غزوه‌ها و سریه‌ها
هنگامی که مسلمانان در مکه بودند، مشرکان بر آنان ستم بسیار می‌کردند. برخی را می‌زدند، سر برخی را می‌شکستند و برخی را به شکنجه‌هایی ناشنیده گرفتار می‌ساختند. در آن هنگام اجازۀ جنگ نبود؛ زیرا مشرکان بسیار بودند و جنگیدن به زیان مسلمانان تمام می‌شد. پس از آمدن به مدینه، اصحاب کرام فزونی یافتند. با یاری انصار نیرویی پدید آمد. اسلام شوکت یافت و جهاد مشروع شد. اجازۀ جنگ با کافران داده شد.
سفر، غزوه و سریه
فخر کائنات صلی الله علیه وسلم برای پاسداری از امنیت مدینه و زیر نظر داشتن حال دشمنان، سریه‌ها (دسته‌های یورش، گروهان‌ها)، یعنی یگان‌های کوچک نظامی، سازمان داد. شمار کسانی که در این سریه‌ها، که رسول الله خود در آن‌ها شرکت نمی‌کرد و بر کافران می‌فرستاد، حاضر می‌شدند، میان پنج تا چهارصد تن بود. جنگ‌هایی را که سرور ما، پیامبر، در آن‌ها شرکت کرد و خود رهبری‌شان را به دست داشت، غزوه (غزا) می‌نامند. رفتن لشکر به جنگ را سفر و حالت جنگ را بسیج می‌گویند.
پیامبر محبوب ما برای جلوگیری از حمله‌های ناگهانی دشمن، در مدینه شیوۀ نگهبانی را برقرار ساخت، گشتی‌ها بیرون فرستاد و بدین‌گونه تدابیر لازم امنیتی را فراهم کرد.
رسول الله صلی الله علیه وسلم بیست‌وهفت غزوه انجام داد. این غزوه‌ها عبارت‌اند از: ابواء (ودّان)، بُواط، بدر نخست (سَفَوان، بدر اولی)، ذوالعُشَیره، بدر (بدر کبری)، قرقرة‌الکدر، بنی‌قینقاع، سَویق، غطفان (انمار، ذی‌امر)، بحران (بنی‌سُلَیم، نجران)، احد، حمراءالاسد، بنی‌نضیر، بدر کوچک (بدر صغری)، ذات‌الرقاع، دومة‌الجندل، مُرَیسیع (بنی‌مصطلق)، خندق (احزاب)، بنی‌قریظه، بنی‌لحیان، غابه (ذی‌قَرَد)، خیبر، وادی‌القری، فتح مکه، حنین، طائف و تبوک.
تنها در نُه غزوه از این غزوه‌ها نبرد روی داد. این غزوه‌ها عبارت‌اند از: بدر (بدر کبری)، احد، مریسیع (بنی‌مصطلق)، خندق (احزاب)، بنی‌قریظه، خیبر، وادی‌القری، حنین و طائف. مکه بی‌جنگ فتح شد و همۀ مردمش مسلمان شدند.
در غزوه‌های دیگر هیچ نبردی روی نداد؛ در برخی پیمان بسته شد و در برخی دشمن تسلیم شد؛ گروهی از کافران جرئت رویارویی با لشکر اسلام را نیافتند و بیشترشان همین‌که از آمدن لشکر اسلام آگاه شدند، به کوه‌ها گریختند و ناپدید گشتند.
همۀ دولت‌ها با این مَثَل به رستگاری و کامیابی رسند:
«اگر صلح و آرامش می‌خواهی، برای جنگ آماده باش.»
