هجرت

مسلمان شدن ناگهانی قبایل اوس و خزرج و احتمال پیوستن مسلمانان مکه به مسلمانان مدینه، مشرکان را سخت به هراس انداخته و دیوانه‌وار به خشم آورده بود. رفتار مشرکان مکه، چون از بیعت دوم عقبه آگاه شدند، بسیار تند و بسیار خطرناک شده بود. ماندن در مکه برای مسلمانان به حدی رسیده بود که تحمل‌کردنی نبود. مدینه با آخرین بیعت عقبه برای مسلمانان جایی شده بود که در آن آرامش می‌یافتند و به آن پناه می‌بردند. آرزو داشتند راهی بیابند و از این شهر هجرت کنند و به سرزمینی بروند که در آن اندکی نفس بکشند و اندکی آزاد زندگی کنند. حال خود را به سرور ما، پیامبر صلی الله علیه وسلم، عرض کردند و برای هجرت اجازه خواستند. آن حضرت اصحاب خود را به صبر سفارش کرد؛ زیرا هنوز اجازۀ ترک مکه نیامده بود. سرانجام اجازۀ الهی که برای هجرت انتظارش را داشتند، فرارسید. آن روز پیامبر محبوب ما شادمان نزد اصحاب کرام آمد و فرمود: «جایی که به آن هجرت خواهید کرد، به من خبر داده شد. آن‌جا یثرب (مدینه) است. به آن‌جا هجرت کنید. در آن‌جا به برادران مسلمان خود بپیوندید. الله تعالی آنان را برادران شما گردانید. یثرب (مدینه) را برای شما سرزمینی ساخت که در آن امنیت و آرامش خواهید یافت.» با اجازه و سفارش سرور ما رسول الله، مسلمانان دسته‌دسته، یکی پس از دیگری، به هجرت به سوی مدینه آغاز کردند.1 سرور ما، پیامبر، به هجرت‌کنندگان سخت سفارش می‌کرد که در نهایت احتیاط و هوشیاری رفتار کنند. مسلمانان برای آن‌که توجه مشرکان را جلب نکنند، در کاروان‌های کوچک به راه می‌افتادند و تا جایی که می‌توانستند، پنهانی حرکت می‌کردند. ابوسلمه، نخستین کسی که به مدینه هجرت کرد، از مشرکان آزار بسیار دیده بود. پس از چندی، مشرکان که به این کار پی برده بودند، آغاز کردند که از مسلمانانی که برای هجرت به راه می‌افتادند، هر که را می‌دیدند از راه بازگردانند، زنان را از شوهرانشان جدا کنند و هر که را زورشان می‌رسید به زندان بیندازند؛ و آنان را به رنج‌های گوناگون گرفتار ساختند. برای آن‌که آنان را از دین‌شان برگردانند، هرگونه آزاری روا داشتند. اما چون از برپا شدن جنگی داخلی می‌ترسیدند، جرئت نکردند آنان را بکشند. با این همه، مسلمانان از هر فرصتی بهره می‌جستند و راه مدینه را در پیش می‌گرفتند. روزی حضرت عمر نیز شمشیرش را بر کمر بست. تیرها و نیزه‌اش را برداشت و در برابر چشم همه هفت بار کعبه را طواف کرد. سپس با صدای بلند به مشرکانی که در آن‌جا بودند، چنین گفت: «اینک من نیز برای پاسداری از دینم در راه الله تعالی هجرت می‌کنم. هر که می‌خواهد زنش بیوه، فرزندانش یتیم و مادرش گریان بماند، پشت آن وادی سر راه من بیاید!…» بدین‌سان حضرت عمر و نزدیک به بیست تن از مسلمانان در روز روشن، بی‌هیچ پروایی، به سوی مدینه به راه افتادند. از ترس او هیچ‌کس دست به این کاروان دراز کرده نتوانست. از آن پس، هجرت‌ها دیگر قطع نشد و اصحاب کرام دسته‌دسته به مدینه می‌رسیدند.

