غزوۀ بدر

وفات حضرت رقیه

در آن روز حضرت رقیه رضی الله عنها، دختر پیامبر محبوب ما، وفات یافته بود. شوهرش حضرت عثمان بر او نماز جنازه خوانده بود. خبر پیروزی که پس از این اندوه رسید، دل‌هایشان را اندکی آرام ساخته بود.

سرور ما، پیامبر صلی الله علیه وسلم، همراه اصحابش الله تعالی را که پیروزی بدر را به ایشان عطا فرموده بود، حمد گفت و به سجدۀ شکر افتاد، سپس با اسیران به سوی مدینۀ منوره روان شد.

عبدالله بن رواحه و زید بن حارثه که پیش‌تر مژده آورده بودند، از رویدادهای غزوۀ بدر و از این‌که چه کسانی شهید شده‌اند، خبر داده بودند. کودکان، زنان و مأمورانی که در مدینه مانده بودند، از پیروزی بسیار شاد شده بودند و به استقبال سرور ما، پیامبر، بیرون آمدند. در میان شهیدان حارثه بن سُراقه نیز بود. مادر حضرت حارثه، رُبَیِّع، دریافته بود که پسرش هنگام آب نوشیدن از حوض با تیر دشمن زده شده و شهید شده است. مادر ما رُبَیِّع چون این خبر را شنید، گفته بود: «تا رسول علیه السلام نیاید، برای پسرم گریه نمی‌کنم. چون با سعادت به مدینه تشریف آورد، از ایشان می‌پرسم. اگر پسرم در جنت باشد، هیچ گریه نمی‌کنم. ولی اگر در جهنم باشد، از چشمانم به جای اشک خون می‌ریزم.»

چون پیامبر محبوب ما با اصحاب کرام مبارکش به مدینه تشریف آورد، رُبَیِّع به حضورشان رفت و گفت: «پدر و مادرم فدایت، یا رسول الله! محبتم را به پسرم حارثه می‌دانی. آیا شهید شده و به جنت درآمده است؟ اگر چنین است، صبر کنم. وگرنه از چشمانم اشک خونین بریزم.» حبیب اکرم، سرور ما، به او مژده داد و فرمود: «ای ام حارثه! پسرت نه در یک جنت، بلکه در جنت‌های بسیار است. جای او فردوس است.» آن‌گاه رُبَیِّع گفت: «دیگر برای پسرم گریه نمی‌کنم.» سلطان کائنات ظرفی آب خواست. از سر مهربانی دست مبارکش را در آب فرو برد و بیرون آورد. این آب را به مادر و خواهر حضرت حارثه نوشاند و نیز از این آب بر سر و روی‌شان مالید. از آن روز به بعد چهرۀ رُبَیِّع و دخترش بسیار نورانی بود و عمرشان نیز بسیار دراز شد. معلم کائنات، سرور ما علیه افضل الصلوات، هفتاد اسیری را که به مدینه آورده شده بودند، میان اصحابش تقسیم کرد و فرمان داد که با آنان به نیکی رفتار شود. دربارۀ سرانجام اسیران هنوز وحیی از جانب الله تعالی نیامده بود. سرور ما رسول الله پس از مشورت با اصحابش تصمیم گرفت که اسیران در برابر فدیه آزاد شوند.

مقدار فدیه بر پایۀ دارایی هر اسیر تعیین شد. اسیرانی که پول نداشتند ولی خواندن و نوشتن می‌دانستند، باید به ده تن از کسانی که در مدینه خواندن و نوشتن نمی‌دانستند، خواندن و نوشتن یاد می‌دادند و پس از آن می‌توانستند به مکه بروند. سرور ما، پیامبر، به کاکایش عباس که در میان اسیران بود، فرمود: «ای عباس! برای خودت، برای برادرزاده‌ات عُقَیل (عَقیل) بن ابی‌طالب و برای نوفل بن حارث فدیه بپرداز. زیرا تو توانگری.» حضرت عباس گفت: «یا رسول الله! من مسلمانم. قریشیان مرا به زور به بدر آوردند.» رسول الله فرمود: «مسلمانی تو را الله تعالی می‌داند. اگر راست می‌گویی، الله تعالی بی‌گمان پاداشش را به تو می‌دهد. ولی تو به ظاهر بر ضد ما بودی. ازاین‌رو باید فدیۀ خود را بپردازی.» عباس گفت: «یا رسول الله! جز ۸۰۰ درهمی که از من به غنیمت گرفتید، دارایی دیگری ندارم.» سرور ما، پیامبر، فرمود: «ای عباس! پس آن طلاها را چرا نمی‌گویی؟» او گفت: «کدام طلاها؟» پیامبر محبوب ما فرمود: «همان طلاهایی که روز بیرون شدنت از مکه به همسرت ام الفضل، دختر حارث، دادی! هنگامی که آن‌ها را می‌دادی، جز شما دو تن کسی نزدتان نبود. به ام الفضل گفتی: ‹نمی‌دانم در این سفر چه بر سرم می‌آید. اگر به بلایی گرفتار شدم و بازنگشتم، این مقدار از آنِ تو، این مقدار برای فضل، این مقدار برای عبدالله، این مقدار برای عبیدالله و این مقدار برای قُثَم است.›» حضرت عباس شگفت‌زده شد و گفت: «سوگند می‌خورم که هنگامی که این طلاها را به همسرم می‌دادم، کسی نزد ما نبود. این را از کجا می‌دانید؟» سرور ما، پیامبر، فرمود: «الله تعالی خبر داد»، و عباس گفت: «گواهی می‌دهم که تو رسول الله تعالی هستی و راست می‌گویی.» و کلمۀ شهادت را بر زبان آورد.26 چون مسلمان شد، سرور ما، پیامبر، حضرت عباس را در مکه مأمور ساخت و فرمان داد که مسلمانان آن‌جا را پاس دارد و خبرهای مربوط به دشمنان اسلام را بفرستد.

«به حق پروردگارم که مرا به پیامبری بر حق فرستاده است، می‌گویم که شما سخن مرا از آنان (از لاشه‌های مشرکان) بهتر نمی‌شنوید. ولی آنان نمی‌توانند پاسخ دهند» حدیث شریف

به قریش که در غزوۀ بدر شکست خورده بودند، خبر فرستاده شد که می‌توانند اسیرانشان را در برابر فدیه بازپس گیرند. اما گردن نضر بن حارث که پیش از هجرت سرور پیامبران را آزارها و شکنجه‌های بسیار داده بود، زده شد. نیز عقبه بن ابی‌مُعَیط فرومایه کشته شد؛ همان بدبختی که هنگام نماز خواندن رسول علیه السلام در کعبه، شکمبۀ شتر را بر پشت مبارک ایشان نهاده بود. چون سر این دشمن سرسخت اسلام از تنش جدا شد، سرور ما رسول الله، الله تعالی را حمد گفت. نزد او رفت و فرمود: «والله، کسی را به بدی تو نمی‌شناسم که الله تعالی، رسولش و قرآن کریم را انکار کرد و پیامبرش را از شکنجه‌ای به شکنجه‌ای دیگر گرفتار ساخت.»