عبدالحق ملا
«با کسانی که با شما می‌جنگند، شما نیز در راه الله تعالی پیکار کنید؛ اما از حد مگذرید و زیاده‌روی مکنید» بقره: ۱۹۰
سریه‌هایی که سرور ما رسول الله فرستاد
نخستین سریه‌ها – دستۀ حضرت حمزه
لازم بود مشرکان از نظر بازرگانی و اقتصادی ناتوان شوند و به راه آیند. برای این کار باید راه‌های بازرگانی سوریه بسته می‌شد. در این هنگام شنیده شد که کاروانی از مشرکان از نزدیکی مدینه می‌گذرد. در آغاز رمضان، ماه هفتم سال نخست هجری، پیامبر محبوب ما فرمان داد که بی‌درنگ برای لشکرکشی آماده شوند و حضرت حمزه را فرماندۀ سی سوار گماشت. پس از آن‌که او را به ترس از الله تعالی و نیکی با زیردستانش سفارش کرد، فرمود: «در راه الله تعالی، با یاد نام الله تعالی، به غزا بیرون شوید! با کسانی که الله تعالی را نمی‌شناسند، پیکار کنید…» به حضرت حمزه پرچمی سفید داد و او را بدرقه کرد.
حضرت حمزه با سوارانی که زیر فرمانش بودند، به سوی کاروان مشرکان که سیصد سوار از آن پاسداری می‌کردند، حرکت کرد. کاروان که از شام به مکه می‌رفت، چون به جایی به نام سِیف‌البحر رسید، با مجاهدان روبه‌رو شد. صحابیان نامدار بی‌درنگ صف جنگ آراستند و آمادۀ نبرد شدند. در آن هنگام مَجدی بن عمرو جُهَنی که در آن‌جا بود، رسید و میان‌شان درآمد. مجدی بن عمرو جهنی هم‌پیمان هر دو طرف بود. چون دید مسلمانان بسیار اندک و مشرکان بسیار بسیارند، اندیشید که ممکن است مسلمانان شکست بخورند. به امید آن‌که دولت مسلمانان تا ابد پایدار بماند، میانجی‌گری کرد و دو طرف را از نبرد بازداشت. سپس حضرت حمزه و یارانش به مدینه بازگشتند. چون کار مجدی به سرور ما، پیامبر، عرض شد، خشنودی خود را آشکار ساخت و فرمود: «کاری مبارک، نیک و درست کرده است.»1
دستۀ عبیده بن حارث
پس از آن، سریه‌ها پیاپی ادامه یافت. شصت یا نزدیک به هشتاد مجاهد به فرمان حضرت عبیده بن حارث سپرده شدند و او به رابغ فرستاده شد. همین‌که دو لشکر روبه‌روی هم رسیدند، هر دو طرف به تیراندازی آغاز کردند. نخستین کسی که از لشکر اسلام تیر انداخت، سعد بن ابی‌وقاص بود. دویست مشرکی که زیر فرمان ابوسفیان بودند، به گمان آن‌که بیشتر لشکر اسلام در کمین است، از مسلمانان ترسیدند و رهایی را در گریز یافتند.2
در راه الله پیکار کنیم، نام برآوریم، نام…
در قرآن وعدۀ پیروزی می‌دهد حضرت یزدان.
«در راه الله تعالی، با یاد نام الله تعالی، به غزا بیرون شوید! با کسانی که الله تعالی را نمی‌شناسند، پیکار کنید» حدیث شریف
غزوه‌های سرور ما رسول الله
نخستین غزوه‌ها – غزوۀ ودّان
این را غزوۀ ابواء نیز می‌گویند. نخستین غزوۀ رسول الله است و در ماه دوازدهم پس از هجرت روی داد. حضرت سعد بن عباده به‌عنوان جانشین در مدینه گذاشته شد. با شصت تن بر قریش و قبیلۀ بنی‌ضَمره رفتند. پرچم را حضرت حمزه می‌برد. با مکیان روبه‌رو نشدند. به جایی به نام ودان رسیدند. با قبیلۀ بنی‌ضمره پیمانی نوشته بسته شد. بر پایۀ آن:
۱- بنی‌ضمره به هیچ روی دشمن را یاری نخواهند کرد؛
۲- جان و مال بنی‌ضمره در ضمانت مسلمانان خواهد بود؛
۳- در برابر، هرگاه سرور ما، پیامبر، بنی‌ضمره را برای جنگی فراخواند، بی‌درنگ به یاری خواهند شتافت.
