‌روز هفتاد بار به من فرمان می‌دهد:

«جان‌های امت محمد را با نرمی و آسانی بگیر و کارهایشان را با لطف به انجام رسان.» ازاین‌رو من نیز بر امت تو از مادران و پدران‌شان شفقت بیشتری دارم.› سپس به آسمان پنجم بالا رفتیم و در آن‌جا با هارون3 (علیه السلام) روبه‌رو شدیم. به من ‹مرحبا› گفت و دعای خیر کرد. عبادت فرشتگان آسمان پنجم را دیدم. همه ایستاده بودند و به انگشتان پاهای خود می‌نگریستند؛ هرگز به جای دیگری نگاه نمی‌کردند و با صدای بلند تسبیح می‌گفتند. از جبرئیل (علیه السلام) پرسیدم: ‹عبادت این فرشتگان چنین است؟› گفت: ‹آری؛ از حق تعالی بخواه که این عبادت را نصیب امتت کند.› دعا کردم. جناب حق ارزانی داشت. سپس به آسمان ششم بالا رفتیم. در آن‌جا با موسی (علیه السلام) روبه‌رو شدیم. به من ‹مرحبا› گفت و دعای خیر کرد.

سپس به آسمان هفتم برآمدیم. پس از همان پرسش و پاسخ، ابراهیم (علیه السلام) را یافتم که پشت به بیت‌المعمور داده بود. بیت‌المعمور همان است که هر روز هفتاد هزار فرشته به آن درمی‌آیند (و دیگر هرگز نوبت‌شان نمی‌رسد). به ابراهیم (علیه السلام) سلام دادم. سلامم را پاسخ داد و گفت: ‹مرحبا ای پیامبر صالح، ای فرزند صالح.› (سپس:) ‹ای محمد! زمین جنت بسیار لطیف و خاکش پاک است. به امتت بگو که در آن‌جا درخت بسیار بکارند.› گفتم: ‹در جنت چگونه درخت کاشته می‌شود؟› گفت: ‹با خواندن تسبیح «لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللّٰهِ»› (و در روایتی: ‹با خواندن تسبیح «سُبْحَانَ اللّٰهِ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ وَلَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ وَاللّٰهُ اَکْبَرُ»›). (جبرئیل علیه السلام) سپس مرا به سدرة‌المنتهی برد. سدرة‌المنتهی درختی بود که ریشه‌اش در آسمان ششم و تنه و شاخه‌هایش بر فراز آسمان هفتم بود؛ برگ‌هایش همچون گوش‌های فیل و میوه‌هایش همچون برج‌ها بود.4 گویی درختی است که با سایه‌اش همۀ آسمان‌ها و جنت را سایه افکنده است. با تجلی نور جلال و عظمت الله تعالی، به رنگ‌ها درمی‌آمد، با یاقوت، زمرد یا گوهرهایی مانند آن آراسته و زیبا می‌شد؛ چنان‌که از آفریدگانی که الله تعالی آفریده است، هیچ‌کس نمی‌تواند زیبایی آن را وصف کند.

جبرئیل (علیه السلام) مرا به فراسوی سدرة‌المنتهی رساند و با من وداع کرد. گفتم: ‹ای جبرئیل! مرا تنها می‌گذاری؟› جبرئیل (علیه السلام) پریشان شد. از هیبت حق تعالی به لرزه افتاد و گفت: ‹ای محمد! اگر یک گام (دیگر) بردارم، از عظمت الله تعالی هلاک می‌شوم. سراسر وجودم می‌سوزد و نابود می‌شود.›»

سرور عالمیان تا این‌جا با جبرئیل علیه السلام آمده بود. جبرئیل علیه السلام در این‌جا خود را بر همان صورتی که آفریده شده بود، با ششصد هزار بال گشوده که از هر بالش مروارید و یاقوت می‌ریخت، به رسول الله نشان داد.