اسیران تا هنگامی که کسانشان در برابر فدیه آنان را آزاد کنند، نزد اصحاب کرام علیهم الرضوان ماندند. همۀ صحابه با اسیران بسیار به نیکی رفتار کردند و آنان را در خوراک خود شریک ساختند.

ابوعزیز، برادر مصعب بن عمیر، در میان اسیران بود. او حکایت کرد: «من نیز در خانۀ یکی از مسلمانان مدینه اسیر بودم. با من بسیار نیکو رفتار می‌کردند. نانی را که بامداد و شام می‌خوردند، به من می‌دادند و خود ناچار تنها خرما می‌خوردند. اگر تکه نانی به دست یکی از آنان می‌افتاد، یکراست می‌آورد و به من می‌داد. من از شرم، نان را به آورنده‌اش بازمی‌گرداندم، ولی او باز آن را به من پس می‌داد.»

باز یکی از اسیران، مردی قریشی به نام یزید، چنین حکایت کرد: «مسلمانان هنگام آمدن از بدر به مدینه، ما اسیران را بر چارپایان سوار کردند و خود پیاده راه رفتند.»

در میان اسیران ابوالعاص بن ربیع، خواهرزادۀ خدیجه رضی الله عنها و داماد سرور ما، پیامبر، نیز بود. ابوالعاص از بازرگانان مکه بود و مال بسیار داشت و به امانت‌داری و دین‌داری نامور بود. هنگامی که فدیۀ اسیران از مکه فرستاده می‌شد، حضرت زینب برای کامل کردن فدیه، گلوبندی را نیز که مادرش در عروسی به او هدیه داده بود، فرستاده بود. چون فدیه‌ها رسید، پیامبر صلی الله علیه وسلم گلوبند را شناخت و فرمود: «ای اصحاب من، اگر صلاح می‌دانید، اسیر دخترم زینب را با فدیه‌اش به او بازفرستید.» اصحاب نیز گفتند: «به چشم.» به شرط آن‌که زینب را به مدینه بفرستد، به ابوالعاص اجازه داده شد که با مال خود به مکه برود. ابوالعاص نیز زینب و همراهانش را با برادرش کنانه روانه کرد. مشرکان چون از این خبر یافتند، به خشم آمدند و چند تن از مردان‌شان را در پی آنان فرستادند. در ذی‌طُوی به آنان رسیدند. چون هَبّار بن اسود نیزه‌اش را پرتاب کرد، شتر رم کرد و حضرت زینب را از پشت خود بر زمین انداخت. کنانه تیرهایش را پیش رویش ریخت و گفت که هر که قصد زینب کند، او را با تیر هلاک می‌کند. زینب را از مکه بیرون برد و به منزل رساند. حضرت زینب از زخم‌هایی که برداشته بود، بیمار شد. باردار بود و چون به مدینه رسید، کودکش سقط شد. رسول علیه السلام چون از این خبر یافت، بسیار اندوهگین شد.

شکست مشرکان در بدر و گریختن پریشان‌حالشان از میدان جنگ، در مکه سرگشتگی بزرگی پدید آورد. نتیجه‌ای رخ داده بود که هیچ چشم نداشتند و حتی از خاطرشان نیز نگذشته بود. ابولهب و دیگر مشرکان سخنان نخستین کسی را که خبر را آورد، باور نکردند. چون ابوسفیان که از میدان جنگ گریخته بود، به مکه رسید، بی‌درنگ او را نزد خود فراخواندند. ابولهب از او پرسید: «ای برادرزاده! بگو ببینم، چه شد؟» ابوسفیان همان‌جا نشست. بسیاری نیز ایستاده گوش می‌دادند. ابوسفیان چنین حکایت کرد:

«هیچ مپرس! چون با مسلمانان روبه‌رو شدیم، گویی دست و بازوی ما بسته بود. هرچه خواستند، کردند. گروهی از ما را کشتند و گروهی را اسیر کردند. سوگند می‌خورم که هیچ‌یک از کسان خود را سرزنش و نکوهش نمی‌کنم. زیرا در آن هنگام، میان زمین و آسمان، با کسانی سفیدپوش بر اسبانی خاکستری‌رنگ روبه‌رو شدیم که نه چیزی در برابرشان تاب می‌آورد و نه کسی یارای ایستادگی در برابرشان را داشت.»

حضرت ابورافع، غلام عباس، که در نخستین روزهای اسلام مسلمان شده بود ولی از ترس شر مشرکان مسلمانی‌اش را آشکار نمی‌کرد، آن‌جا بود. ابورافع که خاموش به سخنان آنان گوش می‌داد، از شادی همه‌چیز را فراموش کرد و بی‌اختیار گفت: «والله، آنان فرشتگان بودند!»

ابولهب سیلی سختی به او زد، از زمین بلندش کرد و بر زمین کوبید و بسیار او را زد. آن‌گاه ام الفضل، همسر حضرت عباس، که آن‌جا بود، تاب نیاورد؛ زیرا او نیز پیش‌تر مسلمان شده بود. ام الفضل یکی از ستون‌های اتاق را برداشت و با گفتن «او را چون کسی ندارد، ناتوان دیدی، نه؟» به‌شدت بر ابولهب زد. سر ابولهب شکافت. خون‌آلود، ذلیل، خوار و سرافکنده بازگشت و رفت. هفت روز بعد الله تعالی او را به بیماری‌ای گرفتار ساخت که آن را «سیاه‌سرخ» می‌نامیدند. از همین بیماری مرد. پسرانش دو یا سه شب او را دفن‌ناکرده رها کردند تا آن‌که بو گرفت. همه از بیماری‌ای که ابولهب به آن گرفتار شده بود، چنان‌که از طاعون می‌گریزند، می‌گریختند و از او بیزار بودند. آن‌گاه یکی از قریش به پسران ابولهب گفت: «وای بر شما! شرم نمی‌کنید؟ پدرتان را در خانه گذاشتید تا بو گرفت. دست‌کم او را جایی دفن کنید و از چشم‌ها پنهان سازید.» پسرانش به آن شخص پاسخ دادند: «ما از بیماری‌ای که در اوست، می‌ترسیم!» این بار آن مرد به آنان گفت: «شما بروید، من هم می‌آیم و یاری‌تان می‌کنم.» سپس هر سه گرد هم آمدند، او را برداشتند و در جایی دور افتاده رها کردند و چندان بر او سنگ انداختند که دیگر دیده نمی‌شد. ابولهب بدین‌سان به سرایی درآمد که جاودانه در عذاب و آتش در آن خواهد ماند: به قبر تاریکش که گودالی از جهنم است.

