بیعت‌های عقبه
بیعت اول عقبه
در ماه ذوالحجۀ سال یازدهم بعثت، اسعد بن زراره و یازده تن از یارانش در موسم حج بار دیگر به مکه آمدند. از دیدار پیشین‌شان با سرور عالمیان درست یک سال گذشته بود. در آن سال، مشرکان بیش از هر سال دیگر مسلمانان را آزار می‌دادند و بر آنان جفا روا می‌داشتند. سرور ما رسول الله را پیوسته زیر نظر داشتند و هر کسی را که با ایشان سخن می‌گفت، شکنجه می‌کردند. مدنیان چون از این حال آگاه شدند، قرار گذاشتند که شبانه در عقبه با پیامبر ما دیدار کنند. چون شب فرارسید، گرد هم آمدند. وفاداری خود را عرضه داشتند، پیمان بستند که به همۀ فرمان‌ها و خواسته‌های ایشان گردن نهند و بیعت کردند. در این پیمان تعهد سپردند که «برای الله تعالی شریک قرار ندهند، زنا نکنند، دزدی نکنند، از بهتان بپرهیزند و فرزندان خود را از ترس سرزنش و از بیم روزی نکشند».1
پیامبر محبوب ما این ۱۲ تن را که دو تن از قبیلۀ اوس و دیگران از قبیلۀ خزرج بودند، نمایندگان قبایل‌شان ساخت. اینان می‌بایست اسلام را برای قبایل خود بیان کنند و از سوی آنان در برابر سرور ما رسول الله ضامن باشند. اسعد بن زراره نیز از سوی همۀ آنان به نمایندگی برگزیده شده بود. آن ۵ تن که سال گذشته در دیدار عقبه حاضر بودند و آن ۷ تن که تازه اسلام آورده بودند، اینان بودند: از بنی‌مالک بن نجار، اسعد بن زراره، عوف بن حارث و معاذ بن حارث؛ از بنی‌زُرَیق بن عامر، رافع بن مالک و ذکوان بن عبدقیس؛ از بنی‌غَنم بن عوف، عباده بن صامت؛ از بنی‌غُصَینه، یزید بن ثعلبه؛ از بنی‌عجلان بن زید، عباس بن عباده؛ از بنی‌حرام بن کعب، عقبه بن عامر؛ از بنی‌سواد بن غنم، قطبه بن عامر؛ از بنی‌عبدالاشهل بن جُشَم، ابوالهیثم مالک بن تَیِّهان؛ و از بنی‌عمرو بن عوف، عُوَیم بن ساعده.
خورشیدی که در مدینه طلوع کرد
پس از بیعت (پیمان) اول عقبه، حضرت اسعد بن زراره و یارانش که به مدینه بازگشته بودند، شب و روز اسلام را برای قبایل خود بیان کردند و آنان را به دین حق فراخواندند. در نتیجۀ این دعوت، اسلام در مدینه به‌سرعت گسترش یافت؛ چنان‌که قبایل اوس و خزرج، که پیش‌تر با یکدیگر دشمن بودند، گرد هم آمدند و برای آن‌که اسلام را بهتر بیاموزند، از سرور ما رسول الله معلمی خواستند. رسول اکرم صلی الله علیه وسلم نیز برای تعلیم قرآن کریم و اسلام، حضرت مصعب بن عمیر را، که از اصحاب ایشان در مکه بود، به‌عنوان معلم به مدینه فرستاد. حضرت مصعب در خانۀ حضرت اسعد منزل گرفت. هر دو با هم خانه‌به‌خانه می‌گشتند و اسلام را به همه می‌شناساندند. از مردم می‌خواستند که محبت رسول الله را در دل جای دهند و پیمان بندند که برای پاسداری از ایشان در برابر همۀ دشمنان، به جان و دل بکوشند. بدین‌گونه آنان را برای بیعتی که قرار بود با رسول الله بسته شود، آماده می‌ساختند. رئیس قبیلۀ حضرت اسعد بن زراره، سعد بن معاذ بود و با یکدیگر خویشاوندی داشتند. چون در آن روزگار در میان عرب رسم بود که از اهانت به خویشاوندان بپرهیزند، سعد بن معاذ که هنوز ایمان نیاورده بود، به خانۀ حضرت اسعد بن زراره نرفت تا از این کار جلوگیری کند. او که رئیس قبیله بود، نمی‌خواست خودش در این کار دست ببرد. ازاین‌رو، به اُسَید بن حُضَیر، یکی از بزرگان قبیله‌اش، گفت: «به محلۀ ما برو، این مردی را که آمده است ببین و هرچه باید بکنی، بکن. اگر اسعد پسر خاله‌ام نمی‌بود، این کار را به تو نمی‌سپردم.»