سپس فرشی سبز از جنت به نام رفرف آمد که روشنی‌اش از خورشید درخشان‌تر بود. بی‌وقفه به ذکر الله تعالی مشغول بود و آوای تسبیحش عالمی را که در آن بود، پر می‌کرد. به سرور ما، پیامبر، سلام داد. سرور ما رسول الله بر رفرف نشست. در یک لحظه به بلندی‌های بسیار برآمدند و از هفتاد هزار پرده که حجاب خوانده می‌شود، گذشتند. میان هر حجاب با حجاب دیگر فاصلۀ بسیار بود. بر هر پرده فرشتگانی گماشته بودند. رفرف سرور ما، پیامبر، را یکی‌یکی از آن پرده‌ها گذراند. بدین‌گونه از عالم‌های کرسی، عرش و ارواح گذشتند. سرور ما، حبیب اکرم و نبی محترم صلی الله علیه وسلم، هنگام گذشتن از هر پرده، می‌شنید که فرمان داده می‌شود: «مترس، ای محمد! نزدیک شو، نزدیک شو!» چنان نزدیک شد که به مقام قاب قوسین رسید. به‌گونه‌ای ناشناخته، فهم‌ناشدنی و وصف‌ناپذیر، به بلندی‌هایی که الله تعالی خواست، رسید. بی‌مکان، بی‌زمان، بی‌جهت و بی‌چگونگی رؤیت حاصل شد؛ یعنی الله تعالی را دید. بی‌چشم، بی‌گوش، بی‌واسطه و بی‌وسیله با پروردگار خود سخن گفت. به نعمت‌هایی رسید که هیچ آفریده‌ای نتواند دانست و نتواند فهمید.

حضرت امام ربانی در «مکتوبات» خود می‌فرماید: «آن سرور علیه الصلاة والسلام در شب معراج پروردگار خود را در دنیا ندید؛ در آخرت دید. زیرا رسول علیه السلام در آن شب از دایرۀ زمان و مکان بیرون رفت. آنی ازلی و ابدی یافت. آغاز و انجام را یک نقطه دید. رفتن کسانی را که هزاران سال بعد به جنت خواهند رفت، و بودن‌شان را در جنت، در آن شب دید. پس دیدن در آن مقام، دیدن در دنیا نیست؛ دیدن با دیدِ آخرت است.»

چون به سرور ما، پیامبر، گفته شد: «پروردگارت را ثنا گوی!»، آن حضرت بی‌درنگ گفت: «اَلتَّحِیَّاتُ لِلّٰهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّیِّبَاتُ» (یعنی: همۀ مدح‌ها، ستایش‌ها و ثناهایی که با زبان‌هاست، خدمت‌ها و طاعت‌هایی که با بدن است، و نیکی‌ها و احسان‌هایی که با مال است، از آنِ الله تعالی باد).

«حق تعالی کسی را شریف‌تر از تو نیافریده است. امت تو نیز از همۀ امت‌ها برتر است.» عزرائیل علیه السلام

نخست الله تعالی بی‌چشم، بی‌گوش، بی‌واسطه و بی‌مکان، با فرمودن «اَلسَّلَامُ عَلَیْکَ اَیُّهَا النَّبِیُّ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَکَاتُهُ» (ای رسول من! سلام من، برکت من و رحمت من بر تو باد) به حبیب خود سلام داد. سرور ما، پیامبر، پاسخ داد: «اَلسَّلَامُ عَلَیْنَا وَعَلٰی عِبَادِ اللّٰهِ الصَّالِحِینَ» (ای پروردگار من! سلام بر ما و بر بندگان صالحت نیز باد).

فرشتگان چون این را شنیدند، یک‌صدا گفتند: «اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ» (چنان‌که گویی با چشم خود دیده باشم، می‌دانم و ایمان دارم که جز الله تعالی هیچ معبودی سزاوار پرستش نیست و محمد علیه السلام بنده و رسول اوست).

چون سرور ما، پیامبر، گفت: «اَلسَّلَامُ عَلَیْنَا…»، الله تعالی فرمود: «ای حبیب من! این‌جا جز ما دو کسی نیست. چرا گفتی ‹عَلَیْنَا› (بر ما)؟» سرور ما رسول الله چنین پاسخ داد:

«الهی! هرچند بدن‌های امتم با من نیست، اما ارواح‌شان با من است. نظر عنایت و کمال همّت من از آنان دور نیست. تو به من سلام دادی و مرا از همۀ بدی‌ها دور ساختی. امت فقیر و دردمندم را که به فتنۀ آخرالزمان گرفتار آمده است، چگونه از این اکرام و احسان بزرگ محروم کنم؟ چگونه آنان را از چنین نعمتی بی‌نصیب گردانم؟»

الله تعالی فرمود: «ای حبیب من! امشب مهمان منی. از من بخواه؛ چه می‌خواهی؟» سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم گفت: «امتم را می‌خواهم (ای پروردگار من!)»

