مسلمان شدن سلمان فارسی
روزبه‌روز نور اسلام گسترش می‌یافت و نام مبارک سرور ما رسول الله هر بار که شنیده می‌شد، در دل‌ها جای می‌گرفت. اهل علمی که با حسرت چشم به راه آمدن ایشان بودند، جویا و پرشور به مدینه می‌شتافتند و به شرف ایمان مشرف می‌شدند. یکی از آنان حضرت سلمان فارسی بود. او مسلمان شدن خود را چنین حکایت کرده است: «من از روستای جَی در شهر اصفهان، در فارس (ایران) هستم. پدرم توانگرترین مرد روستا بود و زمین و مال بسیار داشتیم. من تنها فرزند خانه و یگانه دلبند پدرم بودم. ازاین‌رو مرا مانند دختران پرورش می‌داد و اجازه نمی‌داد از خانه بیرون روم. چون مجوسی بود، مجوسیت را آن‌گونه که می‌خواست، بی‌کم‌وکاست به من یاد داد. در خانه همواره آتشی می‌سوخت و ما آن را می‌پرستیدیم و به آن سجده می‌کردیم.
چون پدرم مال و ملک بسیار داشت، روزی مرا بیرون برد و گفت: ‹فرزندم! هنگامی که من بمیرم، تو صاحب این اموال خواهی شد؛ ازاین‌رو برو و اموال و زمین‌هایت را بشناس.› من هم گفتم: ‹باشد›، و باغ‌هایمان را گشتم.
روزی که برای سرکشی به کشتزارها رفته بودم، به کلیسایی برخوردم. صدای مسیحیان را شنیدم و چون نزدشان رفتم، دیدم که در درون عبادت می‌کنند. چون پیش از آن چنین چیزی ندیده بودم، در شگفت ماندم؛ زیرا عبادت ما جز افروختن آتش و سجده کردن به آن چیزی نبود. اما آنان الله را که دیده نمی‌شود، عبادت می‌کردند. با خود گفتم: ‹والله، دین اینان حق است و دین ما باطل.› تا شام با کنجکاوی تماشای‌شان کردم. هنوز به کشتزارهایمان نرسیده بودم که تاریکی فرارسید. چون از آنان پرسیدم: ‹اصل این دین کجاست؟›، گفتند: ‹در شام.› سپس پرسیدم: ‹اگر به شام بروم، مرا نیز می‌پذیرند؟›، پاسخ دادند: ‹آری، می‌پذیرند.› چون پرسیدم: ‹آیا از شما کسی هست که به‌زودی به شام برود؟›، از کاروانی سخن گفتند که پس از چندی به آن‌جا می‌رفت. کسانی که با آنان سخن گفتم، اندک بودند و از شام به اصفهان آمده بودند. سرگرم آنان بودم و در بازگشت به خانه دیر کردم. پدرم چون دید که بازنگشته‌ام، به جست‌وجوی من پرداخته و کسانی را در پی‌ام فرستاده بود.
جسته و نیافته بودند. در حالی که آنان نگران بودند، به خانه بازگشتم. پدرم گفت: ‹تا این وقت کجا بودی؟ جایی نماند که تو را نجسته باشیم.› من هم گفتم: ‹پدرجان! امروز برای گشتن در کشتزارها بیرون رفته بودم؛ اما در راه به کلیسای مسیحیان برخوردم. داخل شدم. دیدم به الله، که او را نمی‌بینند و بر همه‌چیز حاکم و تواناست، ایمان دارند. از عبادت‌شان در شگفت ماندم. تا شام تماشای‌شان کردم. دانستم که دین‌شان حق است.› پدرم چون این را شنید، گفت: ‹ای پسرم! اشتباه می‌اندیشی؛ دین پدران و نیاکانت از دین آنان درست‌تر است. دین آنان تباه است. زنهار، فریب مخور و باور مکن!› من هم گفتم: ‹نه، دین آنان از دین ما بهتر است؛ دین آنان حق است و دین ما باطل.› پدرم از این سخن بسیار خشمگین شد، دست و پایم را بست و در خانه زندانی‌ام کرد.
در این حال، پیوسته چشم به راه خبری از کاروانی بودم که به شام می‌رفت. سرانجام دانستم که راهبان مسیحی کاروان را آماده می‌کنند.
بندهایم را گشودم، گریختم و به کلیسایی که کاروان در آن بود، رفتم. بازگفتم که در این سرزمین ماندن نمی‌توانم، به کاروان پیوستم و راه شام را در پیش گرفتم. در شام سراغ بزرگ‌ترین عالم دین مسیحی را گرفتم. کسی را به من نشان دادند؛ نزدش رفتم و حال خود را بازگفتم. گفتم که می‌خواهم نزدش بمانم و خدمتش کنم، و از او خواستم که مسیحیت را به من بیاموزد و الله تعالی را به من بشناساند. پذیرفت. پس به خدمت او و انجام کارهای کلیسا پرداختم. او نیز مسیحیت را به من یاد می‌داد.