«جایی که به آن هجرت خواهید کرد، به من خبر داده شد. آن‌جا یثرب (مدینه) است. به آن‌جا هجرت کنید» و «در آن‌جا به برادران مسلمان خود بپیوندید. الله تعالی آنان را برادران شما گردانید. یثرب (مدینه) را برای شما سرزمینی ساخت که در آن امنیت و آرامش خواهید یافت» حدیث شریف

راه هجرت

در این میان، حضرت ابوبکر نیز برای هجرت اجازه خواست. سرور ما، رسول اکرم صلی الله علیه وسلم، فرمود: «صبر کن. امیدوارم که الله تعالی به من نیز اجازه دهد. با هم هجرت می‌کنیم.» چون حضرت ابوبکر پرسید: «پدر و مادرم فدای تو باد! آیا چنین چیزی ممکن است؟»، پیامبر ما با فرمودن «آری، ممکن است» او را شادمان ساخت. حضرت ابوبکر با پرداخت هشتصد درهم دو شتر خرید و به انتظار آن روز نشست. اکنون در مکه تنها پیامبر محبوب ما و حضرت ابوبکر، حضرت علی، تهیدستان، بیماران، پیران و مؤمنانی که مشرکان به زندان انداخته بودند، مانده بودند.

از سوی دیگر، مدنیان (انصار) مکیانی را که هجرت می‌کردند (مهاجران)، به‌گرمی پذیرفتند و مهمان خود ساختند. میان آنان پیوندی استوار پدید آمد.

مشرکان مکه از این احتمال که رسول الله نیز هجرت کند و رهبری مسلمانان را به دست گیرد، به اضطراب افتاده بودند. در دارالندوه، جایی که برای گفت‌وگو دربارۀ کارهای مهم گرد می‌آمدند، جمع شدند و به گفت‌وگو پرداختند که چه کنند. شیطان به هیئت «شیخ نجدی»، یعنی پیرمردی از اهل نجد، نزد مشرکان آمد. سخنان‌شان را شنید. پیشنهادهای گوناگونی پیش کشیده شد، اما هیچ‌یک پسندیده نیفتاد. آن‌گاه شیطان در سخن آنان درآمد و رأی خود را چنین گفت: «هیچ‌یک از آنچه اندیشیده‌اید، چاره نمی‌شود؛ زیرا آن چهرۀ خندان و زبان شیرینی که او دارد، هر تدبیری را برهم می‌زند. چارۀ دیگری بیندیشید.»

ابوجهل، رئیس قریش، گفت: «از هر قبیله مردی نیرومند برگزینیم. با شمشیر در دست بر محمد بتازند. شمشیر بزنند و خونش را بریزند. معلوم نشود که چه کسی او را کشته است. بدین‌گونه ناچار به خون‌بها (دیه) خشنود می‌شوند. ما هم خون‌بهایش را می‌پردازیم و از این دردسر رها می‌شویم.» شیطان نیز این رأی را پسندید و با حرارت آن را تشویق کرد و به آن سفارش نمود.2

در حالی که مشرکان سرگرم این تدارک بودند، جبرئیل علیه السلام آمد و همان‌گونه که تصمیم مشرکان را به رسول اکرم خبر داد، به ایشان گفت که آن شب در بستر خود نخوابد و فرمان هجرت را نیز از جانب الله تعالی ابلاغ کرد. با این فرمان الهی، پیامبر محبوب ما به حضرت علی گفت که در بستر ایشان بخوابد و امانت‌هایی را که نزد ایشان بود، به صاحبانش بازگرداند، و فرمود: «امشب در بستر من بخواب و این چپن مرا نیز بر خود بکش! مترس، هیچ آسیبی به تو نخواهد رسید.»

حضرت علی همان‌گونه که سرور ما، پیامبر، فرمان داده بود، خوابید. در آن هنگام بیست‌وسه‌ساله بود. آماده بود که بی‌هیچ ترسی جان خود را به جای حبیب الله فدا کند.