در میان قریشیانی که در بدر اسیر شدند، ولید بن ولید نیز بود. او را عبدالله بن جحش اسیر کرده بود. برادران ولید، هشام و خالد بن ولید که هنوز مسلمان نشده بود، به مدینه آمدند. عبدالله بن جحش تا فدیۀ نجات، یعنی بهای رهایی، پرداخته نمی‌شد، نمی‌خواست او را رها کند. هرچند برادرش خالد به آن راضی شد، هشام که با او از یک پدر و از دو مادر بود، نپذیرفت. سرور ما رسول الله پیشنهاد کرد که سلاح و ساز و برگ پدرشان داده شود. هشام به این راضی شد، ولی خالد نپذیرفت. سرانجام بر سر شمشیر، زره و خود پدرشان که صد دینار ارزش داشت، به توافق رسیدند. ولید را از اسارت رهانیدند و به سوی مکه به راه افتادند. اما ولید در ذوالحُلَیفه، که در راه مکه و در چهار میلی مدینه است، از آنان جدا شد و نزد سرور ما، پیامبر، آمد، ایمان آورد و از اصحاب کرام شد. مدتی پس از مسلمان شدنش، به مکه نزد برادرانش رفت. آن‌گاه خالد بن ولید پرسید: «اگر قرار بود مسلمان شوی، چرا پیش از پرداخت فدیۀ رهایی مسلمان نشدی؟ یادگار پدرمان را از دست ما بیرون کردی. چرا چنین کردی؟» او پاسخ داد: «ترسیدم که قریشیان بگویند: ‹تاب اسارت را نیاورد و از محمد علیه السلام پیروی کرد.›»

«ای عباس! مسلمانی تو را الله تعالی می‌داند. اگر راست می‌گویی، الله تعالی بی‌گمان پاداشش را به تو می‌دهد. ولی تو به ظاهر بر ضد ما بودی. ازاین‌رو باید فدیۀ خود را بپردازی» حدیث شریف

برادرانش که از این پاسخ سخت خشمگین شده بودند، او را با چند مسلمان از بنی‌مخزوم، نزد عیاش بن ابی‌ربیعه و سلمه بن هشام رضی الله عنهما، زندانی کردند. ولید بن ولید رضی الله عنه به سبب ایمانش سال‌ها در زندان ماند. از کاکایش هشام، که از دشمنان سرسخت اسلام بود، و از خویشاوندان مشرکش ستم و شکنجۀ بسیار دید. رسول اکرم صلی الله علیه وسلم برای عیاش بن ابی‌ربیعه، سلمه بن هشام و ولید که گرفتار ستم مشرکان بودند، چنین دعا کرد: «الهی! ولید بن ولید، سلمه بن هشام، عیاش بن ابی‌ربیعه و دیگر مؤمنانی را که (در دست کافران به تنگ آمده و) ناتوان (و درمانده) دیده می‌شوند، نجات ده. الهی، مُضَر (قریش) را سخت‌تر (به بدترین گونه) پایمال کن. این سال‌ها را (بر آنان) همانند سال‌های یوسف گردان.»

به برکت دعای رسول الله، حضرت ولید فرصتی یافت و از جایی که در بند بود، گریخت. به مدینۀ منوره آمد و به پیامبر محبوب ما پیوست. چون حبیب الله، سرور ما، حال عیاش بن ابی‌ربیعه و سلمه بن هشام را پرسید، ولید خبر داد که پاهایشان به هم بسته است و زیر عذاب و شکنجه‌های سخت به خود می‌پیچند.

سلطان کائنات از حال آنان بسیار اندوهگین شد و چارۀ رهایی‌شان را جست. چون پرسید که چه کسی می‌تواند آنان را برهاند، ولید که سال‌ها زیر شکنجه مانده بود، با دلیری و عشقی بزرگ پاسخ داد: «یا رسول الله! من آنان را می‌رهانم و نزد تو می‌آورم.» دوباره به مکه آمد و با دنبال کردن زنی که برای آنان خوراک می‌برد، جای مسلمانان شکنجه‌دیده را دریافت. هر دو در ساختمانی بی‌سقف زندانی بودند. ولید شبانه، مرگ را به جان خرید و با دلیری بزرگ از دیوار پایین رفت و به یارانش رسید. آن دو مظلوم که جز ایمان آوردن گناهی نداشتند، از سوی مشرکان به سنگی بسته شده بودند و در گرمای سوزان صحرای عربستان به هرگونه ستمی گرفتار می‌آمدند. ولید این برادران مبارکش را رهانید و بر شترش سوار کرد. خود پیاده و پابرهنه به راه افتاد تا هرچه زودتر به مدینۀ منوره، به حضور رسول الله که بسیار دوستش داشت، برسد. آنچه او را می‌سوزاند، گرمای سوزان صحرا نبود، بلکه عشق رسیدن به سرور عالمیان بود.

گرسنه، تشنه و پابرهنه در سه روز به مدینه رسید. انگشتانش از آسیب سنگ‌ها پاره‌پاره شده بود. ولید بن ولید غرق در خون به حبیب الله که بسیار دوستش می‌داشت، رسید.

پیروزی بدر مسلمانان را غرق شادی بزرگی کرد، اما مشرکان به اندوه و ناکامی بزرگی افتاده بودند. نجاشی، پادشاه حبشه، نیز چون شنید که سرور ما رسول الله پیروز شده است، بی‌درنگ نزد اصحاب کرامی که در کشورش بودند، رفت و با گفتن «حمد الله تعالی را که رسولش را در بدر پیروز ساخت و پیروزی عطا فرمود» به آنان مژده داد.

رویدادهای پس از غزوۀ بدر

پیامبر محبوب ما صلی الله علیه وسلم در مدینه هم با یهودیان، هم با منافقانی چون عبدالله بن اُبَی که خود را مسلمان نشان می‌دادند، و نیز با مشرکان مبارزه می‌کرد. افزون بر این، قبیله‌های مشرک بیرون از مدینه را به اسلام دعوت می‌کرد و می‌کوشید که به شرف مسلمانی برسند. غزوه‌هایی چون قرقره، بنی‌قینقاع، سَویق، غطفان، بَحران… همه پس از غزوۀ بدر روی دادند.

برخی رویدادهای سال دوم هجرت

در این سال فرمان فرض شدن زکات، دادن صدقۀ فطر، خواندن نمازهای عید و ذبح قربانی آمد. سرور ما رسول الله دخترش ام کلثوم را به نکاح حضرت عثمان درآورد. حفصه، دختر حضرت عمر، و زینب بنت خُزَیمه (رضی الله عنهن) را به نکاح خود درآورد. حضرت حسن، پسر حضرت علی، به دنیا آمد.

