تربیت اصحاب کرام
مسجد نبوی
سرور ما، پیامبر صلی الله علیه وسلم، چون مدینه را مشرف ساخت، می‌خواست که به‌عنوان نخستین کار، مسجدی ساخته شود که در آن اصحاب خود را تربیت کند و نماز به جماعت گزارده شود. در این هنگام جبرئیل علیه السلام آمد و گفت: «یا رسول الله! الله تعالی به تو فرمان می‌دهد که برای او خانه‌ای (مسجدی) از سنگ و خشت بسازی.» حبیب اکرم بی‌درنگ خواست جایی را که شترش قصواء هنگام رسیدن‌شان به مدینه بر آن نشسته بود، از صاحبانش بخرد. صاحبانش با گفتن «یا رسول الله! ما بهای آن را تنها از جناب حق چشم داریم. آن‌جا را برای رضای الله به شما هدیه می‌کنیم» بسیار آرزو داشتند که آن را ببخشند. با این همه، سرور ما نپذیرفت و بهای آن را افزون‌تر پرداخت.1
از یک سو زمین هموار و آماده می‌شد و از سوی دیگر خشت بریده و سنگ کشیده می‌شد. سرانجام پس از آن‌که همۀ تدارکات فراهم آمد، برای نهادن بنیاد گرد آمدند. نخستین سنگ بنیاد را سرور ما محمد مصطفی صلی الله تعالی علیه وسلم با دستان مبارک خود نهاد. سپس به ترتیب فرمود: «ابوبکر سنگش را کنار سنگ من بگذارد! عمر سنگش را کنار سنگ ابوبکر بگذارد! عثمان سنگش را کنار سنگ عمر بگذارد! علی سنگش را کنار سنگ عثمان بگذارد!» پس از آن‌که فرمانش به جا آورده شد، به اصحاب کرامی که در آن‌جا بودند، فرمود: «شما نیز سنگ‌هایتان را بگذارید.» آنان نیز به نهادن سنگ آغاز کردند.
در ساختن مسجد، همۀ اصحاب کرام، و پیشاپیش‌شان پیامبر محبوب ما، بی‌وقفه و بی‌آسایش کار کردند. بر پشت‌های مبارک خود سنگ و خشت کشیدند. بنیاد را با سنگ تا یک‌ونیم متر بالا بردند و بر روی آن با خشت دیوار چیدند. روزی سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم خشتی را بر دوش می‌برد. یکی از اصحاب به حضور شریف ایشان رفت و با ادبی فوق‌العاده گفت: «یا رسول الله! اجازه می‌دهید خشت را من ببرم؟» سرور ما، خاتم‌الانبیا، با لطفی بیشتر به او فهماند که خود به کسب ثواب نیازمندتر است و خشت را به او نداد. به او سفارش کرد که او نیز برود و سنگی بیاورد.
سرور ما رسول الله یکی از کسانی بود که در ساختن مسجد نبوی بیش از همه کار می‌کرد. سنگین‌ترین سنگ‌ها را برمی‌داشت و در حالی که سینۀ مبارکش به تنگی نفس می‌افتاد، آن‌ها را نزد بنّایان می‌برد. هنگام بردن این سنگ‌ها و خشت‌ها، ارزش کاری را که انجام می‌شد و نعمت‌هایی را که به آن می‌رسیدند، مژده می‌داد و اصحاب خود را به کوشش برمی‌انگیخت.
مسلمانان که این کوشش سرور ما را می‌دیدند، با عشقی بزرگ کار می‌کردند؛ تا آن‌جا که در حالی که هر کس یک خشت می‌برد، عمار بن یاسر دو خشت می‌برد: یکی برای سرور ما، پیامبر، و یکی برای خودش. سرور ما رسول الله چون این حال را دید، نزد او رفت. با دستان مبارک خود پشت حضرت عمار را نوازش کرد و فرمود: «ای پسر سمیه! تو را دو پاداش است و دیگران را یک پاداش!»
دیوارهای مسجد در اندک زمانی به پایان رسید و بامش پوشانده شد. حجره‌ها، به رسم عرب، از شاخۀ خرما بود و بام‌شان با نمد مویین پوشیده بود. بر درهایشان تنها پرده‌ای آویخته بود. حجره‌ها در سمت جنوب‌شرقی و شمال مسجد بود. در بیشترشان به مسجد باز می‌شد. بلندی سقف‌شان یک وجب بیش از قامت انسانی میانه‌بالا بود. میان حجرۀ حضرت فاطمه و حجرۀ حضرت عایشه دری بود. افزون بر این، پیوسته به مسجد، برای سرور ما رسول الله دو حجره از خشت ساخته شد. بام این‌ها نیز با تنه و شاخه‌های خرما پوشانده شد. این حجره‌ها با گذشت زمان تا نُه افزایش یافت. پس از پایان ساختن مسجد، سرور ما، پیامبر، از خانۀ حضرت خالد بن زید به خانه‌ای که برایش ساخته شده بود، نقل مکان کرد.2
«مؤمنان تنها برادرند» حجرات: ۱۰
یا رسول الله!