«آنچه را از من می‌شنوید، به برادران دینی خود نیز بازگویید! به گوش یکدیگر برسانید!» حدیث شریف
اما بعدها دانستم که او مرد بدی است؛ زیرا صدقه، طلا و نقره‌ای را که مسیحیان برای دادن به تهیدستان می‌آوردند، پنهان می‌کرد و به نیازمندان نمی‌داد. درست هفت خُم طلا و نقره گرد آورده بود. جز من کسی از این آگاه نبود. پس از چندی درگذشت.
مسیحیان برای به خاک سپردنش گرد آمدند. به آنان گفتم: ‹چرا این‌قدر او را حرمت می‌نهید؟ او انسانی سزاوار این حرمت نیست!› گفتند: ‹این را از کجا می‌گویی؟› و سخنم را باور نکردند. من هم جای طلاهایی را که گرد آورده بود، نشان دادم. هفت خم طلا و نقره را بیرون آوردند و سپس گفتند: ‹این کسی نیست که سزاوار کفن و دفن باشد›، و او را به جایی انداختند و رویش را با سنگ پوشاندند. کس دیگری جای او را گرفت.1
این شخص به‌راستی عالمی زاهد بود و به دنیا هیچ اهمیتی نمی‌داد. خواهان آخرت بود، همواره برای آخرت کار می‌کرد و شب و روز پیوسته عبادت می‌کرد. او را بسیار دوست داشتم و مدتی دراز نزدش ماندم. خدمتش را با رغبت انجام می‌دادم. با هم عبادت می‌کردیم.
روزی از او پرسیدم: ‹ای سرور من! مدتی دراز است که نزد شما هستم و شما را بسیار دوست دارم؛ زیرا از فرمان‌های الله تعالی اطاعت می‌کنید و از آنچه منع فرموده است دوری می‌جویید. هنگامی که وفات کنید، من چه کنم؟ به من چه سفارش می‌کنید؟› در پاسخ گفت: ‹فرزندم، در شام کسی نمانده است که مردم را اصلاح کند. نزد هر که بروی، تو را تباه می‌سازد؛ اما در موصل شخصی هست، سفارش می‌کنم که او را بیابی.›
چون وفات یافت، به موصل رفتم، شخصی را که نشانی داده بود یافتم و آنچه بر سرم آمده بود، بازگفتم. مرا به خدمت خود پذیرفت. او نیز مانند آن دیگری بسیار ارجمند بود، به دنیا دل نبسته بود و پیوسته عبادت می‌کرد. مدتی دراز به او نیز خدمت کردم؛ اما روزی بیمار شد. هنگام وفاتش، همان پرسش‌ها را از او نیز کردم. شخصی را در نصیبین به من سفارش کرد. پس از وفاتش بی‌درنگ به نصیبین رفتم. کسی را که گفته بود یافتم و خبر دادم که می‌خواهم نزدش بمانم. پذیرفت و مدتی نیز در خدمت او بودم. چون بیمار شد، گفتم مرا نزد کس دیگری بفرستد. این بار شخص دیگری را که در عموریه، شهری رومی، می‌زیست، به من نشانی داد. پس از وفاتش راه عموریه را در پیش گرفتم. این شخصی را که گفته بود نیز یافتم، به خدمتش درآمدم و مدتی دراز نزدش ماندم.
وفات او نیز نزدیک شد. چون خواهش کردم که مرا به کسی بسپارد، گفت: ‹والله، اکنون چنین کسی را نمی‌شناسم؛ اما آمدن پیامبر آخرالزمان نزدیک شده است›، و نشانه‌هایش را برشمرد: ‹او از میان عرب برخواهد خاست، از وطن خود هجرت خواهد کرد و در شهری پرخرما که در میان سنگلاخ است، جای خواهد گرفت.
هدیه را می‌پذیرد، اما صدقه را نمی‌پذیرد. میان دو شانه‌اش مهر نبوت است.› چون این شخص نیز وفات یافت، به سخنانش عمل کردم و تصمیم گرفتم به سرزمین عرب بروم. در عموریه کار کرده و صاحب چند گاو و اندکی گوسفند شده بودم. کاروانی از قبیلۀ بنی‌کلب می‌خواست به سرزمین عرب برود. چون به آنان گفتم: ‹این گاوها و گوسفندان از آنِ شما باشد؛ مرا به سرزمین عرب ببرید!›، پیشنهادم را پذیرفتند و مرا با خود بردند. اما چون به جایی به نام وادی‌القری رسیدیم، خیانت کردند، گفتند که برده است و مرا به یهودی‌ای فروختند. در جایی که آن یهودی می‌زیست، نخلستان‌هایی دیدم. اندیشیدم: ‹جایی که پیامبر آخرالزمان به آن هجرت خواهد کرد، به گمانم همین‌جاست.› اما به هیچ روی دلم با آن‌جا انس نگرفت. مدتی به این یهودی خدمت کردم. سپس مرا به پسر کاکایش فروخت. او مرا خرید و به مدینه آورد. چون به مدینه رسیدم، چنان با آن انس گرفتم که گویی پیش‌تر آن را دیده‌ام. اکنون روزهایم در مدینه می‌گذشت؛ در تاکستان و باغ یهودی‌ای که مرا خریده بود کار می‌کردم و خدمتش را به جا می‌آوردم. از سوی دیگر، برای رسیدن به مقصود اصلی خود بی‌تاب بودم.