آن‌گاه اسید بن حضیر نیزۀ خود را برداشت و به خانه‌ای رفت که حضرت مصعب بن عمیر در آن بود. چون به آن‌جا رسید، با خشم به سخن آغاز کرد و گفت: «چرا نزد ما آمده‌اید؟ مردم را فریب می‌دهید! اگر نمی‌خواهید جان خود را از دست بدهید، همین حالا از این‌جا بروید!» مصعب بن عمیر چون او را چنین خشمگین دید، با نرمی و ادب تمام پاسخ داد: «اندکی بنشین و سخن ما را بشنو! مقصود ما را دریاب؛ اگر پسندیدی، می‌پذیری، وگرنه ما را باز می‌داری…» اسید آرام گرفت، گفت: «راست گفتی.» و نیزه‌اش را در زمین فرو کرد و نشست. به سخنان شیرین حضرت مصعب که بر دل آدمی می‌نشست و به آیات قرآن کریم که با آوازی خوش تلاوت می‌کرد، گوش سپرد. از خود بی‌خود شد و گفت: «این چه زیباست!» سپس پرسید: «برای درآمدن به این دین چه باید کرد؟» برایش بیان کردند و اسید بن حضیر با گفتن کلمۀ شهادت مسلمان شد. حضرت اسید که از شادی در جای خود آرام نمی‌گرفت، گفت: «من می‌روم و کسی را نزد شما می‌فرستم. اگر او مسلمان شود، در مدینه از قوم او کسی نمی‌ماند که ایمان نیاورده باشد…» و شتابان برخاست و رفت. یکراست نزد سعد بن معاذ رفت. سعد بن معاذ چون او را دید، گفت: «سوگند می‌خورم که اسید با آن چهره‌ای که از این‌جا رفته بود، بازنمی‌گردد.» سپس پرسید: «ای اسید، چه کردی؟» حضرت اسید بن حضیر که بسیار آرزو داشت سعد بن معاذ مسلمان شود، گفت: «با آن مرد (با مصعب بن عمیر) سخن گفتم و بدی‌ای از آنان ندیدم. تنها شنیدیم که بنی‌حارثه، از این‌که پسرخاله‌ات اسعد چنین کسی را در خانه‌اش جای داده است، بدگمان شده و برای کشتن او به راه افتاده‌اند.» این سخنان بر سعد بن معاذ بسیار گران آمد؛ زیرا چند سال پیش در جنگی بنی‌حارثه را شکست داده و ناچارشان کرده بودند که به خیبر پناه ببرند. یک سال بعد نیز آنان را بخشیده و اجازه داده بودند که به سرزمین خود بازگردند. با این همه، اندیشۀ آن‌که آنان چنین رفتاری در پیش گیرند، سعد بن معاذ را سخت به خشم آورد. حال آن‌که در حقیقت چنین چیزی در میان نبود. اسید بن حضیر با این تدبیر خواسته بود نگذارد سعد بن معاذ به خاله‌اش و پسر او اسعد بن زراره، و در نتیجه به مصعب بن عمیر، آسیبی برساند. بدین‌گونه زمینه را فراهم ساخت تا سعد به جانب آنان بگراید و سرانجام مسلمان شود. سعد بن معاذ با شنیدن این سخنان اسید بن حضیر از جا برجست و نزد حضرت اسعد بن زراره رفت. چون به آن‌جا رسید، دید که اسعد و مصعب بن عمیر در نهایت آرامش و سکون نشسته‌اند و با هم گفت‌وگو می‌کنند. نزدیک‌شان رفت و گفت: «ای اسعد! اگر میان ما خویشاوندی نمی‌بود، این کارها را