آنچه عاشقان شیدا را همواره شیفته می‌سازد،
– جمال توست، یا رسول الله.
آنچه صبح و شام آنان را با درد به آه وامی‌دارد،
– حسرت توست، یا رسول الله!
آنچه کار مرا شب و روز ناله و فغان ساخته،
آنچه دلم را در آتش حسرت سوزان کرده،
آنچه این چشمانم را دم‌به‌دم گریان ساخته،
– فراق توست، یا رسول الله!
لطف خدا که اصفیا دیدند،3
ذوق و صفایی که اولیا چشیدند،4
رفعتی که پیامبران یافتند، ای شاه،
– دولت توست، یا رسول الله!
بر من غریب آواره رحم کن،
مجرمم، بر این روسیاه رحم آور،
شفقت بر بی‌کس و بیچاره
– عادت توست، یا رسول الله!
ای شفیع گنهکاران، ای نور احد،
نصوحی بندۀ خود توست، او را مران،
کرم کن، از درگاه لطفت ردش مکن،
او از امت توست، یا رسول الله!
نصوحی اسکداری
نالۀ تنۀ خرما
در مسجد نبوی تنۀ خرمایی برپا بود. سرور ما، پیامبر، روزهای جمعه به این ستون مسجد که حنّانه نام داشت، تکیه می‌داد و خطبه ایراد می‌فرمود.
بعدها منبری سه‌پله ساخت. روز جمعه‌ای سرور ما رسول الله و اصحاب کرام در مسجد نبوی گرد آمده بودند. چون سرور ما برای خطبه بر منبر نو بالا رفت، تنۀ خشک خرما که پیش‌تر به آن تکیه می‌داد، با صدایی که به گریۀ شتر آبستن می‌مانست، چنان‌که همه می‌شنیدند، به گریه و ناله افتاد. همۀ اصحاب کرام با شگفتی به این صدا گوش دادند؛ اما صدا به هیچ روی قطع نمی‌شد. آن‌گاه سرور عالمیان از منبر فرود آمد و با دستان مبارک خود تنه را نوازش کرد. در همان لحظه گریه و ناله قطع شد. صحابه که این محبت و عشق تنۀ خشک خرما را به پیامبر ما دیدند، اشک‌های خود را نگه داشته نتوانستند.
حضرت انس بن مالک دربارۀ این رویداد گفته است: «حتی مسجد از صدای آن لرزید.» و ابن ابی‌وداعه گفته است: «تنۀ خرما ترک برداشت و از جایش جنبید. تا سرور ما رسول الله نیامد و دست مبارکش را بر آن ننهاد، خاموش نشد.»
سرور ما، پیامبر، فرمود: «سوگند به الله تعالی که جانم در قبضۀ قدرت اوست، اگر آن را نوازش نکرده بودم، از حسرت و اندوه دوری من تا روز قیامت همچنان می‌گریست.» در روایتی دیگر چنین آمده است: رسول علیه السلام رو به تنۀ خشک خرما کرد و فرمود: «اگر بخواهی، تو را به باغی که در آن بودی بازمی‌گردانم؛ دوباره شاخ و برگ برآوری و به حال پیشین خود بازگردی. و اگر بخواهی، تو را در جنت می‌کارم تا دوستان الله تعالی از میوه‌ات بخورند.» سرور ما رسول الله به آن گوش فرا داد و شنید که می‌گوید: «مرا در جنت بکار تا دوستان الله تعالی از من بخورند و در جایی باشم که هرگز کهنه نشوم و نپوسم.» کسانی که در کنار سرور ما، پیامبر، بودند نیز این سخن درخت را شنیدند. آن‌گاه سرور ما رسول الله به آن پاسخ داد: «آنچه را خواستی، انجام می‌دهم.» سپس رو به اصحاب خود کرد و فرمود: «سرای بقا را بر سرای فنا (این دنیا) برگزید.»5 سپس به فرمان رسول الله، تنۀ خرما به خاک سپرده شد.