در شب هجرت، کافران گرداگرد سعادت‌سرای سرور ما رسول الله را گرفته بودند. در آن شب آیات نخستین سورۀ یس نازل شد. سرور ما، پیامبر، هنگام بیرون آمدن از خانۀ مبارک خود، آیۀ کریمۀ نهم سورۀ یس را که «ما پیش روی‌شان سدی و پشت سرشان سدی کشیدیم و آنان را پوشاندیم؛ ازاین‌رو دیگر نمی‌بینند» است، بر آنان خواند و مشتی خاک از زمین برداشت و بر سر کافران پاشید. (روایت شده است که هر کسی که از این خاک بر سرش رسیده بود، همه در غزوۀ بدر کشته شدند.) سرور ما رسول الله به سلامت و عافیت از میان آنان گذشت و به خانۀ حضرت ابوبکر رسید. هیچ‌یک از مشرکان ایشان را ندیده بود.

«ای ابوبکر! صبر کن. امیدوارم که الله تعالی به من نیز اجازه دهد. با هم هجرت می‌کنیم» حدیث شریف

پس از چندی، کسی نزد مشرکان آمد و پرسید: «این‌جا منتظر چه هستید؟» پاسخ دادند: «منتظریم که محمد از خانه بیرون بیاید.» آن مرد گفت: «سوگند می‌خورم که محمد از میان شما گذشت و رفت و بر سرتان خاک هم پاشید.» مشرکان دست به سر خود بردند. به‌راستی بر سرشان خاک یافتند. خاکی را که بر چهره و سرشان بود، پاک کردند. بی‌درنگ به در هجوم بردند و داخل شدند. چون حضرت علی را در بستر رسول علیه السلام دیدند، پرسیدند که رسول اکرم کجاست.

حضرت علی گفت: «نمی‌دانم! مگر مرا به نگهبانی او گماشته بودید؟» آن‌گاه حضرت علی را زدند و کشاکش کردند. کافران برای یافتن سرور ما رسول الله بیرون رفتند و به جست‌وجو پرداختند. حضرت علی را نیز مدتی کنار کعبه زندانی کردند و سپس رها ساختند.3

سپس به خانۀ حضرت ابوبکر رفتند و از اسماء، دختر حضرت ابوبکر، پرسیدند. چون پاسخ نداد، او را زدند. با آن‌که همه‌جا را جست‌وجو کردند، آنان را نیافتند و دیوانه‌وار به خشم آمدند. ابوجهل، که درنده‌خوترین‌شان بود، در مکه و پیرامون آن جارچیان را به فریاد واداشت و وعده داد که به هر کسی پیامبر محبوب ما و حضرت ابوبکر را بیابد و بیاورد یا جای‌شان را خبر دهد، ۱۰۰ شتر بدهد. برخی کسان که این وعده را شنیدند و به مال طمع داشتند، سلاح برگرفتند، بر اسب‌های خود سوار شدند و به جست‌وجو پرداختند.

چون سرور ما رسول الله به خانۀ حضرت ابوبکر قدم نهاد و فرمود: «به من اجازۀ هجرت داده شد»، حضرت ابوبکر صدیق با هیجان پرسید: «بگذارید روی خود را بر خاک پای مبارک شما بمالم، یا رسول الله!… آیا من نیز همراه شمایم؟» سرور ما فرمود: «آری…» حضرت صدیق از شادی گریست. در میان اشک‌ها گفت: «پدر و مادرم و جانم فدای تو باد، یا رسول الله! شترها آماده است. هرکدام را که می‌خواهید، بپذیرید.» سلطان عالمیان فرمود: «بر شتری که از آنِ من نباشد، سوار نمی‌شوم. (تنها) با پرداختن بهایش آن را می‌خرم.» حضرت صدیق که در برابر این فرمان قطعی ناچار مانده بود، بهای شتر را گفت. حضرت ابوبکر مردی را به نام عبدالله بن اُرَیقِط که به راهنمایی شهرت داشت، فراخواند، او را به مزد گرفت تا راه را نشان دهد و به او دستور داد که سه روز بعد شترها را به غار کوه ثور بیاورد.

در روز پنجشنبه، بیست‌وهفتم ماه صفر سال سیزدهم بعثت، سرور ما، پیامبر، و ابوبکر صدیق اندکی توشه با خود برداشتند و به راه افتادند.