کرده نمی‌توانستی…» حضرت مصعب بن عمیر در پاسخ این سخنان گفت: «ای سعد! اندکی درنگ کن، بنشین، سخن ما را بشنو و دریاب… اگر سخنان ما را پسندیدی، چه بهتر؛ و اگر نپسندیدی، آن را بر تو عرضه نمی‌کنیم و تو هم برمی‌خیزی و می‌روی!» سعد بن معاذ در برابر این سخنان نرم و شیرین آرام گرفت، گوشه‌ای نشست و به شنیدن سخنان آنان پرداخت. حضرت مصعب بن عمیر نخست اسلام را برای سعد بن معاذ بیان کرد و اصول اسلام را برایش روشن ساخت. سپس با آواز شیرین و خوش خود اندکی از قرآن کریم تلاوت کرد. هرچه می‌خواند، حال سعد بن معاذ دگرگون می‌شد و از خود بی‌خود می‌گشت. در برابر بلاغت بی‌همتای قرآن کریم دلش نرم شد و سخت متأثر گردید. نتوانست خودداری کند و پرسید: «شما برای درآمدن به این دین چه می‌کنید؟» مصعب بن عمیر بی‌درنگ کلمۀ شهادت را به او یاد داد. او نیز با گفتن «اَشْهَدُ اَنْ لا اِلٰهَ اِلّا اللهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ» مسلمان شد. سعد بن معاذ از آرامش و شادی‌ای که از مسلمان شدن خود احساس می‌کرد، در جای خود آرام نمی‌گرفت. بی‌درنگ به خانه رفت و همان‌گونه که آموخته بود، غسل کرد. سپس خواست که قومش گرد آیند. اسید بن حضیر را با خود برداشت و به جایی رفت که مردم در آن جمع بودند. بنی‌عبدالاشهل را مخاطب ساخت و گفت: «ای بنی‌عبدالاشهل! مرا چگونه می‌شناسید؟» آنان یک‌صدا پاسخ دادند: «تو رئیس و بزرگ مایی؛ ما پیرو توایم!» سعد بن معاذ با شنیدن این سخنان گفت: «پس به همۀ شما خبر می‌دهم: من به شرف اسلام مشرف شدم. از شما نیز می‌خواهم که به الله تعالی و رسول او ایمان آورید. اگر ایمان نیاورید، با هیچ‌یک از شما سخن نخواهم گفت و دیدار نخواهم کرد!…»
«پس به همۀ شما خبر می‌دهم: من به شرف اسلام مشرف شدم. از شما نیز می‌خواهم که به الله تعالی و رسول او ایمان آورید» سعد بن معاذ (رضی الله عنه)
سنة السرور (سال شادی)
بنی‌عبدالاشهل همین‌که شنیدند رئیس‌شان سعد بن معاذ مسلمان شده و آنان را نیز به اسلام فرا می‌خواند، همگی مسلمان شدند. آن روز تا شام، آسمان مدینه را با بانگ کلمۀ شهادت و تکبیر به طنین درآوردند.2 اندک مدتی پس از آن‌که بنی‌عبدالاشهل یک‌جا مسلمان شدند، همۀ مردم مدینه، با قبایل اوس و خزرج، اسلام را پذیرفتند. هر خانه با نور اسلام روشن شد. سعد بن معاذ و اسید بن حضیر همۀ بت‌هایی را که از آنِ قبایل‌شان بود، شکستند. چون این خبر به پیامبر محبوب ما صلی الله علیه وسلم رسید، بسیار شادمان شد. مسلمانان مکه غرق در شادی بودند. ازاین‌رو این سال (۶۲۱ میلادی) را «سنة السرور» (سال شادی) نامیدند.