آمدن اعضای خانواده به مدینه
سرور عالم صلی الله علیه وسلم و حضرت ابوبکر هنگام هجرت، فرزندان خود را در مکه گذاشته بودند. در حدیث شریفی که امام بخاری روایت کرده است، حضرت عایشه گفت که سرور ما رسول الله به او فرمود: «ای عایشه! تو دو بار در خواب به من نشان داده شدی. گویا تصویر تو را در پارچه‌ای از ابریشم سبز دیدم و به من گفته شد: ‹صاحب این تصویر همسر آیندۀ توست.›» پس از این خواب (یک سال پس از وفات مادر ما حضرت خدیجه)، سرور ما، پیامبر، و مادر ما حضرت عایشه هنگامی که در مکه بودند، نامزد شده بودند؛ اما عروسی هنوز برگزار نشده بود. مادر ما حضرت عایشه این را چنین حکایت کرد: «هنگامی که رسول الله به مدینه هجرت کرد، ما و دخترانش را در مکه گذاشته بود. پس از آن‌که مدینه را مشرف ساخت، غلام آزادشده‌اش زید بن حارثه و ابورافع را با دو شتر و ۵۰۰ درهم خرجی، تا هرچه نیاز داشته باشند بخرند، نزد ما فرستاد.
پدرم نیز عبدالله بن اریقط را با دو سه شتر همراه آنان کرد و با نوشتن نامه‌ای به برادرم عبدالله، فرمان داد که مادرم، مرا و خواهرم اسماء را بر شترها سوار کند و بفرستد. من، مادرم ام رومان، از دختران گرامی رسول الله حضرت فاطمۀ زهرا و ام کلثوم، همسرش سوده، و نیز ام ایمن و اسامه، همه با هم به راه افتادیم. چون به جایی به نام قدید رسیدیم، زید با ۵۰۰ درهم سه شتر دیگر خرید. طلحه بن عبیدالله نیز به کاروان پیوست. چون از منا به جایی به نام بَید رسیدیم، شتر من رم کرد. من در کجاوه بودم و مادرم نیز در کنارم بود. مادرم بی‌تابی می‌کرد و می‌گفت: ‹وای دختر کوچکم! وای عروس کوچکم!› الله تعالی شتر ما را آرام ساخت و ما را رهانید. سرانجام به مدینه رسیدیم. من با خانوادۀ پدرم فرود آمدم. خانوادۀ سرور ما رسول الله در برابر حجره‌های ایشان فرود آمدند.»
«اگر (حنانه را) در آغوش نگرفته بودم، از جدایی من تا روز قیامت می‌گریست» حدیث شریف
مادر ما حضرت عایشه مدتی در خانۀ پدرش حضرت ابوبکر ماند. عروسی‌شان پس از غزوۀ بدر برگزار شد.
چه نیک‌بخت است آن کس
که آنچه می‌خواند، قرآن باشد!
چون اذان و اقامه بشنود،
دلش پر از ایمان باشد!
اذان محمدی
پس از ساختن مسجد نبوی، شیوه‌ای نبود که در وقت‌های نماز، داخل شدن وقت را اعلام کند و مسلمانان را به مسجد فراخواند. تنها گفته می‌شد: «الصلاة جامعة (بیایید به نماز)».
روزی سرور ما رسول الله با اصحاب خود رایزنی کرد و پرسید که مؤمنان را در وقت‌های نماز چگونه باید به مسجد فراخواند. برخی گفتند برای اعلام وقت‌های نماز، مانند نصارا، ناقوس، یعنی زنگ، بنوازیم؛ برخی گفتند مانند یهودیان بوق نواخته شود. برخی دیگر نیز رأی خود را چنین گفتند: «در وقت نماز آتشی برافروزیم و آن را بالا ببریم.» سرور ما رسول الله هیچ‌یک را نپذیرفت.6
عبدالله بن زید بن ثعلبه و حضرت عمر در خواب دیدند که اذان گفته می‌شود. حضرت عبدالله نزد پیامبر محبوب ما آمد و خوابش را چنین بازگفت: «مردی را دیدم که شالی سبز داشت و لنگی بسته بود و زنگی در دست گرفته بود. از او پرسیدم: ‹زنگی را که در دست داری، می‌فروشی؟› به من گفت: ‹با آن چه خواهی کرد؟› چون گفتم: ‹برای اعلام وقت‌های نماز آن را می‌نوازم›، آن شخص گفت: ‹من بهتر از این را به تو می‌آموزم›، و رو به قبله کرد و با صدای بلند به خواندن آغاز کرد: ‹الله اکبر، الله اکبر…› پس از آن‌که به پایان رساند، گفت: ‹و هنگامی که به نماز برمی‌خیزی نیز›، و اذان را تکرار کرد و نزدیک به پایانش جملۀ ‹قد قامت الصلاة› را افزود.»