عروسی با حضرت عایشه

سرور ما، پیامبر، هنگامی که در مکه بود، با حضرت عایشه نامزد شده بود، ولی هنوز عروسی‌شان برگزار نشده بود. روزی حضرت ابوبکر از سرور عالم پرسید: «یا رسول الله! چه چیزی تو را از عروسی با همسرت بازمی‌دارد؟» رسول الله فرمود: «مهر.» حضرت ابوبکر برای رسول الله پول مهر فرستاد.27

آن‌گاه عروسی مادر ما حضرت عایشه برگزار شد. در آن هنگام سرور ما، پیامبر، پنجاه‌وپنج‌ساله بود.28 مادر ما حضرت عایشه بسیار باهوش و بااستعداد بود و رویدادها را در دم به شعر بیان می‌کرد. چیزی را که می‌آموخت و از بر می‌کرد، هرگز فراموش نمی‌کرد. بسیار خردمند، تیزهوش، عالمه، ادیبه، پاک‌دامن و صالحه بود. چون حافظه‌اش بسیار نیرومند بود، اصحاب کرام بسیاری از چیزها را از او می‌پرسیدند و می‌آموختند. با آیۀ کریمه ستوده شد.

غزوۀ قرقرة‌الکدر

خبر رسید که گروهی از بنی‌سُلَیم و غطفان در قرقره گرد آمده‌اند. آن‌گاه سرور ما، پیامبر، با دویست تن از مهاجران و انصار از مدینه بیرون شد. حضرت ابن ام مکتوم در مدینه جانشین گذاشته شده بود. پرچم سفید را حضرت علی حمل می‌کرد. به آن محل رسیدند و کسی را نیافتند؛ مشرکان که از آمدن لشکر اسلام خبر یافته بودند، آن‌جا را ترک کرده بودند. در حالی که در وادی پیش می‌رفتند، به شتربانی برخوردند و از او پرسیدند که بنی‌سلیم و غطفانیان کجا هستند. شتربان گفت: «مرا پنج روز برای نگهداری چارپایان‌شان مزدور گرفته بودند. اکنون نمی‌دانم کجا هستند.» پانصد شتر به غنیمت گرفته شد. شتربانی به نام یَسار نیز اسیر شد. پس از آن‌که سه شب در وادی قرقرة‌الکدر ماندند، شتران را راندند و به سوی مدینه حرکت کردند. سرور ما، پیامبر، در جایی به نام ضِرار یک‌پنجم شتران را جدا کرد و باقی را تقسیم نمود. به هر کس دو شتر رسید. فردای آن روز، هنگام ادای نماز بامداد، دیدند که این شتربان، یسار، با آنان نماز می‌خواند. سرور ما، پیامبر، نیز آن غلام را آزاد کرد. سپس به سلامت به مدینه بازگشتند.

«والله، کسی را به بدی تو (عقبه بن ابی‌معیط) نمی‌شناسم که الله تعالی، رسولش و قرآن کریم را انکار کرد و پیامبرش را از شکنجه‌ای به شکنجه‌ای دیگر گرفتار ساخت» حدیث شریف

هر جانی که در آتش شوق بی‌حد بسوزد، نور می‌شود؛
دلی که از درد عشق ویران گردد، آباد می‌شود.

غزوۀ بنی‌قینقاع

روزی یهودیان بنی‌قینقاع خواستند زنی مسلمان را به ریشخند گیرند. یکی از صحابه که این را دید، بی‌درنگ شمشیرش را کشید و آن یهودی را کشت. یهودیان نیز گرد آمدند و آن صحابی مبارک را شهید کردند. ماجرا به سرور ما، پیامبر، خبر داده شد. رسول اکرم، سرور ما، آنان را در بازار قینقاع گرد آورد و فرمود: «ای جماعت یهود! از این‌که به عذابی همانند عذابی که الله تعالی به قریش داد، گرفتار شوید، بترسید و مسلمان شوید. شما به‌خوبی می‌دانید که من پیامبری هستم که از جانب الله تعالی فرستاده شده‌ام. این را، و نیز پیمانی را که الله تعالی با شما بسته است، در کتاب‌تان خوانده‌اید…»

«حمد الله تعالی را که رسولش را در بدر پیروز ساخت و پیروزی عطا فرمود» نجاشی اَصحَمه (رحمة الله علیه)

غزوۀ بنی‌قینقاع

با وجود این مهربانی، یهودیان که پیمانی را که بسته بودند شکستند، با این سخنان به سلطان عالمیان مبارز طلبیدند: «ای محمد! این‌که قومی را که جنگیدن نمی‌دانستند شکست دادی، تو را نفریبد! سوگند می‌خوریم که ما مردان جنگاوریم! تنها هنگامی که با ما به جنگ آغاز کنی، درمی‌یابی که چه دلاورانی هستیم!…» بدین‌سان آشکار ساختند که پیمان پیشین را شکسته و مبارز می‌طلبند. آن‌گاه جبرئیل علیه السلام وحی آورد که معنای آن چنین است: «(ای حبیب من!) اگر از خیانت قومی که (با تو) پیمان بسته‌اند، (از این‌که برخلاف پیمان رفتار کنند) بیمناک شدی، (پیش از آغاز جنگ) بر پایۀ حق و عدالت، مستقیماً به آنان اعلام کن که پیمان‌شان را رد کرده‌ای. زیرا الله تعالی خیانتکاران را دوست نمی‌دارد.»29

در آیۀ کریمۀ دیگری نیز فرموده شد که معنای آن چنین است: «ای رسول من! به آن یهودیانی که کافر شده‌اند، بگو: شما بی‌گمان مغلوب خواهید شد و گرد آورده شده به سوی جهنم رانده خواهید شد؛ و آن جهنم چه بد جایگاهی برای ماندن است!»30

حبیب اکرم، سرور ما، بی‌درنگ در نیمۀ ماه شوال، روز شنبه، لشکری آراست و به سوی قلعه‌ای که یهودیان قینقاع در آن بودند، روان شد. پرچم سفید را حضرت حمزه حمل می‌کرد و ابولبابه در مدینه جانشین گذاشته شده بود.31

لشکر مبارک قلعۀ قینقاع را محاصره کرد. یهودیانی که می‌گفتند «ما چه دلاوران جنگاوری هستیم!..»، نه تنها ایستادگی نکردند، بلکه جرئت نکردند حتی یک تیر از قلعه‌شان بیندازند. سرور ما رسول الله راه‌های ورود و خروج را زیر نظر گرفت و کسی نتوانست بیرون آید. این حال پانزده روز ادامه یافت.32

یهودیان ترسیدند و تسلیم شدند. با آن‌که کشتن هر یک از آنان لازم می‌آمد، پیامبر محبوب ما که رحمتی برای عالمیان فرستاده شده بود، رحم فرمود و به یهودیان قینقاع اجازه داد که به شام بروند. به هیچ‌یک اجازه داده نشد که در آن‌جا بماند. بدین‌سان از سرزمین مدینه بیرون رانده شدند.33 بنی‌قینقاع از دیار خود کوچ کردند و مال‌ها و سلاح‌هایشان غنیمت مسلمانان شد.