اَلصَّلاةُ وَالسَّلامُ عَلَیْکَ یا رَسُولَ الله!
اَلصَّلاةُ وَالسَّلامُ عَلَیْکَ یا حَبِیبَ الله!
اَلصَّلاةُ وَالسَّلامُ عَلَیْکَ یا سَیِّدَ الاَوَّلِینَ وَالآخِرِین!
بیعت دوم عقبه
در سال دوازدهم بعثت، ستم مشرکان مکه بر مسلمانان به نهایت رسیده و تحمل‌ناپذیر شده بود. اما در مدینه، در سایۀ خدمات اسعد بن زراره و مصعب بن عمیر، اوسیان و خزرجیان چنان سرشار از عشق و شوق بودند که آماده بودند مسلمانان را با آغوش باز بپذیرند، آنان را در برگیرند و در راه‌شان از هیچ فداکاری دریغ نکنند. آرزو داشتند که سرور ما رسول الله هرچه زودتر مدینه را با قدوم خویش مشرف سازد و پیمان می‌بستند که در راه ایشان از مال و جان خود دریغ نخواهند کرد. موسم حج فرارسیده بود. در ماه ذوالحجه، ۷۳ مرد و ۲ زن مسلمان از اهل مدینه همراه مصعب بن عمیر به مکه آمدند. پس از حج، همگی باز در عقبه با پیامبر ما دیدار کردند. ۱۲ نماینده، از جمله اسعد بن زراره، از سوی قبایل خود از پیامبر ما خواهش کردند و پیشنهاد دادند که به مدینه هجرت کند. سرور ما رسول الله پس از آن‌که چند آیۀ کریمه از قرآن کریم برای‌شان تلاوت فرمود، از آنان پیمانی قطعی خواست تا اطمینان دهند که ایشان را همان‌گونه پاس خواهند داشت که از جان و زن و فرزند خود نگهداری و مراقبت می‌کنند. حضرت عباس، کاکای سرور ما رسول الله، که هنوز مسلمان نشده بود، نیز در آن‌جا حاضر بود. او این جمعیت را که برای بیعت آمده بودند، چنین مخاطب ساخت: «ای اهل مدینه! این پسر برادر من است. در میان مردم، او را از همه بیشتر دوست دارم. اگر او را تصدیق می‌کنید، به آنچه از جانب الله آورده است ایمان دارید و می‌خواهید او را با خود ببرید، باید پیمانی استوار به من بدهید که دلم را آرام سازد. چنان‌که می‌دانید، محمد علیه السلام از ماست. ما او را از کسانی که به او ایمان نمی‌آورند، پاس داشته‌ایم. او در میان ما با عزت و شرف، در پناه و امان زندگی می‌کند. با این همه، از همه روی گردانده و تصمیم گرفته است که به شما بپیوندد و با شما برود. اگر چندان نیروی جنگی دارید که چون همۀ قبایل عرب متحد شوند و بر شما بتازند، در برابرشان ایستادگی کرده بتوانید، به این کار دست بزنید. این موضوع را نیز میان خود به‌خوبی گفت‌وگو و رایزنی کنید تا بعدها دچار پراکندگی نشوید. آیا بر پیمانی که می‌دهید استوار می‌مانید و او را از دشمنانش پاس داشته می‌توانید؟ اگر این کار را چنان‌که شایسته است انجام داده بتوانید، چه بهتر. اما اگر قرار است پس از بیرون آمدن از مکه او را تنها بگذارید، از همین حالا دست بکشید تا در سرزمین خود با عزت و در امان زندگی کند.» مسلمانان مدینه از این سخنان حضرت عباس اندوهگین شدند. گویی با سخنی روبه‌رو شده بودند که می‌گفت اگر سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم را به سرزمین خود ببرند، ایشان را در برابر مشرکان پاس داشته نخواهند توانست و چون در تنگنا افتند، تنهایش خواهند گذاشت. حضرت اسعد بن زراره، یکی از صحابیان مدنی، رو به سرور ما، پیامبر، کرد و گفت: «یا رسول