غزوۀ بُواط
این غزوه دومین غزوۀ رسول الله است. ماه ربیع‌الاول سال دوم هجرت بود. حضرت سائب بن عثمان بن مظعون به‌عنوان جانشین در مدینه گذاشته شد. چون خبر رسید که کاروانی صدنفره از مشرکان به سرکردگی ابوسفیان با دو هزار و پانصد شتر به شام می‌رود، با دویست تن بر کاروان قریش رفتند. با آن‌که همه‌جا تا کوه بواط گام‌به‌گام جست‌وجو شد، مشرکان به دست نیامدند.
غزوۀ ذوالعشیره
در آغاز ماه شانزدهم پس از هجرت انجام شد. خبر رسید که کاروان بزرگ بازرگانی مشرکان مکه به فرماندهی ابوسفیان به شام می‌رود. رسول الله ابوسلمه بن عبدالاسد را به جای خود جانشین گذاشت. پرچم را به حضرت حمزه رضی الله عنه داد. سی شتر داشتند که به نوبت بر آن‌ها سوار می‌شدند. با صد و پنجاه یا دویست مجاهد به جایی به نام عشیره آمدند و چند روز درنگ کردند. گرفتن کاروان ممکن نشد. با بنی‌مدلج صلح کردند و به مدینه بازگشتند.
غزوۀ بدر نخست
آن را غزوۀ سفوان نیز می‌گویند. چند روزی از بازگشت از غزوۀ بواط نگذشته بود که خبر رسید مردی قریشی به نام کُرز بن جابر فهری با یارانش بر کوه جَمّاء یورش برده و گاوها و شترانی را که در آن‌جا می‌چریدند، رانده و برده است.
سرور ما، پیامبر، زید بن حارثه را به جای خود جانشین گذاشت و با شماری از اصحاب به سوی محل رویداد حرکت کرد. این بار پرچم را به حضرت علی داد.
چون مجاهدان به محل رویداد رسیدند، کرز و دیگران چارپایان را رها کرده و ردّ خود را گم کرده بودند. با آن‌که تا وادی سفوان در بدر زیر هر سنگی را جستند، آنان را نیافتند.
دستۀ عبدالله بن جحش (سریۀ بطن نخله)
روزی سرور ما، پیامبر، خواست برای زیر نظر داشتن مشرکان قریش، سریه‌ای به سوی نخله سازمان دهد و خواست حضرت ابوعبیده بن جراح را فرماندۀ سپاهیانی کند که فرستاده می‌شدند. ابوعبیده بن جراح چون این فرمان را گرفت، از درد دور ماندن از پیامبر ما به گریه افتاد.
«مژده باد کسانی را که در راه حج می‌میرند و کسانی را که در راه الله غزا می‌کنند!» حدیث شریف
رسول الله صلی الله علیه وسلم به جای او حضرت عبدالله بن جحش را امیر گماشت.3
عبدالله بن جحش از کسانی بود که اسلام را با شور زندگی می‌کردند. هنگامی که مسلمان شد، با آن‌که کافران او را به شکنجه‌هایی که به خیال نمی‌آمد گرفتار ساختند، با نیروی ایمان در برابرشان ایستاده و آزار و جفای‌شان را با استواری تحمل کرده بود. ازاین‌رو سرور ما، پیامبر، دربارۀ او به اصحاب خود فرموده بود: «او از همۀ شما بر گرسنگی و تشنگی شکیباتر و بردبارتر است.» عبدالله بن جحش با شنیدن مژده‌هایی که سرور ما رسول الله به شهیدان می‌داد، همواره آرزومند شهادت بود. در جنگ‌ها پیشاپیش همه دلیرانه می‌جنگید.