آن‌گاه سرور ما رسول الله فرمود: «خواب حق است. آن کلمات را به بلال بیاموز تا بخواند!» این را اذان نامیدند.7
حضرت بلال نیز بر بام بلندی در نزدیکی مسجد شریف بالا رفت و نخستین اذان را با کلماتی که به او یاد داده شده بود، خواند.
حضرت عمر چون صدای اذان را شنید، دوان‌دوان به حضور سرور ما رسول الله آمد. عرض کرد که کلماتی را که حضرت بلال گفت، عیناً در خواب دیده است. در آن شب گروهی از اصحاب کرام نیز همان خواب را دیده بودند. در همین هنگام آیۀ کریمۀ نهم سورۀ جمعه نازل شد و این امر با وحی نیز اعلام گردید.
روزی بلال حبشی در وقت نماز بامداد، پیش درِ خانۀ پیامبر محبوب ما دو بار بانگ زد: «الصلاة خیر من النوم.»8 سرور ما، پیامبر، این را پسندید و فرمود: «بلال، این چه سخن زیبایی است! هنگامی که اذان بامداد را می‌خوانی، این را نیز بگو.» بدین‌سان این سخن در اذان بامداد نیز گفته شد.
بلال حبشی که تا وفات پیامبر ما مؤذن بود، صدایی رسا، بسیار زیبا و بسیار اثرگذار داشت. چون به خواندن اذان آغاز می‌کرد، همه با عشق و وجدی بزرگ گوش می‌دادند و از خود بی‌خود می‌شدند. هنگام اذان گفتن، همه را به گریه می‌انداخت.
این‌که اصحاب کرام در وقت‌های نماز یکدیگر را با اذان محمدی به مسجد فرامی‌خواندند، به چشم مشرکان و یهودیان مدینه بسیار عجیب آمد. هنگامی که اذان خوانده می‌شد، آن را به ریشخند و بازی می‌گرفتند. الله تعالی در برابر این مسخرگی‌هایشان در قرآن کریم فرمود که معنای آن چنین است: «چون با اذان به نماز فرامی‌خوانید، آن را به بازی و سرگرمی می‌گیرند. این از آن روست که آنان گروهی‌اند که عقل‌شان نمی‌رسد.»9
مؤذن بانگ برآورد، ایستاد و اقامه گفت،
روی به سوی کعبه گرداند و نیت نیز کرد.
اهل ایمان چون شنیدند، با حرمت گوش دادند،
سپس به نماز ایستادند و پروردگار را بندگی کردند.
اصحاب صفه
سرور ما، پیامبر، کنار دیوار شمالی مسجد نبوی سایبانی از شاخه‌های خرما ساخت. فرمان داد که صحابیان مجردی که از مکه هجرت کرده و مال و ملکی نداشتند، در آن‌جا بمانند.10 این صحابیان مجرد، با تهیدستان انصار و مهاجران، زیر سایبان بزرگی به نام صفه در کنار مسجد نبوی زندگی می‌کردند و به آموختن و آموزاندن علم می‌پرداختند. شمارشان میان ده تا چهارصد تن در نوسان بود و بیشتر وقت‌ها هفتاد تن بودند. این صحابیان هیچ‌گاه از کنار سرور ما رسول الله جدا نمی‌شدند و از صحبت‌هایش بازنمی‌ماندند. شب و روز قرآن کریم می‌خواندند، علم می‌آموختند و احادیث شریف را حفظ می‌کردند. بیشتر روزهای خود را به روزه می‌گذراندند و لحظه‌ای از عبادت و طاعت جدا نمی‌شدند. کسانی که در این‌جا پرورش می‌یافتند، به قبایلی که تازه مسلمان شده بودند فرستاده می‌شدند و به آنان قرآن کریم و سنت‌های شریف، یعنی دین اسلام، را می‌آموختند. این صحابیان مبارک که فضیلت‌های بسیار داشتند، لشکر بزرگی از عرفان بودند. سرور ما، پیامبر، آنان را بسیار دوست می‌داشت، با آنان می‌نشست و گفت‌وگو می‌کرد و با هم غذا می‌خوردند. به کسانی که در این‌جا می‌ماندند، «اصحاب صفه» گفته می‌شد. روزی سرور ما رسول الله به اصحاب صفه نگریست و اندیشید که در نهایت تهیدستی‌اند؛ با آن‌که در چنین حالی بودند، با آسودگی و روشنی دل عبادت می‌کردند. سرور ما، پیامبر، بر آنان مهربانی کرد و فرمود: «ای اصحاب صفه! شما را مژده باد! اگر از امت من کسی بماند که به این شرایط دشواری که شما در آن هستید خشنود باشد، او بی‌گمان از یاران من است.»