الله! اگر اجازه دهید، چند سخنی دارم؛ آن را به حضور شما عرض کنم.» چون سرور ما، فخر کائنات، اجازه داد، حضرت اسعد گفت: «پدر و مادرم فدای تو باد، یا رسول الله! هر دعوتی راهی و شیوه‌ای دارد، نرم یا سخت. اکنون شما ما را به چیزی فرامی‌خوانید که پذیرفتنش برای مردم بسیار دشوار است؛ زیرا رها کردن بت‌هایی که از دیرباز می‌پرستیدند و پذیرفتن اسلام برای مردم بسیار سخت است. با این همه، ما اسلام را با همۀ دل خود پذیرفتیم. نیز فرمان دادید که پیوند خود را با خویشاوندان مشرک‌مان ببریم؛ آن را نیز با اخلاص پذیرفتیم. می‌دانید که پذیرفتن این نیز بسیار دشوار است. ذات والای شما را، که حتی کاکاهایتان با شما دشمن شدند و از شما پاسداری نکردند، با آغوش باز پذیرفتیم و این وظیفۀ پرافتخار را بر خود واجب و لازم دانستیم. همۀ ما در این سخنان هم‌داستانیم. آنچه را به زبان می‌گوییم، با دل تصدیق می‌کنیم. سوگند یاد می‌کنیم که همان‌گونه که زن و فرزند خود را نگهداری می‌کنیم، از وجود مبارک شما نیز تا آخرین قطرۀ خون خود پاسداری کنیم. اگر این پیمان را بشکنیم، به عهدی که با الله تعالی بسته‌ایم وفا نکرده، در زمرۀ بدبختان درآییم. یا رسول الله! ما در این سخن خود صادقیم. الله تعالی توفیق دهد!» سپس ادامه داد: «یا رسول الله! هر ضمانتی که برای خود می‌خواهید، از ما بگیرید و هر شرطی که می‌خواهید، بگذارید.»
سرور ما، پیامبر، آنان را به اسلام تشویق کرد و قرآن کریم تلاوت فرمود. سپس فرمود: «شرط من از شما برای پروردگارم این است که الله تعالی را عبادت کنید و هیچ چیز را با او شریک نسازید؛ و شرط من برای خودم و اصحابم این است که ما را پناه دهید، مرا و اصحابم را یاری کنید و ما را از هر آنچه خود را در برابرش دفاع و پاسداری می‌کنید، پاس دارید.»
براء بن معرور گفت: «سوگند به الله تعالی که تو را با دین حق و کتاب به پیامبری فرستاده است، همان‌گونه که از زن و فرزند خود دفاع و پاسداری می‌کنیم، از تو نیز پاسداری خواهیم کرد! با ما بیعت کن، یا رسول الله!» عباس بن عباده، یکی از مسلمانان مدینه، برای استوار ساختن پیمانی که با سرور ما، پیامبر، بسته شده بود، به یاران خود گفت: «ای خزرجیان! آیا می‌دانید که محمد علیه السلام را برای چه پذیرفته‌اید؟» گفتند: «آری.» آن‌گاه گفت: «شما او را هم برای روزگار صلح و هم برای روزگار جنگ می‌پذیرید و از او پیروی می‌کنید. اگر قرار است هنگامی که به اموال‌تان زیانی برسد و خویشاوندان و نزدیکان‌تان هلاک شوند، پیامبر ما را تنها و بی‌یاور رها کنید، از همین حالا چنین کنید. والله، اگر چنین کاری کنید، در دنیا و آخرت هلاک می‌شوید! اما اگر عقل‌تان می‌پذیرد که با وجود از دست رفتن اموال‌تان و کشته شدن نزدیک‌ترین خویشاوندان‌تان، در آنچه شما را به آن فرا می‌خواند به او وفادار بمانید، پس او را بگیرید. والله، این برای دنیا و آخرت‌تان خیر است.» آن‌گاه یارانش گفتند: «ما از پیامبر خود دست برنمی‌داریم، هرچند اموال‌مان تباه شود و نزدیکان‌مان کشته شوند. هرگز از او جدا نمی‌شویم. مرگ هست، بازگشت نیست!»