روزی بر درخت خرمایی بالا رفته بودم و کار می‌کردم. صاحبم با کسی زیر درخت سخن می‌گفت. در میان سخن گفتند: ‹هلاک شوند قبایل اوس و خزرج! کسی از مکه به قبا آمده است. می‌گوید پیامبر است. این قبایل هم او را می‌پذیرند و به دینش درمی‌آیند…› چون این سخنان را شنیدم، نزدیک بود از خود بی‌خود شوم. بی‌درنگ پایین آمدم و به آن شخص گفتم: ‹چه می‌گویی؟› صاحبم به من گفت: ‹به تو چه، چرا می‌پرسی؟ به کار خودت برس!› و سیلی‌ای به من زد. آن روز چون شام شد، اندکی خرما برداشتم و بی‌درنگ به قبا رفتم. نزد سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم درآمدم و گفتم: ‹تو مردی صالح هستی و تهیدستانی نیز با تو هستند. این خرماها را به‌عنوان صدقه آورده‌ام.›
رسول الله به اصحابی که در کنارش بودند، فرمود: ‹بیایید، خرما بخورید.› آنان خوردند، اما خودش هیچ نخورد. با خود گفتم: ‹این یکی از نشانه‌هاست؛ صدقه نمی‌پذیرد.› پس از آن‌که سرور ما رسول الله مدینه را مشرف ساخت، اندکی دیگر خرما برداشتم و نزد رسول الله آوردم و گفتم: ‹این هدیه است.› این بار با اصحابی که در کنارش بودند، از آن خورد. گفتم: ‹این هم نشانۀ دوم که آشکار شد.› خرمایی که برده بودم، حدود بیست‌وپنج دانه بود؛ اما هسته‌های خرماهای خورده شده نزدیک به هزار بود. به معجزۀ سرور ما رسول الله خرما افزون شده بود. با خود گفتم: ‹نشانۀ دیگری دیدم.› بار دیگر نزد رسول الله رفتم. جنازه‌ای را به خاک می‌سپردند. چون آرزو داشتم مهر نبوت را ببینم، بسیار نزدیک شدم. مقصودم را دریافت و پیراهنش را بالا زد. چون پشت مبارکش برهنه شد، مهر نبوت را دیدم؛ بی‌درنگ آن را بوسیدم و گریستم. در همان لحظه کلمۀ شهادت را گفتم و مسلمان شدم.
سپس رویدادهایی را که بر سرم آمده بود، یکایک برای رسول الله بازگفتم. پسندید. فرمان داد که آن‌ها را برای اصحاب کرام نیز بازگویم. اصحاب کرام گرد آمدند و من آنچه بر سرم آمده بود، تا کوچک‌ترین جزئیاتش بازگفتم…»2
سلمان فارسی هنگامی که ایمان آورد، چون زبان عربی نمی‌دانست، ترجمانی خواسته بود. ترجمان یهودی‌ای که آمد، ستایش او از پیامبر محبوب ما را وارونه بازمی‌گفت. در همان هنگام جبرئیل علیه السلام آمد و سخنان حضرت سلمان را درست به رسول الله خبر داد. یهودی چون از ماجرا آگاه شد، کلمۀ شهادت گفت و مسلمان شد.
سلمان فارسی پس از مسلمان شدن، مدتی دیگر در بردگی ماند. چون پیامبر محبوب ما فرمود: «خود را از بردگی برهان، ای سلمان!»، نزد صاحبش رفت و گفت که می‌خواهد آزاد شود. یهودی که به زور به این کار رضا داد، به این شرط پذیرفت که سیصد نهال خرما بکارد و چنان پرورش دهد که به بار آیند، و هزار و ششصد درهم طلا (به روایتی، حدود چهار هزار درهم نقره) بپردازد.
این را به سرور ما رسول الله خبر داد. ایشان به اصحاب خود فرمود: «برادرتان را یاری کنید.» برایش سیصد نهال خرما گرد آوردند. سرور ما رسول الله فرمود: «گودال‌های این‌ها را آماده کن و چون تمام شد، به من خبر ده.» چون گودال‌ها را آماده کرد و خبر داد، تشریف آورد و نهال‌ها را با دستان مبارک خود کاشت. یکی از آن‌ها را حضرت عمر کاشته بود. جز آنچه حضرت عمر کاشته بود، همه به اذن الله تعالی در همان سال خرما دادند. سرور ما رسول الله آن یکی را نیز برکند، با دست مبارک خود دوباره کاشت و همان دم که آن را کاشت، خرما داد.