حضرت عبدالله بن جحش می‌گوید: «آن روز، رسول علیه السلام چون نماز خفتن را گزارد، مرا نزد خود خواند و فرمود: ‹صبح زود نزد من بیا. سلاحت نیز با تو باشد. تو را به جایی می‌فرستم.›
چون صبح شد، به مسجد رفتم. شمشیر، کمان، تیر و توبره‌ام با من بود و سپرم نیز همراهم. رسول علیه السلام پس از امامت نماز بامداد به خانه‌اش بازگشت. چون پیش‌تر آمده بودم، پیش در انتظار می‌کشیدم. چند تن از مهاجران را یافت که با من بیایند. با گفتن ‹تو را بر این کسان فرمانده گماشتم› نامه‌ای به من داد و فرمود: ‹برو! پس از دو شب راه، نامه را بگشا و مطابق آنچه در آن فرمان داده شده است، رفتار کن.› پرسیدم: ‹یا رسول الله! به کدام سو بروم؟› فرمود: ‹راه نجدیه را در پیش گیر. به سوی رکیه، به سوی چاه، روی آور!›»
هنگامی که عبدالله بن جحش به سفر نخله گماشته شد، برای نخستین بار لقب امیرالمؤمنین به او داده شد. او نخستین امیری بود که در اسلام با این نام خوانده شد. چون با یگانی هشت یا دوازده‌نفره، دو روز بعد به جایی به نام مَلَل رسیدند، در نامه‌ای که گشود، نوشته بود:
«بسم الله الرحمن الرحیم. چون این نامه را از نظر گذراندی، با نام و برکت الله تعالی راه بپیما تا به وادی نخله، میان مکه و طائف، فرود آیی. هیچ‌یک از یارانت را به همراهی با خود وادار مکن! قریشیانِ وادی نخله و کاروان قریشیان را زیر نظر بگیر، دنبال کن و بپای. خبرهایشان را به ما برسان.»
امیرالمؤمنین حضرت عبدالله بن جحش پس از خواندن نامه گفت: «ما بندگان الله تعالی هستیم و همه به سوی او بازمی‌گردیم. شنیدم و فرمان بردم. فرمان الله تعالی و رسول محبوب او را به جا خواهم آورد.» و نامه را بوسید و بر سر نهاد. سپس رو به یارانش کرد و گفت: «هرکدام از شما که آرزومند شهادت است، با من بیاید. هر که نمی‌خواهد بیاید، می‌تواند بازگردد. هیچ‌یک از شما را مجبور نمی‌کنم. اگر نیایید، تنها می‌روم و فرمان رسول علیه السلام را به جا می‌آورم.» یارانش همه با هم پاسخ دادند: «ما فرمان‌های سرور ما، پیامبر، را شنیدیم. فرمان‌بردار الله تعالی، رسول الله صلی الله علیه وسلم و تو هستیم. هرجا می‌خواهی، با برکت الله تعالی برو.»
این لشکر کوچک که حضرت سعد بن ابی‌وقاص نیز در آن بود، به سوی حجاز راه پیمود و به نخله رسید. در جایی پنهان شدند و به زیر نظر گرفتن قریشیانی که از آن‌جا می‌گذشتند، پرداختند. در این هنگام کاروانی از قریش گذشت. شترانش بار داشتند. مجاهدان به کاروان نزدیک شدند و آنان را به اسلام فراخواندند؛ چون نپذیرفتند، به نبرد پرداختند. یکی را کشتند و دو تن را اسیر گرفتند؛ به یکی دیگر که سوار بود، نرسیدند. همۀ مال کافران برای مجاهدان ماند. عبدالله بن جحش یک‌پنجم این اموال غنیمت را برای سرور ما رسول الله جدا کرد. این نخستین غنیمتی بود که مسلمانان به دست آوردند.4
سرور ما، پیامبر، اسلام را برای اسیران بیان کرد و به آنان پیشنهاد داد که ایمان آورند. حکم بن کیسان مسلمان شد. عثمان بن کیسان اسلام را نپذیرفت و به مکه رفت.