حضرت ابوبکر گرداگرد رسول الله، گاه در سمت راست، گاه در سمت چپ، گاه پیش رو و گاه پشت سر ایشان راه می‌رفت. چون پیامبر ما پرسید که چرا چنین می‌کند، گفت: «برای آن‌که خطری را که از هر سو بیاید، دفع کنم. اگر آسیبی برسد، نخست به من برسد. جانم فدای ذات والای شما باد، یا رسول الله!»

سرور عالم فرمود: «ای ابوبکر! آیا دوست داری مصیبتی که قرار است بر سر من بیاید، به جای من بر سر تو آمده باشد؟» حضرت صدیق گفت: «آری، یا رسول الله! سوگند به الله تعالی که تو را با دین حق، پیامبر برحق فرستاده است، دوست دارم مصیبتی که در راه است، به جای تو بر سر من بیاید.»4

چون نعلین پیامبر محبوب ما تنگ بود، در راه پاره شد و پاهای مبارک ایشان زخمی گردید و دیگر توان راه رفتن نداشت. به‌دشواری از کوه بالا رفتند و به غار رسیدند. چون به دهانۀ غار رسیدند، حضرت ابوبکر گفت: «برای الله، یا رسول الله، داخل نشوید! بگذارید من داخل شوم؛ اگر در آن‌جا چیز زیان‌آوری باشد، به من برسد و هیچ اندوه و دردی به ذات مبارک شما نرسد.» و داخل شد. درون غار را روفت و پاک کرد. در سمت راست و چپ آن، سوراخ‌های بسیاری، خرد و کلان، بود. چپن خود را پاره کرد و سوراخ‌ها را بست، اما یکی باز ماند. آن را نیز با پاشنۀ پای خود بست و رسول الله را به درون فراخواند. سرور ما، پیامبر صلی الله علیه وسلم، داخل شد و سر مبارک خود را بر دامن ابوبکر نهاد و خوابید.

در آن هنگام، ماری پای حضرت صدیق را گزید. برای آن‌که رسول الله بیدار نشود، صبر کرد و هیچ تکان نخورد. اما چون اشکش بر چهرۀ مبارک رسول الله چکید، ایشان فرمود: «ای ابوبکر، چه شد؟» حضرت ابوبکر گفت: «از سوراخی که با پایم بسته بودم، ماری پایم را گزید.» چون سرور ما رسول الله برای بهبود زخم ابوبکر، از آب دهان مبارک خود بر آن مالید، دردش بی‌درنگ آرام گرفت و شفا یافت.

در حالی که سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم و ابوبکر صدیق در درون غار بودند، مشرکان ردپا را دنبال کردند تا به دهانۀ غار رسیدند. دیدند که عنکبوتی بر دهانۀ آن تار تنیده و دو کبوتر نیز در آن‌جا آشیانه ساخته‌اند. ردیاب، کُرز بن علقمه، گفت: «ردپا درست همین‌جا قطع شد.» کافران گفتند: «اگر آنان به این‌جا داخل شده بودند، باید تار عنکبوتی که بر دهانۀ غار است، پاره می‌شد.»

چون برخی گفتند: «تا این‌جا آمده‌ایم؛ یکی از شما داخل غار شود و نگاه کند!..»، امیه بن خلفِ کافر گفت: «آیا هیچ عقل ندارید؟ در غاری که لایه‌لایه تار عنکبوت بر آن است، چه کار دارید؟ سوگند می‌خورم که این عنکبوت تارش را پیش از به دنیا آمدن محمد تنیده است.»

در حالی که مشرکان بر دهانۀ غار با هم بگومگو می‌کردند، حضرت ابوبکر در درون غار نگران شد و گفت: «یا رسول الله! والله، برای خود غم نمی‌خورم؛ اما می‌ترسم که بر ذات والای شما گزندی برسد. اگر من کشته شوم، تنها یک نفرم و هیچ چیز دگرگون نمی‌شود. اما اگر به شما آسیبی برسد، همۀ امت هلاک می‌شود و دین ویران می‌گردد.» سلطان کائنات فرمود: «ای ابوبکر! اندوه مخور!.. بی‌گمان الله تعالی با ماست.»