«چون با اذان به نماز فرامی‌خوانید، آن را به بازی و سرگرمی می‌گیرند. این از آن روست که آنان گروهی‌اند که عقل‌شان نمی‌رسد» مائده: ۵۸
حبیب اکرم صلی الله علیه وسلم پیش از هر چیز نیازهای این اصحاب برگزیدۀ خود را فراهم می‌کرد و سپس به برآوردن نیازهای اهل بیت خود می‌کوشید. ابوهریره چنین حکایت کرد: «سوگند به الله تعالی که جز او معبودی نیست، گاهی از گرسنگی شکمم را بر زمین می‌نهادم و گاهی سنگی را که از زمین برمی‌داشتم، بر شکمم می‌فشردم. باز در چنین حالی بودم. آن روز بر سر راهی نشسته بودم که رسول الله از آن به مسجد می‌رفت. در آن هنگام زینت دو جهان، که رحمتی برای عالمیان فرستاده شده بود، نورافشان نزد من آمد. حالم را دریافت، لبخند زد و فرمود: ‹ای ابوهریره!› چون گفتم: ‹جانم فدایت، بفرما یا رسول الله!›، فرمود: ‹با من بیا.› بی‌درنگ از پی ایشان روان شدم. به خانۀ سعادت‌سرای خود درآمد. در خانه قدحی شیر بود. فرمود: ‹برو، اهل صفه را نزد من فراخوان.› در حالی که برای فراخواندن‌شان می‌رفتم، با خود می‌اندیشیدم: ‹یک قدح شیر چگونه برای همۀ اهل صفه بس می‌شود؟ آیا جرعه‌ای هم به من می‌رسد؟…› آنان را فراخواندم، به خانۀ سعادت‌سرا آمدیم، اجازه خواستیم و داخل شدیم. پس از آن‌که در جاهای مناسب نشستند، سرور ما رسول الله فرمود: ‹ای ابوهریره! این قدح شیر را بگیر و به آنان بده!› من نیز قدح را گرفتم و به نوبت به یارانم دادم. هر یک قدح را می‌گرفت، تا سیر شدن می‌نوشید و به من بازمی‌گرداند. هر بار که از کسی می‌گرفتم، می‌دیدم که قدح هیچ کم نشده و همچنان پر از شیر است. بدین‌گونه به همۀ یارانی که آمده بودند، پیش کردم. همه نوشیدند و سیر شدند. سپس رسول الله صلی الله علیه وسلم قدح را گرفت، به من لبخند زد و فرمود: ‹ای ابوهریره! تنها من مانده‌ام و تو که شیر ننوشیده‌ایم. بیا، تو نیز بنشین و بنوش!› نشستم و نوشیدم. فرمود: ‹باز بنوش!› و نوشیدم. سرور ما چند بار فرمود: ‹بنوش!› و من هر بار نوشیدم. سرانجام گفتم: ‹پدر و مادرم فدای تو باد، یا رسول الله! دیگر نمی‌توانم بنوشم. سوگند به الله تعالی که تو را با دین حق فرستاده است، به‌خوبی سیر شدم.› فرمود: ‹پس قدح را به من بده.› دادم. پس از حمد و ثنای الله تعالی، بسم الله گفت و شیر را نوشید.»
صحابیان مدینه به این اصحاب ممتاز، که بی‌آن‌که هیچ صحبتی از سرور ما رسول الله را از دست بدهند در مسجد علم می‌آموختند، محبتی بی‌مانند داشتند. شبی یکی از صحابیان صفه که از گرسنگی توانی برایش نمانده بود، به حضور شریف سرور ما رسول الله آمد و حال خود را عرض کرد. سرور ما، پیامبر، از خانۀ سعادت‌سرای خود پرسید که آیا چیزی برای خوردن هست. چون پاسخ آمد: «اکنون در خانه جز آب چیزی برای خوردن نیست»، به اصحابی که در آن‌جا حاضر بودند، فرمود: «چه کسی این گرسنه را مهمان می‌کند؟» یکی از اصحاب کرام از اهل مدینه، پیش از همه برخاست و گفت: «پدر و مادرم فدای تو باد، یا رسول الله! من از او پذیرایی می‌کنم.» با مهمانش به خانه رفت و به همسرش گفت: «چیزی آماده کن تا از مهمان سرور ما رسول الله پذیرایی کنیم.» همسرش پاسخ داد: «اکنون در خانۀ ما جز خوراک کودکان چیزی نیست.» آن صحابی گفت: «نخست کودکان را بخوابان، سپس آن غذا را بیاور.» و غذایی را که تنها برای یک نفر بس بود، برداشت و به اتاق مهمان درآمد. سفره را گسترد و او را به غذا خواند. پس از آن‌که با هم به خوردن آغاز کردند، برخاست و چنان وانمود کرد که چراغ را درست می‌کند و آن را خاموش ساخت. باز در تاریکی بر سر سفره نشست. با حرکاتی که گویی می‌خورد، صبر کرد تا مهمان سیر شود. چون مهمان سیر شد، سفره را برچید. آن شب با کودکان‌شان گرسنه به صبح رساندند. بامدادان چون به حضور شریف سرور ما، پیامبر، رفتند، فرمود: «الله تعالی از کار امشب شما خشنود شد.» آن‌گاه الله تعالی آیۀ کریمۀ نهم سورۀ حشر را فرستاد و فرمود که معنای آن چنین است: «آنان (انصار)، هرچند خود در تنگدستی و نیاز باشند، (مهاجران را) بر جان‌های خود برتری می‌دهند.»