غزوۀ سَویق

ابوسفیان چون از جنگ بدر گریخت و به مکه رسید، نذر کرد که تا از محمد صلی الله علیه وسلم انتقام نگیرد، «به سرش روغن نمالد و نزد همسرانش نرود». در سال دوم هجرت، روز یکشنبه، پنجم ماه ذوالحجه، برای وفا به نذرش با دویست سوار به سوی مدینه حرکت کرد. شبی در مدینه به خانۀ کسی رفت و سراغ سرور ما، پیامبر، را گرفت. آن شخص به او اعتنایی نکرد.

حتی درش را نیز نگشود. از آن‌جا رفت و مهمان سلام بن مِشکَم شد. فردای آن روز از آن‌جا برخاست و به ناحیۀ عُرَیض آمد. در آن ناحیه به مَعبَد بن عمرو از انصار و خدمتگارش برخورد و آنان را در حالی که سرگرم کارشان بودند، شهید کرد. نخلستانی را به آتش کشید و با گفتن «سوگندم را به جای آوردم» از آن‌جا رفت.

چون این رویداد به سرور ما، پیامبر صلی الله علیه وسلم، خبر داده شد، ابولبابه را در مدینه جانشین گذاشت و با دویست تن در پی ابوسفیان افتاد.

«شما بی‌گمان مغلوب خواهید شد و گرد آورده شده به سوی جهنم رانده خواهید شد؛ و آن جهنم چه بد جایگاهی برای ماندن است!» آل عمران: ۱۲

مشرکان چون از این خبر یافتند، به گریختن آغاز کردند. برای رهایی، بارهایشان و نوعی غله را که «سویق» می‌گفتند، همراه دیگ‌هایی که برای پختن آورده بودند، همان‌جا گذاشتند و گریختند. مسلمانان آن‌ها را یافتند و به غنیمت گرفتند. ازاین‌رو این غزوه را غزوۀ سویق می‌گویند.

عروسی حضرت علی با حضرت فاطمه

سال دوم هجرت بود. حضرت فاطمه، دختر فخر کائنات صلی الله علیه وسلم، به پانزده‌سالگی رسیده بود.

روزی حضرت فاطمه برای کاری به حضور رسول اکرم درآمده بود. سرور ما رسول الله دید که دختر گرامی‌اش به سن ازدواج رسیده است. از آن روز به بعد کسان بسیاری مادر ما فاطمۀ زهرا را خواستگاری کردند. رسول علیه السلام به آنان اعتنا نکرد و فرمود: «کار او به فرمان حق تعالی بسته است.»

روزی ابوبکر، عمر و سعد بن معاذ در مسجد نشسته بودند و با هم می‌گفتند: «همه جز حضرت علی حضرت فاطمه را خواستگاری کردند، ولی به هیچ‌کس اعتنا نشد.» حضرت صدیق گفت: «گمان می‌کنم نصیب علی شود. بیایید به دیدنش برویم و این موضوع را با او در میان بگذاریم. اگر تنگدستی‌اش را بهانه آورد، یاری‌اش کنیم.» سعد نیز گفت: «ای ابوبکر! تو همواره کار خیر می‌کنی. برخیز، ما نیز همراهت می‌شویم.» هر سه از مسجد بیرون آمدند و به دیدار حضرت علی رفتند. حضرت علی شترش را برده بود و نخلستان یکی از انصار را آب می‌داد. چون آنان را دید، به استقبال‌شان رفت و احوالشان را پرسید. حضرت ابوبکر گفت: «ای علی! تو در هر کار خیر پیشگامی و نزد رسول اکرم در پایه‌ای هستی که نصیب هیچ‌کس نشده است. همه حضرت فاطمه را خواستگاری کردند و به هیچ‌کس اعتنا نشد. گمان می‌کنیم که نصیب تو شود. چرا اقدام نمی‌کنی؟»

حضرت علی چون این را شنید، چشمان مبارکش پر از اشک شد و گفت: «ای ابوبکر! مرا سخت سوزاندی. جز من کسی نیست که به او دل بسته باشد؛ ولی تنگدستی‌ام مانع این کار است.» حضرت ابوبکر گفت: «چنین مگو. در نظر الله تعالی و رسولش، دنیا چیزی نیست. تنگدستی نمی‌تواند مانع این کار شود. برو و خواستگاری کن.»

حضرت علی می‌گوید: «با شرم و دست‌پاچگی به حضور رسول الله درآمدم. همۀ هیبت و وقار رسول الله بر ایشان بود. در حضورشان نشستم و نتوانستم سخن بگویم. سرور ما رسول الله فرمود: ‹برای چه آمده‌ای؟ حاجتی داری؟› خاموش ماندم. چون فرمود: ‹لابد آمده‌ای که فاطمه را خواستگاری کنی›، توانستم بگویم: ‹آری.› (سرور ما، پیامبر، به حضرت فاطمه خبر داد که حضرت علی او را خواستگاری کرده است. او نیز خاموش ماند.) سرور ما، پیامبر، فرمود: ‹چه داری که به‌عنوان مهر به فاطمه بدهی؟› گفتم: ‹چیزی ندارم که به او بدهم، یا رسول الله.›»

باز پرسید: «آن پیراهن زرهی حُطَمی که به تو داده بودم، کجاست، چه شد؟» چون گفتم: «نزد من است»، فرمود: «آن را بفروش و پولش را نزد من بیاور. به‌عنوان مهر همان کافی است.»34 در روایتی دیگر آمده است که چون سرور ما رسول الله به حضرت علی فرمود: «چه داری؟» پاسخ داد: «اسبم و پیراهن زرهی‌ام را دارم.» و سرور ما رسول الله فرمود: «اسبت به کارت می‌آید، ولی زره‌ات را بفروش.» در روایتی دیگر نیز فرمود: «ای علی، برو و برای خود خانه‌ای کرایه کن.»

حضرت علی تا هنگام عروسی‌اش با سرور ما، پیامبر، زندگی می‌کرد. به فرمان سرور ما، پیامبر، خانۀ حارثه بن نعمان را که نزدیک مسجد نبوی و روبه‌روی حجرۀ حضرت عایشه بود، کرایه کرد. زره‌اش را نیز به بازار فرستاد. حضرت عثمان رضی الله تعالی عنه که در بازار می‌گشت، زره حضرت علی را شناخت. دلال را صدا زد و گفت: «صاحب این زره چه بهایی می‌خواهد؟» دلال گفت: «چهارصد درهم می‌خواهد.» عثمان رضی الله عنه فرمود: «بیا پولش را بگیر.» سپس به خانۀ پرسعادتش رفت. زره را از دلال گرفت و پولش را داد و گفت: «این زره جز او را نمی‌سزد. این پول را نیز در عروسی خرج کند و عذر ما را بپذیرد.» چهارصد درهم را داد، زره را نیز روی آن گذاشت و به‌عنوان هدیه برای حضرت علی فرستاد. چون حضرت علی با زره و درهم‌ها نزد پیامبر ما آمد، سرور ما، پیامبر، برای حضرت عثمان دعای خیر بسیار کرد و فرمود: «عثمان در جنت رفیق من است.» سپس بلال حبشی را فراخواند، بخشی از پول را به او داد و فرمان داد: «این پول را بگیر و به بازار برو! اندکی گلاب و با باقی پول عسل بخر و در گوشه‌ای از مسجد، در ظرفی پاک با آب بیامیزید. شربت عسل بسازید تا پس از بستن نکاح بنوشیم. اصحابم را از انصار و مهاجران که حاضرند، به مسجد دعوت کن و به مردم اعلام کن که نکاح فاطمه و علی بسته می‌شود.»