بنا بر روایتی، حق تعالی این پرسش را به همین‌گونه هفتصد بار تکرار فرمود. سرور ما رسول الله در همه‌اش پاسخ داد: «امتم را می‌خواهم.» چون الله تعالی فرمود: «همواره امتت را می‌خواهی»، آن حضرت درخواست کرد: «ای پروردگار من! خواهنده منم، دهنده تویی. همۀ امتم را به من ببخش.» جناب حق فرمود: «اگر امشب همۀ امتت را به تو ببخشم، رحمت من و عزت تو آشکار نمی‌شود. بخشی از آنان را امشب به تو بخشیدم. دو بخش را به تأخیر انداختم. تا در روز قیامت تو بخواهی و من ببخشم؛ تا رحمت من و عزت (شرف) تو آشکار گردد.»

پیامبر محبوب ما صلی الله علیه وسلم در حدیث شریفی فرموده است: «آن شب (شب معراج) از الله تعالی خواستم که حساب همۀ امتم را به من بسپارد. حق تعالی فرمود: ‹ای محمد! مراد تو از این آن است که هیچ‌کس از خطاهای امتت آگاه نشود. مراد من آن است که چون تو پیامبری مهربانی، خطاها و کارهای زشت‌شان همان‌گونه که از بیگانگان پوشیده است، از تو نیز پوشیده بماند. ای محمد! تو راهنمای آنانی. من پروردگار آنانم. تو آنان را تازه دیدی. من از ازل تا ابد به آنان نظر کرده‌ام و نظر می‌کنم. ای محمد! اگر گفت‌وگو با امت تو را دوست نمی‌داشتم، در روز قیامت آنان را به حساب نمی‌کشیدم. از هیچ گناه بزرگ و کوچک‌شان نمی‌پرسیدم.›»

«الله تعالی فرمود: ‹ای محمد! چشم مبارکت را بگشا و به زیر پایت بنگر.› نگریستم و مشتی خاک دیدم. حق تعالی فرمود: ‹همۀ چیزهایی که هستند، خاک پای تواند. آیا آن خاک مرا به حضور دوست آوردی؟ بخشیدن امت تو برای من آسان‌تر است از بخشیدن غباری که به دامن دوستی نشسته باشد.›»

امتت را به تو دادم، ای حبیب!
جنتم را نصیب آنان گردانیدم.
ای حبیب من، آنچه بود که خواستی؟
برای مشتی خاک منت کشیدی؟

سرور ما، پیامبر، در حدیث شریفی فرموده است: «از حق تعالی پرسش‌هایی چند کردم. پاسخ‌شان را شنیدم. از پرسیدنم پشیمان شدم. (برخی از آن‌ها این است:)

‹ای پروردگار من! به جبرئیل ششصد هزار بال دادی. در برابر آن، احسانت به من چیست؟› حق تعالی فرمود: ‹یک موی تو نزد من از ششصد هزار بال جبرئیل محبوب‌تر است. به سبب یک موی تو، هزاران گناهکار عاصی را در روز قیامت آزاد می‌کنم. ای محمد! اگر جبرئیل بالش را بگشاید، میان مشرق و مغرب را پر می‌کند. اگر تو شفاعت کنی، هرچند میان مشرق و مغرب پر از عاصیان باشد، همه را به تو می‌بخشم.› گفتم: ‹فرشتگان را در برابر پدرم آدم (علیه السلام) به سجده واداشتی. در برابر آن، اکرامت به من چیست؟›