مصراع:
هرچه باشد، سخن گفتن از دوست شیرین‌تر است!
صحبت سلطان دل‌ها
فخر کائنات صلی الله علیه وسلم برای تربیت و به کمال رساندن اصحاب کرام خود، در مسجد نبوی صحبت‌هایی بی‌مانند می‌کرد و فیض‌ها و برکاتی را که الله تعالی به ایشان احسان فرموده بود، به دل‌های آنان روان می‌ساخت. کسانی که به شرف حضور در صحبت سرور ما، پیامبر، نائل می‌شدند، از همان نخستین صحبت دگرگونی بزرگی در دل خود احساس می‌کردند و به معرفت‌های الهی بسیار والایی دست می‌یافتند. به برکت این صحبت‌ها، اصحاب کرام نخست پیامبر محبوب ما و سپس همۀ یاران صحابی خود را از جان خویش بیشتر دوست می‌داشتند. الله تعالی آنان را در آیات کریمه ستوده است. آنان در حضور شریف سرور ما رسول الله، چنان باادب و هوشیار می‌نشستند که گویی پرنده‌ای بر سرشان نشسته است و با کوچک‌ترین حرکتی خواهد پرید. بدین‌سان اصحاب کرام پس از پیامبران و فرشتگان بزرگ، برترین و والاترین مخلوقات شدند. سرور ما رسول الله اوامر و نواهی دین ما را با دقت تمام برای اصحاب خود بیان می‌کرد و تعلیم می‌داد: شرایط ایمان و اسلام؛ همۀ احکام نماز، روزه، حج و زکات؛ تفسیر آیات کریمه؛ خوراک‌ها و پوشاک‌های حرام و حلال؛ سوگند، نذر11 و کفاره‌ها؛ دانش‌های داد و ستد؛ آداب خوردن و نوشیدن، پوشیدن، دیدار و گفت‌وگو و سلام کردن؛ روابط همسایگی، خویشاوندی و دوستی؛ احکام ازدواج، نفقه، وراثت و میراث؛ دعواها، کیفرها، پیمان‌ها و شراکت‌ها؛ دانش‌های تندرستی و بهداشت؛ نبرد با دشمن و حقوق جنگ… خلاصه، همۀ دانش‌های اخروی و دنیوی دین اسلام را از الف تا یا، به‌گونه‌ای که همه بفهمند، بیان می‌کرد و موضوعی را که مهم می‌دید، سه بار تکرار می‌فرمود.12 دانش‌های مربوط به زنان را نیز به‌واسطۀ همسران مبارک خود تعلیم می‌داد.
حدیث جبرئیل
پیشوای دلیر مسلمانان، یکی از والاترین اصحاب کرام، که به راستگویی همیشگی شهرت داشت، بزرگ محبوب ما عمر بن خطاب رضی الله عنه می‌گوید:
«روزی چنین بود که چند تن از ما اصحاب کرام در حضور و خدمت سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم بودیم. آن روز، آن ساعت، روزی چنان پرشرف، چنان گران‌بها و دست‌نیافتنی بود. آن روز، حضور در صحبت رسول الله، شرف بودن در کنار ایشان و دیدن جمال ایشان، که غذای روح‌هاست و به جان‌ها ذوق و صفا می‌بخشد، نصیب شده بود. (برای بیان شرف و ارزش آن روز فرمود: ‹روزی چنین بود…›. آیا وقتی پرشرف‌تر و گران‌بهاتر از روزی یافت می‌شود که دیدن جبرئیل علیه السلام به صورت انسان، شنیدن صدایش و شنیدن دانشی که بندگان به آن نیازمندند، به‌گونه‌ای بسیار زیبا و روشن، از دهان مبارک رسول الله نصیب شده باشد؟)
«ای اصحاب صفه! شما را مژده باد! اگر از امت من کسی بماند که به این شرایط دشواری که شما در آن هستید خشنود باشد، او بی‌گمان از یاران من است» حدیث شریف
در آن هنگام شخصی همچون ماهی که طلوع کند، نزد ما آمد. جامه‌اش بسیار سپید و مویش بسیار سیاه بود. بر او هیچ نشانی از سفر، چون گرد و خاک و عرق، دیده نمی‌شد. هیچ‌یک از ما، اصحاب رسول الله، او را نمی‌شناختیم؛ یعنی از کسانی نبود که دیده و شناخته باشیم. در حضور رسول الله نشست و زانوانش را به زانوان مبارک ایشان نزدیک ساخت. (این آمده جبرئیل بود که به صورت انسان درآمده بود. چنین نشستن جبرئیل علیه السلام برای بیان امری مهم بود؛ یعنی نشان می‌دهد که شرم کردن از آموختن علم دین درست نیست و غرور و کبر شایستۀ استاد نیست. جبرئیل علیه السلام با این حال خود به اصحاب کرام می‌آموزد که هر کس باید آنچه را می‌خواهد از دین بیاموزد، آزادانه و بی‌شرم از معلمان بپرسد؛ زیرا شرم کردن در آموختن دین، و دل‌تنگی در ادای حق الله تعالی و در آموزاندن و آموختن، درست نیست.)