«آمدن پیامبر آخرالزمان نزدیک شده است. او از میان عرب برخواهد خاست، از وطن خود هجرت خواهد کرد و در شهری پرخرما که در میان سنگلاخ است، جای خواهد گرفت. هدیه را می‌پذیرد، اما صدقه را نمی‌پذیرد. میان دو شانه‌اش مهر نبوت است» راهب عموریه
حضرت سلمان فارسی حکایت کرد: «روزی شخصی مرا می‌جست و می‌پرسید: ‹سلمان فارسیِ مکاتبِ فقیر (برده‌ای که با صاحبش قرار گذاشته است که در برابر مقدار معینی به آزادی برسد) کجاست؟› مرا یافت و طلایی را که به اندازۀ تخم مرغ در دست داشت، به من داد. آن را گرفتم، نزد پیامبر ما رفتم و ماجرا را عرض کردم.
رسول الله طلا را دوباره به من داد و فرمود: ‹این طلا را بگیر و قرضت را ادا کن!› چون گفتم: ‹یا رسول الله! این طلا به وزنی که یهودی می‌خواهد نیست›، سرور ما رسول الله آن طلا را گرفت و بر زبان مبارک خود کشید و فرمود: ‹این را بگیر! الله تعالی با این، قرض تو را ادا می‌کند.› سوگند به حق الله، آن طلا را وزن کردم؛ درست به اندازۀ خواسته‌شده بود. آن را نیز بردم و دادم. بدین‌سان از بردگی رهایی یافتم.»3
سلمان فارسی از آن روز به بعد به اصحاب صفه پیوست.
فرشتگان برای شنیدن می‌آمدند
پیامبر ما صلی الله علیه وسلم قرآن کریم را چنان زیبا، چنان شیرین و اثرگذار می‌خواند که حتی غیرمسلمانانی که به آن گوش می‌دادند، شیفته می‌شدند. شمار کسانی که با شنیدن تلاوت ایشان مسلمان می‌شدند، بسیار بود.
حضرت براء بن عازب حکایت کرد: «پس از نماز خفتنی، سرور ما رسول الله را شنیدم که سورۀ تین را می‌خواند. چنان زیبا می‌خواند که هرگز کسی را نشنیده بودم که صدا و تلاوتش از ایشان کامل‌تر باشد.»
در میان اصحاب کرام کسانی که صدایی بسیار زیبا داشتند و هنگام خواندن قرآن کریم می‌گریستند و می‌گریاندند، بسیار بودند. یکی از آنان اسید بن حضیر بود. شبی اسبش را در کنار خود بست و به خواندن سورۀ بقره آغاز کرد. در حالی که می‌خواند، اسب ناگهان رم کرد. حضرت اسید خاموش شد و اسب آرام گرفت. به خواندن آغاز کرد و اسب دوباره رم کرد. چون خاموش شد، آرام گرفت. باز که به خواندن آغاز کرد، باز رم کرد. یحیی، پسر اسید بن حضیر، در جایی نزدیک اسب خوابیده بود. از ترس آن‌که اسب به کودک آسیبی برساند، خواندن را رها کرد.
چون به آسمان نگریست، در میان مهی که به سایۀ ابری سپید می‌مانست، چیزهایی دید که چون قندیل می‌درخشیدند. چون خواندن را قطع کرد، دید که آن چیزهای درخشان به سوی آسمان بالا رفتند و دور شدند.
چون صبح شد، به حضور شریف پیامبر محبوب ما رفت و آنچه را بر سرش آمده بود، بازگفت.
چون سرور ما رسول الله پرسید: «می‌دانی آن‌ها چه بودند؟»، حضرت اسید پاسخ داد: «پدر و مادرم فدای تو باد، یا رسول الله! نمی‌دانم.»
سرور ما، پیامبر، فرمود: «آنان فرشتگان بودند. به صدای تو نزدیک شده بودند. اگر به خواندن ادامه می‌دادی، تا صبح به تو گوش می‌دادند و مردم نیز آنان را می‌دیدند و تماشا می‌کردند. از چشم مردم پنهان نمی‌شدند.»
یکی از کسانی که قرآن کریم را بسیار سوزناک می‌خواند، حضرت ابوبکر صدیق بود. چون در نماز به خواندن آغاز می‌کرد، خودداری نمی‌توانست و اشک از چشمان مبارکش فرو می‌ریخت. کسانی که می‌دیدند، شیفتۀ این حال او می‌شدند. روزی مشرکان گرد آمدند و گفتند: «این شخص آنچه را پیامبر آورده است، سوزناک می‌خواند و می‌گرید. می‌ترسیم کودکان و زنان ما شیفتۀ این حال او شوند و مسلمان گردند.»
مسلمان شدن عبدالله بن سلام
یکی از کسانی که با دیدن جمال مبارک پیامبر محبوب ما دل‌باختۀ ایشان شدند و با شنیدن سخنان مبارک و قرآن کریمی که تلاوت می‌فرمود، شیفته گشته، مسلمان شدند، حضرت عبدالله بن سلام است.