«اگر این پیمان را بشکنیم، به عهدی که با الله تعالی بسته‌ایم وفا نکرده، در زمرۀ بدبختان درآییم. یا رسول الله! ما در این سخن خود صادقیم. الله تعالی توفیق دهد!» اسعد بن زراره (رضی الله عنه)
سپس رو به سرور ما، پیامبر، کردند و پرسیدند: «یا رسول الله! اگر به این پیمان خود وفا کنیم، بهرۀ ما چیست؟» پیامبر محبوب ما آن‌گاه فرمود: «خشنودی الله تعالی و جنت!» هر یک از آنان به‌عنوان نماینده و وکیل قوم خود پیمان داد. نخست حضرت اسعد بن زراره دست داد و گفت: «بیعت می‌کنم که به عهدی که با الله تعالی و رسول او بسته‌ام وفا کنم و وعدۀ خود را در یاری او با جان و مالم به جای آورم.» پس از او هر یک به همین‌گونه بیعت کردند و با گفتن «دعوت الله تعالی و رسول او را پذیرفتیم، شنیدیم و گردن نهادیم» خشنودی و تسلیم خود را عرضه داشتند. بدین‌سان، جان و مال خود را بی‌دریغ در راه رسول الله نهادند. بیعت با زنان تنها با سخن انجام گرفت. پیامبر محبوب ما صلی الله علیه وسلم از آنان پیمان گرفت که «هیچ چیز را با الله تعالی شریک نسازند، دزدی، بهتان و زنا نکنند، فرزندان خود را نکشند، دروغ نگویند و با کارهای نیک مخالفت نورزند…» هنگامی که مدنیان با سرور ما، پیامبر، بیعت می‌کردند، صدایی از بالای تپۀ عقبه فریاد زد: «ای کسانی که در منا فرود آمده‌اید! پیامبر و مسلمانان مدینه برای جنگ با شما هم‌پیمان شدند!» پیامبر ما دربارۀ این صدا فرمود: «این شیطان عقبه است.» و به فریادکننده فرمود: «ای دشمن الله تعالی! حساب تو را نیز خواهم رسید!» و به مدنیانی که بیعت کرده بودند، فرمود: «شما بی‌درنگ به منزلگاه‌های خود بازگردید.» عباس بن عباده گفت: «یا رسول الله! سوگند می‌خورم که اگر بخواهی، فردا بامداد بر کافرانی که در منا هستند می‌تازیم و همه را از دم شمشیر می‌گذرانیم.» سرور ما، پیامبر، خشنود شد، اما فرمود: «هنوز به ما فرمان داده نشده است که چنین کنیم. فعلاً به جاهای خود بازگردید.» به روایت امام نسائی از عبدالله بن عباس، کسانی از انصار که در بیعت عقبه حاضر بودند، به سبب آمدن‌شان نزد رسول الله، از مهاجران نیز به شمار آمدند.3
سرو از نیاز قمری سرکشی دارد، مگر
دامنش گیرد، به پایش افتد و زاری کند آب.
گل به نیرنگی بخواهد خون بلبل را بنوشد، مگر
در مزاج شاخۀ گل راه یابد، وارهاند آب.
طینت پاکش را روشن ساخته بر اهل جهان،
اقتدا کرده به راه احمد مختار آب.
سید نوع بشر، دریای دُرّ اصطفا،
معجزاتش آتش اشرار را گردیده آب.
تا کند تازه رونق گلزار نبوت را،
معجزش از سنگ خارا کرد پیدا آب.
معجز او در جهان دریای بی‌پایان بُوَد،
کز وی آمد تا هزار آتشکدۀ کفار آب.
هر که بشنود، از تحیر می‌گزد انگشت را:
روز سختی داد از انگشت خود انصار را آب.