آن ذات شریف دستانش را بر زانوان مبارک رسول اکرم نهاد و گفت: ‹یا رسول الله! اسلام را، مسلمانی را، برایم بیان کن.›
رسول اکرم فرمود: ‹نخستین شرط اسلام، گفتن کلمۀ شهادت است. (گفتن کلمۀ شهادت، یعنی گفتن اَشْهَدُ اَنْ لا اِلٰهَ اِلّا اللهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ؛ یعنی کسی که عاقل و بالغ است و توانایی سخن گفتن دارد، بگوید: «در زمین و آسمان، جز او هیچ چیز و هیچ‌کسی سزاوار عبادت و پرستش نیست.
معبود حقیقی تنها الله تعالی است. او واجب‌الوجود است. هر کمالی در اوست. در او هیچ نقصی نیست. نام او الله است»، و به این با دل به‌طور قطعی ایمان داشته باشد. و نیز بگوید: «آن ذات والایی که گل‌رنگ، سپید و سرخ‌گون، درخشان و دلنشین‌روی، سیاه‌ابرو و سیاه‌چشم بود، پیشانی مبارکش گشاده، خویش نیکو و سخنش شیرین بود، سایه‌اش بر زمین نمی‌افتاد، و چون در عربستان، در مکه، به دنیا آمده بود عرب خوانده می‌شود، و از فرزندان هاشم، پسر عبدالله است و محمد نام دارد، بندۀ الله تعالی و رسول، یعنی پیامبر اوست.»)
پس از آن، گزاردن نماز است چون وقتش فرارسد؛ دادن زکات مال است؛ روزه گرفتن هر روزِ رمضان شریف است؛ و حج گزاردن کسی است که توانش را دارد، یک بار در عمر.›
آن ذات چون این پاسخ‌ها را از رسول الله شنید، گفت: ‹راست گفتی، یا رسول الله!› ما شنوندگان از این سخن او در شگفت شدیم و گفتیم: ‹هم می‌پرسد و هم خود تصدیقش می‌کند!›
آن ذات باز گفت: ‹یا رسول الله! ایمان چیست، آن را نیز به من خبر ده.› (در این حدیث شریف نباید معنای لغوی ایمان را در نظر داشت؛ زیرا معنای لغوی آن تصدیق کردن و باور داشتن است و از جاهلان عرب کسی نبود که این معنا را نداند؛ تا چه رسد به این‌که اصحاب کرام رضی الله تعالی عنهم اجمعین آن را ندانند. جبرئیل علیه السلام می‌خواست معنای ایمان را به اصحاب کرام بیاموزد. در این‌جا پرسیده می‌شود که در اسلام چه چیزی ایمان نامیده می‌شود.) رسول الله صلی الله علیه وسلم نیز بیان فرمود که ایمان، باور داشتن به شش چیز معین است: ‹نخست، ایمان آوردن به الله تعالی، به فرشتگان او، به کتاب‌های او، به رسولان او، به روز آخرت، به قدر، و به این‌که خیر و شر از الله تعالی است.› آن ذات باز با گفتن ‹راست گفتی› آن را تصدیق کرد.