بلال حبشی بیرون رفت و به مردم اعلام کرد که نکاح حضرت علی و حضرت فاطمه بسته می‌شود. اصحاب کرام به مسجد نبوی آمدند و درون و بیرونش را پر کردند. سرور ما، پیامبر، برخاست و این خطبه را خواند: «همۀ حمد و شکر ویژۀ پروردگار عالمیان است. اوست که به سبب نعمت‌هایی که می‌دهد، ستوده می‌شود؛ به سبب قدرت و نیروی بی‌پایانش پرستیده می‌شود؛ از عذاب و حسابش ترسیده می‌شود؛ و حکم و فرمانش در زمین و آسمان‌ها روان است. اوست که مخلوقات را با قدرتش آفرید، با احکام عادلانه‌اش آنان را از هم جدا ساخت و انسان‌ها را با دین (اسلام) و با پیامبرش محمد (علیه السلام) شرف بخشید… الله تعالی به من فرمان داد که دخترم فاطمه را به نکاح علی بن ابی‌طالب درآورم. اکنون شما را گواه می‌گیرم که (به فرمان الله تعالی) فاطمه را با مهر ۴۰۰ مثقال نقره به نکاح علی بن ابی‌طالب درآوردم. پروردگارم آن دو را با هم پیوند دهد و این پیوند را بر آنان مبارک گرداند. نسلشان را پاک، کلید رحمت، معدن حکمت و مایۀ امنیت امت محمد قرار دهد.

این بود آنچه می‌خواستم بگویم. از پروردگارم برای خود و شما آمرزش می‌طلبم.»

حضرت علی نیز برخاست و این خطبۀ کوتاه را خواند: «… بر محمد علیه السلام که در حضورش هستیم، صلوات و سلام می‌فرستم؛ ایشان دختر گرامی و مبارک‌شان، فاطمه را با مهر ۴۰۰ مثقال نقره به نکاح من درآورد. ای برادران دینی من! بی‌گمان آنچه را سرور ما، پیامبر، فرمود، شنیدید و گواه شدید. من نیز بر این گواهم و به آن راضی‌ام و آن را همان‌گونه می‌پذیرم. الله تعالی بر سخنان همۀ ما گواه است و کارساز همۀ ماست.»35

«عثمان در جنت رفیق من است» حدیث شریف

چون عقد نکاح پایان یافت، سرور ما، پیامبر، دستور داد خرمای تازه آوردند و فرمود: «بیایید از این خرما بردارید و بخورید.» همه برداشتند و خوردند. سپس حضرت بلال شربت عسل پخش کرد؛ آن را نیز نوشیدند و همۀ صحابه چنین دعا کردند: «بارَکَ اللهُ فیکُما وَعَلَیکُما وَجَمَعَ شَملَکُما.» هنگام نکاح، فاطمه رضی الله عنها پانزده‌ساله و علی رضی الله عنه بیست‌وپنج‌ساله بود.

حضرت فاطمه پس از نکاح می‌گریست. سرور ما، پیامبر، نزدش آمد و فرمود: «ای فاطمه! تو را چه شده است که می‌گریی؟ سوگند به الله تعالی، تو را به نکاح داناترینِ خواستگاران، برترینِ آنان در بردباری و خردمندی و نخستین کسی از آنان که مسلمان شد، درآوردم.» حضرت فاطمه گفت: «پدر جان! مهر هر دختری که شوهر می‌کند، با طلا و نقره تعیین می‌شود. اگر مهر من نیز چنین تعیین شود، میان تو و دیگران چه فرقی می‌ماند؟ در روز قیامت، هرقدر از گناهکاران مؤمنان را که تو شفاعت کنی، من نیز می‌خواهم همسران آنان را شفاعت کنم. خواستم همین است.»

چون الله تعالی خبر داد که این خواستۀ حضرت فاطمه پذیرفته شده است، سرور ما رسول الله فرمود: «ای فاطمه، نشان دادی که فرزند پیامبری!»

حضرت علی گفت: «چند ماه از این کارها گذشته بود. در این باره در مجلس هیچ سخنی به میان نیامد. من نیز از حیا، یعنی از شرم، دهانم را نگشودم. ولی سرور ما رسول الله گاهی که مرا در خلوت می‌دید، می‌فرمود: ‹همسرت چه زن نیکی است! مژده بادت که او سیدۀ بانوان عالم است.›»

در آن روزها حضرت عقیل، برادر حضرت علی، گفت: «ای علی! از این عقد ازدواج شادمان شدیم. ولی خواستم این است که این دو خوشبخت به هم برسند.» حضرت علی گفت: «خواست من نیز همین است، ولی شرم می‌کنم.» حضرت عقیل دست علی را گرفت و چون به خانۀ سرور ما، پیامبر، رسیدند، به ام ایمن، کنیز رسول الله، برخوردند و ماجرا را به او گفتند. ام ایمن گفت: «برای این کار لازم نیست شما بیایید. ما با همسران پاک ایشان (ازواج طاهرات) هم‌سخن می‌شویم و به شما خبر می‌دهیم؛ زیرا در این کار سخن زنان شنیده می‌شود.»

ام ایمن این حال را به همسران رسول الله گفت. دیگر همسران پاک به خانۀ حضرت عایشه آمدند و حضرت خدیجه را یاد کردند و گفتند: «اگر او زنده می‌بود، ما را هیچ نگرانی‌ای نبود.» سرور ما رسول الله گریست و فرمود: «کجاست زنی همچون خدیجه؟ هنگامی که مردم مرا دروغگو می‌شمردند، او مرا تصدیق کرد و همۀ مالش را در راه من خرج کرد. دین اسلام را بسیار یاری کرد. در زندگی‌اش حق تعالی به من فرمان داد که به خدیجه مژده بده: در جنت برایش کاخی از زمرد ساخته شده است.» همسران سرور ما رسول الله خواستۀ حضرت علی را به عرض رساندند. آن‌گاه سرور ما رسول الله به ام ایمن فرمان داد که حضرت علی را فراخواند. چون علی آمد، زنانی که در مجلس بودند، برخاستند و رفتند. حضرت علی سرش را پایین انداخت و نشست. رسول الله فرمود: «همسرت را می‌خواهی، ای علی؟»

علی رضی الله عنه گفت: «آری، یا رسول الله! پدر و مادرم فدایت.» رسول اکرم، سرور ما، به اسماء بنت عُمَیس فرمود: «برو و خانۀ فاطمه را آماده کن.» اسماء به خانه‌ای رفت که حضرت فاطمه به آن عروس می‌رفت. یک دوشک از چرم نو، یک دوشک از چرم وصله‌دار و یک دوشک از بوریا ساخت و درون‌شان را با لیف خرما پر کرد. سرور ما رسول الله پس از نماز خفتن به خانۀ فاطمه آمد و آنچه را آماده شده بود، از نظر گذراند.