چون ابوبکر صدیق گفت: «یا رسول الله! جانم فدای تو باد! اگر یکی از آنان سرش را خم کند و نگاه کند، ما را می‌بیند!»، سرور ما فرمود: «ای ابوبکر! دو تنیم که سومین‌مان الله تعالی است. اندوه مخور!.. بی‌گمان حق تعالی با ماست.» مشرکان بی‌آن‌که به درون نگاه کنند، بازگشتند.5

الله تعالی در قرآن کریم دربارۀ این حال چنین می‌فرماید که معنای آن چنین است: «اگر شما او را (حبیب مرا) یاری نکنید، (به یاد آورید آن هنگام را که) چون کافران او را (از مکه) بیرون کردند، در حالی که دومینِ دو تن بود (با حضرت ابوبکر)، آن‌گاه که در غار (بر فراز کوه ثور) بودند، الله تعالی او را (رسول الله را) یاری کرده بود. در آن هنگام به همراه خود (ابوبکر صدیق) گفته بود: ‹اندوه مخور، یاری و نصرت الله تعالی بی‌گمان با ماست.› الله تعالی سکینۀ خود را که به دل‌ها آرامش می‌بخشد، بر او فرو فرستاده، او را (حبیب خود را) با لشکری که شما نمی‌دیدید (لشکری معنوی) نیرومند ساخته (او را با فرشتگان پاس داشته) و سخن کافران را سخت پست گردانیده بود. اما کلمۀ (توحید) الله تعالی بسیار والاست (لفظ الله را در سراسر جهان گستراند و چیره ساخت). الله تعالی پیروز مطلق است. یگانه صاحب حکم و حکمت اوست.»6

«برای الله، یا رسول الله، داخل نشوید! بگذارید من داخل شوم؛ اگر در آن‌جا چیز زیان‌آوری باشد، به من برسد و هیچ اندوه و دردی به ذات مبارک شما نرسد» ابوبکر صدیق (رضی الله عنه)

پیامبر محبوب ما و حضرت ابوبکر سه شبانه‌روز در این غار ماندند. عبدالله، پسر حضرت ابوبکر، شب‌ها به غار می‌آمد و آنچه را در مکه شنیده بود، خبر می‌داد؛ و عامر بن فُهَیره، غلام آزادشدۀ او و چوپان رمه‌هایش، شب‌ها شیر می‌آورد و ردپاها را پاک می‌کرد.

پیامبر محبوب ما در روز چهارم، در وقت سحرِ شب دوشنبه، از غار ثور بیرون آمد و بر شتر خود به نام قصواء سوار شد. به روایتی، حضرت ابوبکر را نیز پشت سر خود سوار کرد. بر شتر دیگر نیز حضرت عامر بن فهیره و عبدالله بن اریقط که راه‌ها را به‌خوبی می‌شناخت، سوار شدند.

سرور عالمیان صلی الله علیه وسلم از مکۀ مکرمه، وطن خود، که الله تعالی آن را ستوده است و گرامی‌ترین شهرهاست، جدا می‌شد. شتر خود را به سوی حرم شریف برگرداند و اندوهگین فرمود: «والله! تو بهترینِ جاهایی هستی که الله تعالی آفریده است و نزد پروردگارم محبوب‌ترینِ آن‌هایی! اگر مرا از تو بیرون نکرده بودند، بیرون نمی‌رفتم. برای من وطنی زیباتر و محبوب‌تر از تو نیست. اگر قومم مرا از تو بیرون نکرده بودند، بیرون نمی‌رفتم و جز تو در جای دیگری وطن و آشیانه نمی‌گزیدم.»

در همان لحظه جبرئیل علیه السلام فرود آمد و گفت: «یا رسول الله! آیا مشتاق وطن خود هستی؟ دلت برایش تنگ شده است؟» سرور ما فرمود: «آری، مشتاقم!» جبرئیل علیه السلام آیۀ کریمۀ هشتاد و پنجم سورۀ قصص را که مژده می‌داد سرانجام به مکه بازخواهد گشت، تلاوت کرد و خاطر مبارک ایشان را تسلی داد.