عبدالله بن سلام که تورات و انجیل را به‌خوبی می‌دانست، پیش از ایمان آوردن عالمی یهودی بود. خود مسلمان شدنش را چنین حکایت می‌کند: «من تورات و شرح‌های آن را نزد پدرم خوانده و آموخته بودم. روزی پدرم صفات، نشانه‌ها و کارهای پیامبری را که در آخرالزمان می‌آمد، برایم بازگفت و گفت: ‹اگر او از فرزندان هارون بیاید، از او پیروی می‌کنم؛ وگرنه پیروی نمی‌کنم!› و پیش از آمدن رسول الله به مدینه مرد.
هنگامی که شنیدم رسول الله در مکه نبوت خود را اعلام کرده است، صفات، نام و زمان آمدنش را می‌دانستم. ازاین‌رو چشم به راهش ماندم. تا آن‌گاه که از کسی شنیدم رسول الله در نزدیکی مدینه، در جایی به نام قبا، در خانۀ بنی‌عمرو بن عوف مهمان است، این حال خود را از یهودیان پنهان داشتم و خاموش ماندم.
روزی در باغم از درخت خرما خرمای تازه می‌چیدم که یکی از بنی‌نضیر بانگ زد: ‹امروز مردِ عرب‌ها آمد!› لرزه‌ای مرا فراگرفت. بی‌درنگ با گفتن ‹الله اکبر› تکبیر گفتم. در آن هنگام عمه‌ام خالده بنت حارث زیر درخت نشسته بود. زنی بسیار سالخورده بود. چون تکبیر مرا شنید، بر من پرخاش کرد و گفت: ‹الله دستت را تهی گرداند و تو را به آنچه امید داری نرساند! والله، اگر می‌شنیدی که موسی بن عمران4 می‌آید، بیش از این شاد نمی‌شدی!› به او گفتم: ‹ای عمه! والله، او برادر موسی بن عمران است و مانند او پیامبر است. بر راه اوست و با همان توحیدی فرستاده شده است که او با آن فرستاده شده بود.›
آن‌گاه به من گفت: ‹ای برادرزاده‌ام! آیا او همان پیامبری است که به ما خبر داده شده بود نزدیک قیامت فرستاده می‌شود؟› گفتم: ‹آری.› گفت: ‹پس حق با توست.›5
هنگامی که رسول الله به مدینه هجرت کرد، بی‌درنگ برای دیدنش به میان مردم رفتم. همین‌که جمال مبارک و چهرۀ نورانی‌اش را دیدم، گفتم: ‹این چهره، چهرۀ دروغگو نتواند بود!› رسول الله برای مردمی که گرد آمده بودند، اسلام را بیان می‌کرد و پند می‌داد. نخستین حدیث شریفی که در آن‌جا از رسول الله شنیدم، این بود: ‹سلام را در میان خود رواج دهید، گرسنگان را سیر کنید، صلۀ رحم به جا آورید (به دیدار خویشاوندان نزدیک بروید) و هنگامی که مردم در خوابند، نماز بخوانید. بدین‌سان به سلامت به جنت درمی‌آیید.›
فخر عالم صلی الله علیه وسلم مرا با نور نبوت شناخت و فرمود: ‹آیا تو ابن سلام، عالم مدینه، هستی؟› چون گفتم: ‹آری›، پیامبر محبوب ما فرمود: ‹نزدیک بیا› و این پرسش را کرد: ‹ای عبدالله! به خاطر الله تعالی بگو! آیا اوصاف مرا در تورات نخوانده و نیاموخته‌ای؟› من هم گفتم: ‹آیا صفات الله تعالی را به من می‌گویید؟›
در برابر این پرسش، رسول الله اندکی درنگ کرد و جبرئیل علیه السلام سورۀ اخلاص را فرود آورد. چون این سوره را که سرور ما رسول الله تلاوت کرد شنیدم، بی‌درنگ به پیامبر ما گفتم: ‹آری، یا رسول الله! راست می‌گویی. گواهی می‌دهم که جز الله تعالی معبودی نیست و تو بندۀ او و رسول او هستی›، و با گفتن کلمۀ شهادت مسلمان شدم.» سپس گفتم: «یا رسول الله! یهودیان قومی ستمگرند که چنان دروغ می‌گویند که آدمی را به حیرت می‌اندازند و نسبت‌های بی‌اساس و بهتان می‌زنند. اگر پیش از آن‌که تو خوی و همۀ احوال مرا از آنان بپرسی، از مسلمان شدن من آگاه شوند، بی‌گمان در حضور شما بهتان‌هایی بر من خواهند بست که به عقل نمی‌آید. شما نخست دربارۀ من از آنان بپرسید!» و در گوشه‌ای از خانه پنهان شدم. پس از من گروهی از بزرگان یهود داخل شدند. سرور ما رسول الله از یهودیان پرسید: «عبدالله بن سلام که در میان شماست، چگونه کسی است؟» یهودیان گفتند: «او والاترین عالم ما و پسر بزرگ‌ترین عالم ماست! ابن سلام بهترین ما و پسر بهترین ماست!» آن‌گاه سرور ما رسول الله از یهودیان پرسید: «اگر او مسلمان شده باشد، شما چه می‌گویید؟»
«الله تعالی به من خبر داد که چهار تن را دوست دارد و به من فرمان داد که این چهار تن را دوست بدارم. آنان علی، ابوذر، مقداد و سلمان هستند» حدیث شریف
یهودیان گفتند: «الله او را از چنین کاری نگاه دارد!»