حق تعالی فرمود: ‹سجدۀ فرشتگان برای آدم، به سبب آن بود که نور تو در پیشانی او بود. ای محمد! چیزی برتر از آن به تو دادم. نامت را در کنار نامم نهادم و بر عرش اعلی نوشتم. در آن هنگام آدم هنوز آفریده نشده بود و از او نه نامی بود و نه نشانی. نام تو را بر در آسمان‌ها، بر حجاب‌ها، بر درهای جنت‌ها، بر کوشک‌ها و درختان و در همه‌جای جنت نوشتم. در جنت هیچ چیزی نبود که بر آن «لا اله الا الله محمد رسول الله» نوشته نشده باشد. این مرتبه از مرتبه‌ای که به آدم داده شد، برتر است.›

چون تو را دوست داشتم، ای شریف،
آیا دو جهان از آنِ تو نباشد، ای لطیف؟
ذات تو را آیینۀ ذات خود گردانیدم،
نامت را با نام خود نوشتم.

‹ای پروردگار من! به نوح (علیه السلام) کشتی دادی. در برابر آن، به من چه احسان کردی؟› فرمود: ‹به تو براق دادم و در یک شب از زمین تا عرش رساندمت. جنت و جهنم را دیدی. به امتت نیز مسجدها دادم تا در روز قیامت، همچون سوار شدن بر کشتی‌ها، امتت بر آن مسجدها سوار شوند و در زمانی به اندازۀ یک چشم برهم زدن از صراط بگذرند و از جهنم رهایی یابند.› ‹ای پروردگار من! بر بنی‌اسرائیل مَنّ و گوشت پرنده‌ای شبیه بلدرچین فرو فرستادی.› حق تعالی فرمود: ‹به تو و امتت نعمت دنیا و آخرت را ارزانی داشتم. شکل بنی‌اسرائیل را از صورت انسان به صورت خرس، بوزینه و خنزیر برگرداندم. با هیچ‌یک از امت تو چنین نکردم. هرچند مانند کردار آنان کردار کنند، این بلا را برای‌شان روا ندیدم. ای محمد! به تو سوره‌ای دادم که مانند آن سوره در تورات و انجیل نیست. آن سوره، سورۀ فاتحه است. هر که آن سوره را بخواند، تنش بر جهنم حرام می‌شود. عذاب مادر و پدر او را سبک می‌گردانم. ای محمد! من کسی را اکرم (گرانقدرتر، برتر و شریف‌تر) از تو نیافریدم. بر تو و امتت در شبانه‌روز پنجاه وقت نماز فرض کردم.

«آن شب (شب معراج) از الله تعالی خواستم که حساب همۀ امتم را به من بسپارد.» حدیث شریف

ای محمد! هر که یگانگی مرا بپذیرد و برای من شریک نیاورد، جنت از آنِ ایشان است. جهنم را بر امت تو که چنین باشند، حرام کردم. رحمتم بر امت تو از غضبم پیشی گرفته است.

ای محمد! نزد من از همۀ آفریدگان اکرم و شریف‌تری. در روز قیامت چندان اکرامت کنم که همۀ عالم در شگفت شوند. ای حبیب من! تا تو به جنت درنیایی، بر دیگر پیامبران و امت‌هایشان ممنوع است. تا امت تو درنیاید، امت دیگری درنمی‌آید. ای محمد! آیا می‌خواهی ببینی که برای تو و امتت چه چیزها آماده کرده‌ام؟› گفتم: ‹می‌خواهم، ای پروردگار من!› اسرافیل را خطاب کرد و فرمود: ‹ای اسرافیل! به بنده‌ام، امینم و رسولم جبرئیل بگو که حبیبم را به جنت ببرد و هرچه برای حبیبم و امتش در جنت آماده کرده‌ام، به او نشان دهد؛ تا خاطر مبارکش از نگرانی رهایی یابد.›»