مسجد قبلتین
هفده ماه از هجرت پیامبر محبوب ما صلی الله علیه وسلم به مدینۀ منوره گذشته بود. تا آن زمان همواره رو به بیت‌المقدس در قدس شریف نماز می‌گزارد. در این روزها به گوش سرور ما رسول الله رسید که یهودیان می‌گویند: «چه کار عجیبی است! دینش از ما جداست، اما قبله‌اش مانند ماست!» از این سخنان، دل شریف ایشان آزرده شد.
روزی چون جبرئیل علیه السلام آمد، به او فرمود: «ای جبرئیل! آرزو دارم که الله تعالی رویم را از قبلۀ یهودیان به سوی کعبه بگرداند.»
جبرئیل علیه السلام نیز پاسخ داد: «من تنها بنده‌ای هستم. این را از الله تعالی درخواست کن!»
پس از آن، آیۀ کریمۀ صد و چهل و چهارم سورۀ بقره نازل شد و چنین فرموده شد: «(ای حبیب من! در انتظار آمدن وحی) بی‌گمان می‌بینیم که رویت پیوسته به سوی آسمان گردانده می‌شود. ازاین‌رو تو را به قبله‌ای که از آن خشنود شوی، خواهیم گرداند. اکنون روی خود را به سوی مسجدالحرام (کعبه) بگردان. (ای مؤمنان!) شما نیز هرجا که باشید، در نمازها روی خود را به آن سو بگردانید. بی‌گمان کسانی که به آنان کتاب داده شده است، به‌خوبی می‌دانند که این گرداندن قبله حقی است از جانب پروردگارشان. و الله تعالی از آنچه می‌کنند، غافل نیست.»
هنگامی که این آیۀ کریمه در روز سه‌شنبه، در نیمۀ ماه شعبان، نازل شد، سرور ما رسول الله در مسجد بنی‌سلمه نماز پیشین یا نماز دیگر را برای اصحاب خود امامت می‌کرد. در رکعت سوم نماز بودند که فرمان رو کردن به کعبه آمد. همین‌که وحی را دریافت، رو به کعبۀ معظمه کرد. اصحاب کرام نیز به پیروی از حبیب اکرم به همان سو رو کردند. از آن پس این مسجد را «مسجد قبلتین»، یعنی «مسجد دوقبله»، نامیدند.
سرور ما رسول الله به قبا نیز رفت، محراب نخستین مسجدی را که ساخته شده بود، با دستان مبارک خود از نو ساخت و دیوارهای مسجد را نو کرد.5
«ای جبرئیل! آرزو دارم که الله تعالی رویم را از قبلۀ یهودیان به سوی کعبه بگرداند» حدیث شریف
مسجد قبلتین
نخستین قبلۀ مسلمانان مسجدالاقصی بود که در سمت شمال‌غربی قرار دارد.
این قبلۀ یهودیان نیز بود. یهودیان به این بهانه که مسلمانان به قبلۀ ما رو می‌کنند،
اصحاب کرام را ریشخند می‌کردند. پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم)
به جناب حق دعا کرد و خواست که قبلۀ ما کعبۀ معظمه باشد.
هنگامی که سرور ما رسول الله در این مسجد نماز پیشینی را [به روایتی دیگر،
نماز دیگر را]
امامت می‌کرد، آیۀ کریمه‌ای که معنایش «به سوی کعبه رو کنید» است، نازل شد
و به سوی کعبۀ معظمه که در سمت جنوب‌شرقی است، رو کردند.
ازاین‌رو این مسجد را مسجد قبلتین می‌گویند،
یعنی «مسجد دوقبله».