آن‌گاه از جایی که پنهان شده بودم، بیرون آمدم و با تصدیق ایشان گفتم: «ای گروه یهود! از الله تعالی بترسید! آنچه را به سوی شما آمده است، بپذیرید. سوگند به الله تعالی – و خود نیز می‌دانید – که این همان رسول الله تعالی است که نام و صفاتش را در توراتی که در دست دارید، نوشته دیده‌اید. گواهی می‌دهم که جز الله تعالی معبودی نیست؛ و نیز گواهی می‌دهم که محمد علیه السلام بنده و رسول اوست.» آن‌گاه یهودیان گفتند: «او بدترین ما و پسر بدترین ماست!» و عیب‌ها و بهتان‌های گوناگون بر من بستند و از من بدگویی کردند. گفتم: «این همان چیزی بود که از آن می‌ترسیدم. یا رسول الله! آیا به شما خبر نداده بودم که آنان قومی ستمگر، دروغگو، بهتان‌زن و بی‌پروا از بدی‌اند؟ اینک همه آشکار شد!» رسول الله به یهودیان فرمود: «گواهی نخست شما برای ما بس است؛ دومی بی‌مورد است.» آن‌گاه بی‌درنگ به خانه‌ام بازگشتم.
خانواده و خویشاوندانم را به اسلام فراخواندم. همه، و عمه‌ام نیز، مسلمان شدند.
ایمان آوردن من یهودیان را بسیار خشمگین ساخت. ازاین‌رو به فشار آوردن بر من آغاز کردند. حتی برخی از علمای یهود با گفتن «از میان عرب پیامبری برنمی‌خیزد؛ این مرد تو پادشاه است» کوشیدند مرا از اسلام بازگردانند، اما کامیاب نشدند.
همراه او، ثعلبه بن سَعیه، اسید بن سعیه، اسد بن عبید و برخی دیگر از یهودیان صادقانه مسلمان شدند. اما برخی از علمای یهود گفتند: «تنها بدان ما به محمد ایمان آوردند. اگر از نیکان ما می‌بودند، دین پدران خود را رها نمی‌کردند.» آن‌گاه الله تعالی در پاسخ آنان آیۀ کریمه‌ای فرو فرستاد و فرمود که معنای آن چنین است: «آنان (اهل کتاب) همه یکسان نیستند. در میان اهل کتاب گروهی هستند که به عبادت و طاعت مشغول‌اند و در پاره‌های شب به سجده افتاده، آیات الله تعالی را می‌خوانند.»6
روزبه‌روز حالم بدتر است، به غایت، یا رسول الله!
کارهایم دیگر سامان یابد؛ عنایت، یا رسول الله!
این نفس فرومایه‌ام سرکش شد و مرا پیرو شیطان ساخت؛
با این همه عصیان، چه امکانِ پناه؟ یا رسول الله!
آیا ممکن است از هوای نفس و شیطان رهایی،
اگر از تو به من نرسد هدایت، یا رسول الله؟
چون فیض و احسانت لحظه‌ای به گنهکاری برسد،
راه او در دو جهان سلامت است، یا رسول الله!
امر و نهی را تعظیم کردم، حرام را حلال نگفتم؛
پایان هر گناهم ندامت بود، یا رسول الله!
ای رسول انس و جن، ای برترین انسان‌ها،
به پاس اخلاصم شفاعت ببخش، یا رسول الله!
«سلام را در میان خود رواج دهید، گرسنگان را سیر کنید، صلۀ رحم به جا آورید و هنگامی که مردم در خوابند، نماز بخوانید. بدین‌سان به سلامت به جنت درمی‌آیید» حدیث شریف
منظره‌ای قدیمی از مدینۀ منوره (۱۸۹۰)
برخی رویدادهای سال نخست هجرت
در سال نخست هجرت، از انصار اسعد بن زراره، براء بن معرور و کلثوم بن هدم، و از مهاجران عثمان بن مظعون وفات یافتند. افزون بر این، حضرت ابوبکر و بلال حبشی رضی الله عنهما که تاب هوا و آب مدینه را نیاوردند، به تب نوبه گرفتار شدند. آن‌گاه رسول الله صلی الله علیه وسلم چنین دعا فرمود: «ای پروردگار من! همان‌گونه که مکه را محبوب ما گرداندی، مدینه را نیز محبوب ما گردان و در این‌جا به ما برکت و فراوانی روزی عطا فرما.» جناب حق نیز دعای ایشان را پذیرفت و مدینه را محبوب مهاجران گرداند.