پیامبر محبوب ما، سرور عالمیان، همراه اسرافیل علیه السلام نزد جبرئیل علیه السلام آمدند. جبرئیل علیه السلام برای به جا آوردن فرمان الله تعالی، سرور ما، پیامبر صلی الله علیه وسلم، را به جنت برد. فرشتگان با طبق‌هایی در دست که یکی پر از حُلّه و دیگری پر از نور بود، چشم‌به‌راه بودند. جبرئیل علیه السلام گفت: «یا رسول الله! اینان هشتاد هزار سال پیش از آدم علیه السلام آفریده شده‌اند. در این مقام بی‌تابی می‌کنند که آنچه را در طبق‌هاست بر تو و امتت نثار کنند. در روز قیامت، چون حضرتت و امتت به فرمان الله تعالی بر آستانۀ جنت پا بگذارید، این فرشتگان گوهرهای طبق‌ها را بر شما نثار خواهند کرد.» فرشته‌ای به نام رضوان که در جنت گماشته است، به استقبال‌شان آمد. سرور ما، پیامبر، را مژده‌ها داد و گفت: «حق تعالی جنت را سه بخش کرده است تا دو بخش آن را به امت تو و یک بخش را به امت‌های دیگر پیامبران بدهد.» و همۀ گوشه‌های جنت را به ایشان گرداند. حبیب اکرم فرمود: «در میان جنت نهری دیدم.

بر فراز عرش روان است. از یک جا آب، شیر، خمر و عسل بیرون می‌آید. هرگز با هم نمی‌آمیزند. کنارۀ آن نهر از زبرجد بود. سنگ‌های درونش گوهر، گلش عنبر و گیاهانش زعفران بود. پیرامونش جام‌های سیمین نهاده بودند که شمارشان از ستارگان آسمان بیشتر بود. در گرداگردش پرندگانی بودند که گردن‌شان همچون گردن شتر بود. هر که از گوشت آنان بخورد و از آن نهر بنوشد، به رضای حق تعالی دست می‌یابد. از جبرئیل پرسیدم: ‹این نهر چیست؟› گفت: ‹کوثر است. حق تعالی آن را به تو داده است. از این کوثر به بوستان‌هایی که در هشت جنت است، آب روان می‌شود.› در کنار آن نهر خیمه‌هایی دیدم. همه از مروارید و یاقوت بود. از جبرئیل پرسیدم. گفت: ‹منزل‌های همسران تو است.› در آن خیمه‌ها حورانی دیدم. چهره‌هایشان همچون خورشید می‌درخشید و همه آواز سر داده، با نغمه‌های گوناگون ترنم می‌کردند. می‌گفتند: ‹ما شادمان و خرسندیم. هیچ اندوهی به ما نمی‌رسد.

ما آراسته‌ایم و هرگز برهنه نمی‌شویم. ما جوانیم و هرگز پیر نمی‌شویم. ما خوش‌خوییم و هرگز خشم نمی‌گیریم. ما همیشه چنین‌ایم و هرگز نمی‌میریم.› نغمه‌ها و آوازهایشان به کوشک‌ها و درختان سعادت می‌رسید و همه‌جا را فرا می‌گرفت. چنان آوازهای خوشی داشتند که اگر آن نغمه‌ها به دنیا می‌رسید، مرگ و محنت در دنیا نمی‌ماند. جبرئیل گفت: ‹می‌خواهی چهره‌هایشان را ببینی؟› گفتم: ‹می‌خواهم.› در یکی از خیمه‌ها را گشود. نگریستم. چنان صورت‌های زیبایی دیدم که اگر همۀ عمرم زیبایی‌شان را بازگویم، به پایان نتوانم رساند. چهره‌هایشان از شیر سپیدتر، گونه‌هایشان از یاقوت سرخ‌تر و از خورشید درخشان‌تر بود. پوست‌شان از ابریشم نرم‌تر و همچون ماه روشن و بوی‌شان از مشک خوش‌تر بود. موهایشان بسیار سیاه بود؛ موی برخی بافته، برخی گرد آورده و برخی رها شده بود؛ چون می‌نشستند، همچون خیمه‌ای گرداگردشان را می‌گرفت و چون برمی‌خاستند، تا پاهایشان می‌رسید. پیش هر یک خدمتکاری ایستاده بود. جبرئیل گفت: ‹اینان برای امت تواند.›»