پیامبر ما فرمان داد که با دو سوم پولی که حضرت علی آورده بود، چیزهایی چون خوراک، زیور و بوی خوش، و با یک سوم آن پوشاک خریده شود و اسباب خانه را کامل ساخت. در جهیزیه و اسباب خانۀ حضرت فاطمه این چیزها بود: سه دوشکی که اسماء بنت عمیس آماده کرده بود، یک قالین منگوله‌دار، یک بالشت که درونش با لیف خرما پر شده بود، دو دستاس، یک مشک آب، یک کوزۀ گلی، یک پیالۀ چرمی برای آب، یک دستمال، یک دامن، یک پوست دباغی‌شدۀ قوچ، یک قالین یمنی رنگارنگ که کهنه شده و پرزش ریخته بود، یک تخت بافته از برگ خرما، دو جامۀ رنگارنگ کار یمن و یک لحاف مخملی. پس از آن، سرور ما رسول الله مقداری پول به حضرت علی داد و فرمود که خرما و روغن بخرد. حضرت علی آنچه را پس از آن روی داد، چنین حکایت کرد:

«با پنج درهم خرما و با چهار درهم روغن خریدم و به حضور رسول الله آوردم. ایشان سفره‌ای چرمی خواست. خرما، آرد، روغن و ماست را با دست مبارکش آمیخت و نوعی خوراک ساخت و فرمود: ‹ای علی! برو، هر که را یافتی، بیاور.› بیرون رفتم، مردم بسیاری دیدم، همه را دعوت کردم و درآمدم و به عرض رساندم: ‹یا رسول الله! مردم بسیارند.›

سرور عالمیان، فخر کائنات، فرمود: ‹آنان را ده‌ده درون بیاور تا طعام (خوراک) بخورند.› چنین کردم. چون شمردند، هفتصد تن از مرد و زن خوراک خورده و سیر شده بودند.»

پس از آن‌که ولیمۀ حضرت علی و فاطمه خورده شد، به روایت ام ایمن، سرور ما، پیامبر، به حضرت علی فرمود: «ای علی، دخترم فاطمه به‌عنوان عروس به خانۀ شما رفت. من نیز پس از نماز شام می‌آیم و دعا می‌کنم. چشم به راهم باشید.»

حضرت علی چون به خانه آمد، در گوشه‌ای نشست. حضرت فاطمه نیز در گوشۀ دیگر خانه نشست. سپس سرور ما رسول الله آمد و در زد. ام ایمن در را گشود.

رسول الله فرمود: «برادرم این‌جاست؟» ام ایمن گفت: «پدر و مادرم فدایت، یا رسول الله! برادرتان کیست؟» چون سرور ما رسول الله فرمود: «علی بن ابی‌طالب است»، ام ایمن گفت: «دختر گرامی‌تان را به برادرتان به همسری دادید؟» سرور ما رسول الله فرمود: «آری.» ام ایمن از این‌که رسول الله فرموده بود: «برادرم این‌جاست؟»، گمان کرد که این نکاح جایز نیست. سرور ما رسول الله با فرمودن «آری» اشاره کرد که آنچه مانع ازدواج است، زاده شدن از یک مادر است.

پس از آن، سرور ما رسول الله به ام ایمن فرمود: «اسماء بنت عمیس نیز این‌جاست؟» چون پاسخ داد: «آری»، فرمود: «پس برای خدمت به دختر رسول الله آمده است.» چون ام ایمن گفت: «آری»، فرمود: «به خیر برسد» و برایش دعا کرد.

«ای فاطمه! تو را چه شده است که می‌گریی؟ سوگند به الله تعالی، تو را به نکاح داناترینِ خواستگاران، برترینِ آنان در بردباری و خردمندی و نخستین کسی از آنان که مسلمان شد، درآوردم» حدیث شریف

سپس ظرفی آب خواست. دست‌های مبارکش را شست و مقداری مشک نیز در آب ریخت. سپس حضرت فاطمه را فراخواند. حضرت فاطمه از شرم به جامه‌اش می‌نگریست. سرور ما رسول الله اندکی از آن آب برداشت و بر سینه، سر و پشت فاطمه پاشید و چنین دعا کرد: «اَللّٰهُمَّ اِنّی اُعیذُها بِکَ وَذُرِّیَّتَها مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم» (ای پروردگار من، برای نگاه‌داشت او و فرزندانش از شر شیطان رانده شده و سنگسارشده، به تو پناه می‌آورم). سپس همین کار را با حضرت علی نیز کرد و چنین دعا کرد: «اَللّٰهُمَّ بارِک فیهِما وَبارِک عَلَیهِما وَبارِک لَهُما فی نَسلِهِما.» سورۀ اخلاص و معوذتین را خواند و فرمود: «به نام و برکت الله تعالی نزد همسرت برو.» سپس با دست‌های مبارکش دو لنگۀ در را گرفت، دعای برکت کرد و از آن‌جا رفت.36

حضرت علی گفت: «چهار روز پس از عروسی ما، سرور ما رسول الله به خانۀ ما تشریف آورد. با سخنان دل‌نشین و پر از حکمتش ما را نصیحت کرد و فرمود: ‹ای علی! آب بیاور!› برخاستم و آب آوردم. آیۀ کریمه‌ای خواند و فرمود: ‹از این آب اندکی بنوش و مقداری بماند.› چنین کردم. آب باقی‌مانده را بر سر و سینه‌ام پاشید. باز فرمود: ‹آب بیاور.› باز آب آوردم. همان‌گونه که با من کرده بود، با فاطمه نیز کرد. سپس مرا بیرون فرستاد.»

چون او بیرون رفت، از دخترش دربارۀ حضرت علی پرسید. فاطمه گفت: «پدر جان، همۀ صفات کمال در او هست. ولی برخی از زنان قریش به من می‌گویند: ‹شوهرت تنگدست است.›» سرور ما رسول الله فرمود: «دخترم! نه پدرت تنگدست است و نه شوهرت. همۀ گنج‌ها و دفینه‌های زمین و آسمان را به من عرضه کردند، نپذیرفتم؛ آنچه را نزد الله تعالی پسندیده است، پذیرفتم. دخترکم! اگر تو آنچه را من می‌دانم، می‌دانستی، دنیا در نظرت خوار و پست می‌نمود. به حق الله تعالی، شوهرت نخستینِ صحابه است، بزرگِ اسلام است و از نظر علم ژرف‌ترینِ آنان است. دخترم! الله تعالی از اهل بیت دو تن را برگزید: یکی پدرت و دیگری شوهرت. زنهار، از او سرپیچی مکن و با فرمانش مخالفت مورز.»