سپس باز گفت: ‹یا رسول الله! احسان چیست، آن را نیز به من خبر ده.› سرور ما رسول الله فرمود: ‹آن است که الله تعالی را چنان عبادت کنی که گویی او را می‌بینی؛ زیرا هرچند تو او را نمی‌بینی، او بی‌گمان تو را می‌بیند.› آن ذات باز گفت: ‹یا رسول الله! مرا از قیامت خبر ده!› رسول علیه السلام فرمود: ‹در این مسئله، پرسیده‌شده از پرسنده داناتر نیست.› آن ذات باز گفت: ‹پس نشانه‌هایش را خبر ده.› سرور ما رسول الله فرمود: ‹آن است که کنیزان سرورانِ خود را بزایند، و ببینی که چوپانانِ پابرهنه، برهنه و تهی‌دست (توانگر شده) در ساختن بناهای بلند با یکدیگر مسابقه می‌کنند.› پس از آن برگشت و رفت. رسول الله رو به من کرد و پرسید: ‹ای عمر! آیا می‌دانی آن پرسنده که بود؟› گفتم: ‹الله تعالی و رسول او بهتر می‌دانند.› رسول الله فرمود: ‹او جبرئیل بود. آمده بود تا دین‌تان را به شما بیاموزد.›»13 سرور ما، پیامبر، برای اصحاب خود، به اندازۀ درجه‌شان در دین، به‌گونه‌ای که بفهمند، بیان می‌کرد.
روزی حضرت عمر، که از والاترین اصحاب کرام بود، هنگامی که به مسجد می‌رفت، دید که سرور ما رسول الله چیزی را برای ابوبکر صدیق بیان می‌کند. نزدشان رفت و گوش داد. دیگران نیز این را دیدند، اما از آمدن و گوش دادن پرهیز کردند. فردای آن روز، چون حضرت عمر را دیدند، گفتند: «ای عمر! دیروز رسول الله چیزی را برای شما بیان می‌کرد؛ بگو تا ما نیز بیاموزیم.» زیرا سرور ما رسول الله همواره می‌فرمود: «آنچه را از من می‌شنوید، به برادران دینی خود نیز بازگویید! به گوش یکدیگر برسانید!» حضرت عمر گفت: «دیروز حضرت ابوبکر معنای آیۀ کریمه‌ای از قرآن کریم را که درنیافته بود، پرسیده بود و رسول الله برایش بیان می‌کرد. یک ساعت گوش دادم و چیزی درنیافتم.» زیرا مطابق درجۀ والای حضرت ابوبکر بیان می‌کرد. حضرت عمر چنان والا بود که سرور ما رسول الله دربارۀ او فرمود: «من آخرین پیامبرانم. پس از من پیامبری نخواهد آمد. اگر پس از من پیامبری می‌آمد، عمر پیامبر می‌شد.» با آن‌که چنین والا بود و عربی را که زبان مادری‌اش بود به‌خوبی می‌دانست، تفسیر قرآن کریم را که برای حضرت ابوبکر بیان می‌شد، درنیافت. درجۀ ابوبکر از او بسیار والاتر بود. حضرت ابوبکر، و حتی جبرئیل علیه السلام، معنا و اسرار قرآن کریم را از رسول الله می‌پرسیدند. رسول الله تفسیر همۀ قرآن کریم را به اصحاب خود بیان فرموده است.
پیامبر محبوب ما همان‌گونه که دین را به اصحاب خود یاد می‌داد، به دعواها رسیدگی می‌کرد، گواهان را می‌شنید و دشوارترین اختلاف‌ها را به نتیجه رسانده، حل می‌کرد؛ برای شناساندن و گستراندن اسلام و رهانیدن یک تن دیگر از آتش جهنم، کوشش بزرگی به کار می‌برد؛ با حال و رفتار خود برای مردم نمونه می‌شد و برای پاسداری از مؤمنان در برابر شر مشرکان نیز تدابیر لازم را فراهم می‌ساخت.
«ای عمر! آیا می‌دانی آن پرسنده که بود؟ او جبرئیل بود. آمده بود تا دین‌تان را به شما بیاموزد» حدیث شریف
ای جمالی که نور چشم اولیایی،
المدد، ای معدن نور خدا!
خاک پایت توتیای چشم اصفیاست،
المدد، ای معدن نور خدا!
بی تو کس به وصال حق نمی‌رسد،
از فیض لطف تو آدمی مقبول می‌گردد،
تو «رحمتی برای عالمیان» هستی، ای رسول،
المدد، ای معدن نور خدا!
بی‌حد جرم و گناه کردم،
با اهل هوا هم‌نشین گشتم،
بر عصیانم شفاعت کن، ای کریم،
المدد، ای معدن نور خدا!
ای کان کرم، ای رسول کبریا،
این سلیمیِ پرخطا کمترین بندۀ توست،
به درگاه تو پناه می‌آورد، عطا می‌طلبد،
المدد، ای معدن نور خدا!
یاووز سلطان سلیم (سلیمی)