سرور ما، پیامبر صلی الله علیه وسلم، فرمود: «باغ‌ها و بوستان‌های هشت جنت و هرگونه نعمتش را دیدم. به خاطرم گذشت که جهنم و درجه‌هایش را نیز ببینم. جبرئیل دستم را گرفت و مرا نزد مالک، بزرگ‌ترین فرشتۀ جهنم، برد. (گفت: ‹ای مالک! حضرت محمد می‌خواهد جایگاه‌های دشمنان را در جهنم ببیند؛ جهنم را به او نشان بده.›)» چون مالک پوشش جهنم را از رویش برداشت، جهنم چنان به جوشیدن و برآمدن افتاد که سرور ما، پیامبر (علیه الصلاة والسلام)، به یقین دید که جهنم هر چیزی را می‌گیرد و در دم می‌سوزاند؛ و عذاب‌های تشنگی در جهنم، زنجیرهای عذاب، مارها و کژدم‌های عذاب و برخی از عذاب‌های آن‌جا را نیز دید.

«مالک طبقه‌های جهنم را گشود. هفت طبقه (همه‌اش) را دیدم. طبقۀ هفتم را هاویه می‌گویند. عذابش چندین برابر طبقه‌های دیگر بود. از مالک پرسیدم: ‹در این طبقه کدام گروه عذاب می‌شوند؟› مالک گفت: ‹فرعون، قارون و منافقان امت تو عذاب می‌شوند.› طبقۀ ششم لظی است. در آن‌جا مشرکان (آنان که هیچ دینی ندارند) عذاب می‌شوند. طبقۀ پنجم حطمه است. در آن‌جا آتش‌پرستان، گاوپرستان و بوداییان عذاب می‌شوند.

طبقۀ چهارم جحیم است. در آن‌جا خورشیدپرستان و ستاره‌پرستان عذاب می‌شوند. طبقۀ سوم سقر است. در آن‌جا مسیحیان عذاب می‌شوند. طبقۀ دوم سعیر است. در آن‌جا یهودیان عذاب می‌شوند. طبقۀ اول جهنم است. عذاب این طبقه از عذاب طبقه‌های دیگر کمتر بود. (با این همه،) در آن‌جا هفتاد هزار دریای آتش دیدم. هر دریا چنان بزرگ بود که اگر زمین‌ها و آسمان‌ها را در یک دریا بیفکنند و به فرشته‌ای فرمان دهند، هزار سال هم که بجوید، یافتن‌شان ممکن نباشد. زبانیه (فرشتگانی که در جهنم گماشته‌اند) چنان عظیم بودند که اگر یکی از آنان زمین‌ها و آسمان‌ها را در گوشۀ دهانش بگذارد، هیچ پیدا نشود. آن دریاها موج می‌زدند و آواهای هولناکی برمی‌خاست. اگر از آن آوا اندک صدایی به دنیا می‌رسید، همۀ جانداران هلاک می‌شدند.

پرسیدم: ‹این طبقه برای کدام گروه است؟› مالک پاسخ نداد. باز پرسیدم. خاموش ماند… جبرئیل به مالک گفت: ‹از تو پاسخ می‌خواهد.› او نیز با گفتن ‹مرا معذور دار› عذر خواست. گفتم: ‹هرچه هست، پاسخ بده تا امروز چاره‌اش ممکن باشد.› مالک گفت: ‹یا رسول الله! برای عاصیان امت توست؛ آنان را نصیحت کن تا خود را از این جای هولناک نگاه دارند و از چیزهایی که تن‌شان را به چنین عذابی می‌کشاند، دوری کنند. آن روز من بر عاصیان رحم نمی‌کنم؛ نه بر پیران سپیدریش‌شان شفقت می‌ورزم و نه بر جوانان‌شان.›»

«معراج جایی است که عقل به پایان می‌رسد و ایمان آغاز می‌شود.» حدیث شریف

سرور عالمیان به گریه افتاد. دستار را از سر مبارک خود برداشت و به شفاعت و زاری (به درگاه الله تعالی) پرداخت. با گفتن این‌که امتش ناتوان است و تاب چنین عذابی را ندارد، چندان گریست که جبرئیل علیه السلام و همۀ فرشتگان نیز با او گریستند. از جانب الله تعالی خطاب آمد: «ای حبیب من! حرمت و ارزش تو نزد من بزرگ است؛ دعایت پذیرفته شد. خاطرت را آسوده دار. تو را به مرادت رساندم. چنان مقامی به تو می‌دهم که عاصیان بسیار بی‌شماری را به شفاعت تو می‌بخشم؛ تا آن‌جا که تو بگویی: ‹بس است.› ای حبیب من! هر که فرمان مرا نگه دارد، از عذاب و کیفر رهایی می‌یابد و به رحمتم می‌رسد. در جنت به شرف دیدار من نایل می‌شود. بر تو و امتت در شبانه‌روز پنجاه وقت نماز فرض کردم.»

