دوران مدینۀ منوره

برادری انصار و مهاجران

سرور ما، پیامبر، برای استوار ساختن پیوندی محکم‌تر در مدینۀ منوره، مهاجرانی را که هجرت کرده بودند و انصاری را که آنان را در خانه‌های خود جای داده بودند، با یکدیگر برادر ساخت. حضرت علی چون در آخر ماند، پنداشت که فراموش شده است و پرسید: «یا رسول الله! مرا فراموش کردید؟» آن‌گاه سرور عالمیان فرمود: «تو در دنیا و آخرت برادر منی.» این برادری بر پایۀ یاری مادی و معنوی استوار بود. بدین‌سان اندوه دوری از سرزمین، خانه و خویشاوندان، هرچند اندکی، از میان می‌رفت. اصلاً مسلمانان مدینه آغوش خود را برای برادران مهاجرشان، که برای آن‌که دین الله تعالی را زندگی کنند و بگسترانند سرزمین خود را ترک کرده بودند، گشوده، آنان را به خانه‌های خود خوانده و برای هرگونه یاری به آنان به جان و دل کوشیده بودند. با برقراری این برادری، با صمیمیتی بیشتر به یکدیگر پیوستند. سرور ما رسول الله هر مهاجر را با یکی از انصار که با مزاجش سازگار بود، برادر ساخته بود؛ چنان‌که این برادری تا آن‌جا می‌رسید که حتی مالی را که از پدران‌شان مانده بود، با هم قسمت می‌کردند.3

هر مدنی زمین، تاکستان، باغ، خانه و اموالش… هرچه داشت، دو بخش می‌کرد و نیمی از آن را با رضایت دل به برادر مهاجر خود می‌داد. حضرت عبدالرحمن بن عوف، یکی از مهاجران، چنین حکایت کرد: «هنگامی که به مدینۀ منوره هجرت کردیم، سرور ما رسول الله مرا با سعد بن ربیع برادر ساخت. آن‌گاه برادرم سعد به من گفت: ‹ای برادرم عبدالرحمن! من از نظر مال، توانگرترین مسلمانان مدینه‌ام. مالم را دو بخش کرده‌ام؛ نیمی از آن از آنِ توست.› من هم گفتم: ‹الله تعالی مالت را برایت مبارک و پرخیر گرداند. من به مال نیازی ندارم. تنها مرا یک بار به بازاری که در آن داد و ستد می‌کنید، ببر؛ همین بس است.›»

چنین فداکاری‌ای تنها با برادری اسلامی ممکن می‌شد. از آدم علیه السلام تا آن زمان کوچ‌های بسیاری رخ داده بود؛ اما هجرتی چنین پرمعنا و والا، و میان تازه‌واردان و مردم بومی چنین آمیزشی پرمهر و چنین در آغوش کشیدنی صمیمانه، هرگز نبوده بود. چنان‌که الله تعالی فرمود که معنای آن چنین است: «مؤمنان تنها برادرند.»4 با این، اشاره می‌شد که محبت و صمیمیت راستین نه با سود مادی، بلکه تنها با ایمان و اعتقاد پدید می‌آید. این حال در اصحاب کرام با یک صحبت سرور ما رسول الله به دست می‌آمد. فیض‌ها و برکاتی که همچون دریاها از دل مبارک پیامبر محبوب ما می‌جوشید، به دل‌های اصحاب کرام روان می‌شد و در نتیجه، با فداکاری‌ای بی‌مانند یکدیگر را دوست می‌داشتند و برادران خود را بر خویشتن برتری می‌دادند.

«ای پروردگار من! همان‌گونه که شهر مکه را دوست داریم، مدینه را نیز محبوب ما گردان؛ آن را از مکه نیز محبوب‌تر گردان. ای پروردگار من! به پیمانه‌ها و کیل‌های ما برکت ده. شهر مدینه را برای ما مایۀ تندرستی گردان. هوایش را خوش گردان!» حدیث شریف

انصار و مهاجران در این مرکز تازۀ اسلام دست در دست و دل با دل پیمان بستند که برای نیرومند شدن دین اسلام هر فداکاری‌ای را بر خود هموار کنند و سرانجام به مرتبۀ شهادت برسند. بدین‌گونه، گرد رسول الله جمع شده و با پیروی از اصول دین اسلام، نظامی نو و زندگی‌ای خوش بنیاد می‌نهادند. اکنون اسلام با رویداد هجرت نخستین گام خود را در راه «دولت» شدن برداشته بود. و مدینۀ منوره گهواره و مرکز دین اسلام می‌شد.

در مدینه، جز اصحاب کرام، مسیحیان، یهودیان و مشرکان بت‌پرست نیز بودند. یهودیان از سه قبیله تشکیل می‌شدند: بنی‌قینقاع، بنی‌قریظه و بنی‌نضیر. اینان با اسلام و به‌ویژه با پیامبر محبوب ما سخت دشمن بودند.