نخستین پیمان‌نامۀ نوشته شده
پیش از هجرت سرور ما رسول الله، قرار بود عبدالله بن ابی، رئیس قبیلۀ خزرج در مدینه، به فرمانروایی مدینه برگزیده شود. اما چون با بیعت‌های عقبه و سپس با رویداد هجرت، بیشتر قبایل اوس و خزرج مسلمان شدند، فرمانروایی عبدالله بن ابی تحقق نیافت. ازاین‌رو عبدالله بن ابی نخست با سرور ما، پیامبر، و اصحاب کرامی که مهاجر بودند، و سپس با صحابیان مدینه کینه می‌ورزید و دندان می‌سایید، اما دشمنی خود را آشکارا نشان داده نمی‌توانست. با چند تن مانند خود، گروه منافقان را پدید آورد. اینان نزد مسلمانان می‌گفتند که به دین اسلام درآمده‌اند، اما پشت سرشان ریشخند می‌کردند. پنهانی به کاشتن تخم نفاق و برانگیختن فتنه آغاز کردند. در این کار چنان پیش رفتند که حتی کوشیدند سخنان مبارک فخر عالم صلی الله علیه وسلم را وارونه نقل کنند و دگرگون سازند.
در این میان مشرکان مکه نیز آرام ننشسته بودند و می‌کوشیدند آنچه را در مکه با سرور ما رسول الله کرده نتوانسته بودند، در مدینه انجام دهند. همان‌گونه که به مشرکان مدینه نامه‌های تهدیدآمیز می‌فرستادند، به قبایل یهودی مدینه نیز نامه‌ها و پیام‌هایی پر از تهدید می‌فرستادند. این تهدیدهای آنان سبب شد که یهودیان به سرور ما رسول الله نزدیک شوند.
در این هنگام یهودیان به حضور سرور ما رسول الله آمدند و گفتند: «آمده‌ایم تا با شما صلح کنیم. پیمانی ببندیم تا به یکدیگر زیانی نرسانیم.» پیامبر ما نیز با آنان پیمانی پنجاه‌وپنج‌ماده‌ای بست که برخی از تصمیم‌هایی که در آن گرفته شد، چنین است:
۱- این پیمان سندی است که از سوی رسول الله محمد علیه السلام میان مسلمانان مکه و مدینه، کسانی که از آنان پیروی می‌کنند، کسانی که بعدها به آنان می‌پیوندند و کسانی که همراه‌شان می‌جنگند، نوشته شده است.
۲- بی‌گمان اینان جماعتی جدا از دیگر مردم‌اند.
۳- هر قبیله بهای رهایی اسیران خود را (بر پایۀ عدالتی که میان مسلمانان جاری است) به‌طور مشترک خواهد پرداخت.
۴- مسلمانان در برابر کسانی که در میان‌شان آشوب برپا کنند، هرچند فرزندان خودشان باشند، خواهند ایستاد.
۵- یهودیانی که از مسلمانان پیروی کنند، نه تنها ستمی نخواهند دید، بلکه یاری نیز خواهند شد.
۶- یهودیان همراه مسلمانان یک گروه خواهند بود و هر کس احکام دین خود را به جا خواهد آورد.
۷- هیچ‌یک از یهودیان بی‌اجازۀ محمد علیه السلام به سفر جنگی بیرون رفته نمی‌تواند.
۸- هیچ‌کس به کسی که با او پیمان بسته است، بدی نخواهد کرد و ستم‌دیده بی‌گمان یاری خواهد شد.
۹- وادی مدینه برای کسانی که این پیمان را می‌بندند، منطقه‌ای حرام و تعرض‌ناپذیر است.
۱۰- مشرکان مکه و یاری‌دهندگان‌شان به هیچ روی حمایت نخواهند شد.
۱۱- در برابر کسانی که بر مدینه هجوم آورند، مسلمانان و یهودیان یکدیگر را یاری خواهند کرد.