سفر به آرامی می‌گذشت. مشرکان با آن‌که همه‌جا را می‌جستند، ایشان را نمی‌یافتند؛ جناب حق حبیب خود را از شر آنان نگاه می‌داشت. چون سرور ما رسول الله به جایی به نام قُدَید رسیدند، در برابر خیمۀ بانویی خردمند و پاک‌دامن به نام ام معبد، که به سخاوت شهرت داشت، ایستادند. می‌خواستند با پرداخت بها خوراک، خرما و گوشت بخرند. ام معبد گفت: «اگر می‌داشتم، نه به پول، بلکه مهمانی می‌دادم و پذیرایی می‌کردم. از قحطی و تنگی معیشت چیزی در دست‌مان نمانده است.» چون پرسیدند: «شیر هست؟»، پاسخ داد: «نیست. چارپایان سترون‌اند.» سلطان کائنات صلی الله علیه وسلم به گوسفند لاغری که کنار خیمه ایستاده بود، اشاره کرد و فرمود: «ای ام معبد! این گوسفند چرا این‌جا بسته است؟» گفت: «چون بسیار بیمار و ناتوان است، از رمه بازماند. توان رفتن نداشت.» چون فرمود: «هیچ شیر دارد؟ اجازه می‌دهید این گوسفند را بدوشم؟»، گفت: «پدر و مادرم فدای تو باد! شیر ندارد، اما هیچ چیز مانع آن نیست که آن را بدوشید.»

سرور ما رسول الله نزد گوسفند آمد و نام الله تعالی را یاد کرد. پس از آن‌که برای برکت دعا کرد، دست مبارک خود را بر پستان گوسفند کشید. در همان لحظه پستان پر از شیر شد و شیر روان گشت. بی‌درنگ ظرفی آوردند و پر کردند. نخست آن را به ام معبد داد. پس از آن‌که او نوشید، به حضرت ابوبکر و دیگران داد تا سیر نوشیدند. در پایان خود نوشید. بار دیگر دست مبارک خود را به پستان گوسفند زد و آن را دوشید و بزرگ‌ترین ظرفی را که در خیمه بود، خواست. آن را نیز پر کرد و به ام معبد سپرد. روایت شده است که آن گوسفند هجده سال زنده ماند و آنان به برکت فخر عالم، صبح و شام از شیر آن روزی می‌خوردند. پس از آن‌که از آن‌جا رفتند، شوهر ام معبد آمد و شیر را دید. شادمان پرسید: «این شیر از کجا آمده است؟» ام معبد گفت: «شخصی مبارک آمد و خانۀ ما را مشرف ساخت. آنچه می‌بینی، از همت و برکت اوست.» شوهرش پرسید: «او را برایم وصف می‌کنی؟ صفت و جمالش چگونه بود؟»

ام معبد گفت: «آن ذات مبارکی که دیدم، بسیار خوش‌اندام و خنده‌رو بود. در چشمانش اندکی سرخی و در صدایش لطافتی بود. مژگان مبارکش بلند بود. سپیدی چشمانش بسیار سپید و سیاهی آن بسیار سیاه بود و چشمانش به‌طور فطری سرمه‌گون بود. مویش سیاه و ریشش انبوه بود. چون خاموش می‌ماند، وقار و متانتی بر او بود. هنگام سخن گفتن تبسم می‌کرد و سخنانش گویی مرواریدهایی بود که به رشته کشیده باشند و شیرین‌شیرین از دهانش فرو می‌ریخت. از دور بسیار باهیبت می‌نمود و چون نزدیک می‌آمد، بسیار شیرین و دل‌نشین می‌شد. آنان که در کنارش بودند، برای انجام فرمانش به جان و دل می‌شتافتند.» و بسیاری دیگر از خصلت‌های ایشان را برشمرد. شوهرش که این‌ها را با شگفتی می‌شنید، گفت: «سوگند می‌خورم که این ذات همان کسی است که قریش در جست‌وجوی اوست. اگر او را می‌دیدم، به شرف خدمتش می‌رسیدم و از کنارش جدا نمی‌شدم.» شوهر ام معبد در پی سرور ما رسول الله رفت، در وادی ریم به ایشان رسید و مسلمان شد. به شرف صحابی شدن مشرف گشت. سپس ام معبد نیز مسلمان شد.7