در این میان، مشرکان مکه این را که سرور ما، پیامبر، اصحاب خود را در مدینه با برادر ساختن‌شان با یکدیگر به هم پیوند داده بود، برای خود خطری بزرگ دیدند. اگر در اندک زمانی از عهدۀ این کار برنمی‌آمدند، مسلمانان نیرومند می‌شدند و ممکن بود بر مکه بتازند و زمین‌ها، خانه‌ها و سرزمینی را که پشت سر نهاده بودند، از دست‌شان بگیرند… از مشرکان مکه که در این اندیشه‌ها بودند، نامه‌های تهدیدآمیز به مسلمانان مدینه می‌رسید. در یکی از این نامه‌ها گفته می‌شد: «بی‌گمان در هیچ‌یک از قبایل عرب که با ما دشمنی دارند، کسی ما را به اندازۀ شما خشمگین نساخته است؛ زیرا در حالی که می‌بایست مردی را که از ماست به ما تسلیم کنید، او را یاری دادید و با آغوش باز پاس داشتید. این برای شما خطایی بسیار بزرگ است. لطفاً از میان او و ما کنار بروید و او را به ما واگذارید. اگر کار او به‌خوبی پیش رود، شادترین کس از این بابت ما خواهیم بود؛ و اگر جز این باشد، به راه آوردن او باز هم بر عهدۀ ماست!…»

حضرت کعب بن مالک به این نامه پاسخی بسیار زیبا نوشت که در آن پیامبر ما را ستوده بود.

مشرکان مکه به مشرکان مدینه نیز همین‌گونه نامه‌های تهدیدآمیز نوشتند. آنان را نیز چنین تهدید کردند: «اگر مرد ما را از شهرتان بیرون نکنید یا نکشید، بر شما می‌تازیم، شما را می‌کشیم و زنان‌تان را به خدمت خود می‌گیریم!…»

آن‌گاه مشرکان مدینه گرد عبدالله بن اُبَیِ منافق جمع شدند و تصمیم گرفتند که هرگاه فرصتی بیابند، به سرور ما رسول الله آسیب برسانند.

مسلمانان چون از این حال آگاه شدند، برای پاسداری از پیامبر محبوب ما همۀ توان خود را به کار بستند و گرد ایشان حلقه زدند. کار به جایی رسید که شب‌ها نه به کوچه رفته می‌توانستند و نه در خانه‌های خود خوابیده می‌توانستند.

اُبَی بن کعب حکایت کرد: «هنگامی که سرور ما رسول الله و اصحاب ایشان مدینۀ منوره را مشرف ساختند، مسلمانان آماج دشمنی قبایل مشرک عرب شدند. اصحاب مسلح تا صبح پاسداری می‌کردند.»

اصحاب کرام یک‌تن شده بودند و در حالت‌های خطر با همۀ توان به یاری برادران مسلمان خود می‌شتافتند. پیشاپیش همۀ آنان پیامبر محبوب ما بود. سرور ما رسول الله همان‌گونه که در هر خصلت نیک پیشتاز بود، در دلیری نیز پیشاپیش اصحاب خود جای داشت. در هر ساعتی از شب که فریادی شنیده می‌شد، پیامبر ما پیش از آن‌که کسی برسد، سوار بر اسب چون برق خود را به آن‌جا می‌رساند، به اصحابش خبر می‌داد که جای ترسی نیست و آنان را آرام می‌ساخت.

«ای علی! تو در دنیا و آخرت برادر منی» حدیث شریف

ماهی که سلطان دو جهان
در آن به دنیا آمد، باز آمد؛
ماهی که کان علم و معرفت
در آن به دنیا آمد، باز آمد.
بیاید هر که شفاعت می‌خواهد،
صفا یابد هر که او را دوست دارد؛
ماهی که آن صاحب خُلق حَسَن
در آن به دنیا آمد، باز آمد.
ماه شب تار، خورشید چاشت،
گل گلستان خدا،
حبیب حق، مصطفی –
ماهی که در آن به دنیا آمد، باز آمد.
کجاست عاشق صادق؟
جان و تنش آرام یابد؛
ماهی که گنجینۀ راز حقیقت
در آن به دنیا آمد، باز آمد.
هر که او را دوست دارد، ای هدایی،
به مطلوب خود دست یافته است؛
ماهی که فخر جهان، خیرالبشر
در آن به دنیا آمد، باز آمد.

منظره‌ای قدیمی از مدینه

مسجد نبوی / مدینۀ منوره

زمینی که قصواء، شتر سرور ما رسول الله (صلی الله علیه وسلم)، هنگام هجرت ایشان به مدینۀ منوره، بر آن نشست.

پیامبر محبوب ما این زمین را خرید و بر آن مسجدی ساخت.

وفات ایشان نیز در خانه‌شان که به این مسجد پیوسته بود، روی داد

و قبر شریف مبارک ایشان نیز در همین حجره ساخته شد.

بعدها حضرت ابوبکر و حضرت عمر (رضی الله عنهما) در این حجره به خاک سپرده شدند.

خبر داده شده است که در جای یک نفری که در کنار آنان است،

عیسی علیه السلام به خاک سپرده خواهد شد.