پیامبر ما صلی الله علیه وسلم در ادامه فرمود: «از آن مقام (سپس) به عرش رسیدم. از آسمان‌ها گذشتم و به مقامی آمدم که موسی (علیه السلام) در آن بود. به من گفت: ‹حق تعالی بر تو و امتت چه فرض کرد؟› گفتم: ‹بر من فرض کرد که هر شبانه‌روز پنجاه وقت نماز گزارده شود.› گفت: ‹نزد پروردگارت بازگرد و بخواه که اندکی سبکش کند. زیرا امتت از عهدۀ این برنمی‌آید. من بنی‌اسرائیل را آزمودم و سنجیدم.› پس نزد پروردگارم بازگشتم و گفتم: ‹ای پروردگار من! (این فرمان را) بر امتم اندکی سبک گردان!› در پی آن، از پنجاه وقت تنها پنج وقت کاست. نزد موسی (علیه السلام) بازگشتم و گفتم: (پنج وقت کاست). گفت: ‹نزد پروردگارت بازگرد! بخواه که باز اندکی سبک‌تر کند. زیرا امتت از عهدۀ این برنمی‌آید.› بدین‌گونه میان موسی (علیه السلام) و پروردگارم رفت و آمد کردم تا سرانجام الله تعالی چنین فرمود: ‹این نماز را به پنج وقت کاهش دادم. برای هر نماز ده ثواب است. ازاین‌رو در پایان باز پنجاه نماز می‌شود. زیرا هر که قصد کار نیکی کند و نتواند آن را انجام دهد، برایش یک ثواب نوشته می‌شود؛ اما اگر انجامش دهد، در برابر یکی، درست ده ثواب نوشته می‌شود. ولی اگر قصد گناهی کند و آن را نکند، چیزی نوشته نمی‌شود؛ اگر بکند، تنها همان یک گناه ثبت می‌گردد.› سپس نزد موسی (علیه السلام) فرود آمدم و ماجرا را بازگفتم. باز گفت: ‹بازگرد و بخواه که اندکی دیگر سبکش کند.› در پی آن به او گفتم: ‹از بس با پروردگارم مناجات کرده‌ام، دیگر شرم می‌کنم.›»5 بدین‌سان الله تعالی دل مبارک پیامبر محبوب ما را که از سختی‌هایی که کشیده بود زخمی شده بود، تسلی داد. نعمت‌هایی به او ارزانی داشت که به هیچ آفریده‌ای نداده است و هیچ‌کس نتواند دانست و نتواند فهمید.

بیا این‌جا، ای که در آتش عشق می‌سوزی،
ای که خود را عاشق معشوق می‌پنداری.
بیا و معراج آشکار آن شاه را بشنو؛
اگر عاشقی، درنگ مکن و در آتش عشق بسوز.
شب دوشنبه‌ای بود، خبر راست است،
و آن شب، خود شب قدر بود.
آن همایون‌بخت و آن والامقام
آن شب در خانۀ ام هانی بود.
پیشینیان به این دولت نرسیدند،
هیچ‌کس به این رفعت نایل نشد؛
زیرا همه را دید و از آن فراتر گذشت،
رفت و به آن حضرت والا رسید.
آن ذوالجلال که از شش جهت منزه است،
بی‌کم‌وکیف جمال خود را به او نمود.
ربّ‌العزت را آشکارا دید؛
امتش نیز در آخرت چنین خواهد دید.
ای که به معراج رفتی و نیاز آوردی،
نماز را معراج امت تو گردانیدم.

«ای حبیب من! هر که فرمان مرا نگه دارد، از عذاب و کیفر رهایی می‌یابد و به رحمتم می‌رسد. در جنت به شرف دیدار من نایل می‌شود.» حدیث قدسی