قرار بود یهودیان با این پیمان (به ظاهر) با مسلمانان دوستی کنند، کینه‌ای از آنان به دل نگیرند و دشمنی نورزند.7
ای حبیب من، اندوهگین مباش
یهودیان که دشمنی خود را در درون پنهان می‌داشتند، پس از امضای این پیمان، گروه‌گروه نزد سرور ما، پیامبر، آمدند. پرسش‌هایی کردند که به گمان خودشان بسیار دشوار بود. از پاسخ‌هایی که گرفتند، دانستند که ایشان پیامبر برحق است؛ اما از روی لجاجت و حسد ایمان نیاوردند. آن‌گاه پیامبر محبوب ما فرمود: «اگر ده تن از علمای یهود به من ایمان آورده بودند، همۀ یهودیان ایمان می‌آوردند.» الله تعالی سرور ما رسول الله را که چنین اندوهگین شده بود، با این آیۀ کریمه تسلی داد: «(ای حبیب من!) ای رسول باشکوه! (حالِ) کسانی که در کفر می‌شتابند – از آنان که با دهان‌شان گفتند ‹ایمان آوردیم›، در حالی که دل‌هایشان ایمان نیاورده است (منافقان)، و از یهودیان – تو را اندوهگین نسازد. آنان پیوسته به دروغ گوش می‌دهند و برای قومی دیگر که به حضور تو نمی‌آیند (یهودیان خیبر)، (از بنی‌قریظه) جاسوسی می‌کنند. سخنانی را که می‌شنوند، جای حقیقت‌هایش را دگرگون می‌کنند و چنان بازمی‌گویند که از حق دور شود. و می‌گویند: ‹اگر این (فتوا) به شما داده شد، آن را بپذیرید؛ و اگر داده نشد، بپرهیزید.› الله تعالی هر کس را بخواهد که در فتنه افتد، تو به هیچ روی بازداشتن ارادۀ الله تعالی را توانا نخواهی بود. آنان کسانی‌اند که الله تعالی نخواسته است دل‌های (آنان) را پاک گرداند. برای آنان در دنیا خواری و پریشانی، و در آخرت عذابی بسیار بزرگ است.»8
به سبب پیمانی که بسته شده بود، برخی از صحابه با یهودیانی که همسایه‌شان بودند، دوستی برقرار کرده بودند. الله تعالی آنان را نیز از این کار بازداشت و فرمود: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! جز برادران دینی خود، دیگران را (کافران و منافقان را) دوست مگیرید. آنان در بدی کردن به شما و فساد برانگیختن کوتاهی نمی‌کنند و آرزو دارند که به رنج افتید. کینه و دشمنی‌شان با شما از دهان‌هایشان بیرون ریخته است و دشمنی‌ای که در دل‌هایشان پنهان می‌دارند، بزرگ‌تر است. اگر بیندیشید و دریابید، آیات مربوط به دشمنی آنان را روشن ساختیم (چیزهایی را که باید به آن توجه کنید، بسیار آشکار نشان دادیم).»9
مشرکان مکه، مشرکان، منافقان و یهودیان مدینه و قبایل پیرامون مدینه را پیوسته تحریک و تهدید می‌کردند. می‌کوشیدند هرچه زودتر نور اسلام را خاموش کنند و راه‌هایی برای از میان برداشتن وجود مبارک پیامبر محبوب ما می‌جستند.
«اگر ده تن از علمای یهود به من ایمان آورده بودند، همۀ یهودیان ایمان می‌آوردند» حدیث شریف
در برابر این کارهای منافقان و مشرکان، سرور ما رسول الله همواره راه صلح را در پیش می‌گرفت. برخی از اصحاب کرام بر این باور بودند که دیگر باید در برابر دشمن ایستاد و چنین دعا می‌کردند: «ای پروردگار من! برای ما چیزی گران‌بهاتر از پیکار با این مشرکان در راه تو نیست. این مشرکان قریش پیامبری حبیب تو را دروغ شمردند و ایشان را ناچار به بیرون رفتن از مکه کردند. الهی! بی‌گمان به ما اجازۀ جنگ با آنان را خواهی داد!..» اما سرور ما رسول الله در این راه چشم به فرمان الله تعالی داشت و هرچه فرمان داده می‌شد، مطابق آن رفتار می‌کرد. اکنون زمانش فرارسیده بود. در وحیی که جبرئیل علیه السلام آورد، چنین فرموده می‌شد: «با کسانی که با شما می‌جنگند، شما نیز در راه الله تعالی پیکار کنید؛ اما از حد مگذرید و زیاده‌روی مکنید. بی‌گمان الله تعالی زیاده‌روان را دوست ندارد. آنان را (کافران را) هرجا یافتید، بکشید. همان‌گونه که آنان شما را (از مکه) بیرون کردند، شما نیز آنان را بیرون کنید. فتنۀ شرک آنان از آدم‌کشی بدتر است. تا هنگامی که آنان در مسجدالحرام با شما نجنگند، شما نیز در آن‌جا با آنان جنگ مکنید؛ اما اگر شما را در آن‌جا کشتند، شما نیز آنان را در آن‌جا بکشید. کیفر کافران چنین است. اگر از انکار الله تعالی و از جنگ دست بکشند، (شما نیز دست بکشید؛ زیرا) بی‌گمان الله تعالی بسیار آمرزنده و بسیار مهربان است.»10
در آیۀ کریمه‌ای که پس از آن فرستاده شد، فرموده شد: «با این مشرکان بجنگید تا اثری از فتنۀ شرک نماند و دین تنها از آنِ الله تعالی شود (تا تنها الله تعالی عبادت شود). اگر (از شرک) دست بکشند، (بر آنان ستمی نیست.) دیگر دشمنی (کیفر) تنها بر ستمگران است.»11
ما مَدَحْتُ مُحَمَّداً بِمَقالَتِی،
لٰکِنْ مَدَحْتُ مَقالَتِی بِمُحَمَّدٍ.
(من محمد علیه السلام را ستوده نمی‌توانم؛
بلکه با او به نوشته‌هایم ارزش می‌بخشم.)
امام ربانی (رحمة الله علیه)