فخر کائنات، سرور ما علیه افضل الصلوات، پس از آن‌که دخترش را نصیحت کرد، حضرت علی را فراخواند و فاطمه را به او سپرد و فرمود: «ای علی! دل فاطمه را پاس بدار. او پاره‌ای از من است. او را خشنود نگه دار. اگر او را برنجانی، مرا رنجانده‌ای.» هر دو را به الله تعالی سپرد. سپس برخاست و آهنگ رفتن کرده بود که حضرت فاطمه گفت: «یا رسول الله! کار درون خانه را من انجام می‌دهم و کار بیرون را علی. اگر کنیزی به من عطا کنید، در برخی کارهایم یاری‌ام می‌کند و مرا خشنود می‌سازید.» سرور ما رسول الله فرمود: «ای فاطمه! چیزی بهتر از خدمتکار به تو عطا کنم، یا خدمتکار؟»

مادر ما فاطمه گفت: «بهتر از خدمتکار را عطا کن.» سرور ما رسول الله فرمود: «هر روز هنگام خواب، سی‌وسه بار سبحان الله، سی‌وسه بار الحمد لله، سی‌وسه بار الله اکبر، و یک بار لا اله الا الله وحده لا شریک له، له الملک وله الحمد وهو علی کل شیء قدیر بگو. همه صد کلمه است. در قیامت هزار حسنه (نیکی) می‌یابی و حسنات تو در میزان سنگین می‌آید.» سپس سرور ما، پیامبر، از خانۀ دختر گرامی‌اش بیرون آمد و به خانۀ پرسعادت خود رفت.

کشته شدن کعب بن اشرف

با پیروزی بدر، ترس در دل‌های یهودیان و مشرکان بت‌پرستی که در مدینه بودند، افتاد. برخی از یهودیان به انصاف آمدند و با گفتن «کسی که صفاتش را در کتاب‌هایمان خوانده‌ایم، بی‌گمان همین است. دیگر ایستادگی در برابر او ممکن نیست؛ زیرا او همواره پیروز خواهد شد» مسلمان شدند. برخی دیگر گفتند: «محمد با قریشیانی جنگید که از جنگ سر درنمی‌آوردند؛ ازاین‌رو پیروز شد. اگر با ما می‌جنگید، به او نشان می‌دادیم که جنگ چگونه کرده می‌شود و پیروزی چگونه به دست می‌آید.»

یهودی‌ای به نام کعب بن اشرف نیز چون پیروزی لشکر اسلام را در بدر شنید، از کینه‌ای که به مسلمانان داشت، به مکه رفت. مشرکان آن‌جا را گرد آورد و برای آن‌که به مدینه حمله کنند، شعرها سرود و آنان را برانگیخت و تحریک کرد. با آنان پیمان بست که با سرور ما، پیامبر، بجنگند. حتی برای کشتن پیامبر محبوب ما توطئه چید. الله تعالی این حال را به سرور ما رسول الله خبر داد و فرمود که معنای آن چنین است: «آنان کسانی‌اند که الله تعالی لعنتشان کرده است (از رحمتش دور ساخته است)…»37

آن‌گاه رسول اکرم، سرور ما، به اصحاب شریفش فرمود: «کیست که کعب بن اشرف را بکشد؟ زیرا او الله تعالی و رسولش را آزرده است.»

محمد بن مَسلَمه پرسید: «یا رسول الله! می‌خواهی من او را بکشم؟» سرور ما رسول الله نیز فرمود: «آری، می‌خواهم.» محمد بن مسلمه چند روز بر این کار اندیشید و نقشه‌ها کشید. نزد یارانش ابونائله، عَبّاد بن بِشر، حارث بن اوس و ابوعَبس بن جَبر رفت و موضوع را با آنان در میان گذاشت. همه آن را پسندیدند و گفتند: «با هم او را می‌کشیم.» همگی نزد سرور ما، پیامبر، آمدند و گفتند: «یا رسول الله! اگر اجازه فرمایید، آیا می‌توانیم هنگام گفت‌وگو با او، دربارۀ شما سخنانی بگوییم که کعب را خوش آید؟» سرور ما، پیامبر، به آنان اجازه داد که هرچه می‌خواهند، بگویند.

آن‌گاه محمد بن مسلمه با یارانش نزد کعب بن اشرف رفت و گفت: «این محمد از ما صدقه خواست و بار مالیات سنگینی بر ما نهاد. ازاین‌رو آمده‌ام تا از تو چیزی وام بگیرم.» کعب شادمان شد، گمان کرد که محمد بن مسلمه نیز مانند او می‌اندیشد و گفت: «او شما را از این هم بیشتر به ستوه خواهد آورد.» محمد بن مسلمه گفت: «ما یک بار از او پیروی کرده‌ایم و پیروی‌مان را ادامه می‌دهیم. ببینیم پایانش چه می‌شود. اکنون تو اندکی خرما به ما وام بده.» کعب گفت: «آری، می‌دهم؛ ولی باید چیزی را نزد من گرو بگذارید!» محمد بن مسلمه و همراهانش گفتند: «چه می‌خواهی؟» چون کعب گفت: «زنان‌تان را گرو می‌خواهم»، نپذیرفتند. کعب گفت: «پس پسرانتان را گرو بگذارید.» گفتند: «آنان را نیز نمی‌توانیم گرو بگذاریم. دربارۀ یکی از آنان گفته می‌شود که در برابر یکی دو بار شتر خرما گرو گذاشته شد، و این برای ما لکۀ ننگی می‌شود که فراموش نخواهیم کرد. ولی می‌توانیم سلاح و زره‌مان را نزد تو گرو بگذاریم.» کعب این پیشنهاد را پذیرفت و به آنان گفت که چه هنگام بیایند.38

«ای علی! دل فاطمه را پاس بدار. او پاره‌ای از من است. او را خشنود نگه دار. اگر او را برنجانی، مرا رنجانده‌ای» حدیث شریف

شبی محمد بن مسلمه نزد کعب آمد. ابونائله نیز همراهش بود. کعب آنان را به قلعه فراخواند و خود برای استقبال‌شان پایین آمد. همسر کعب گفت: «این وقت شب کجا می‌روی؟» کعب گفت: «آمدگان محمد بن مسلمه و برادرم ابونائله‌اند.» همسرش گفت: «این صدایی که می‌شنوم، به دلم خوش نمی‌آید. گویی از آن خون می‌چکد.» کعب گفت: «نه، آنان محمد بن مسلمه و برادر شیری‌ام ابونائله‌اند. او جوان خوبی است. اگر شبانه حتی به شمشیرزنی هم فراخوانده شود، بی‌هیچ درنگی می‌آید. چنین کسی است.» محمد بن مسلمه دو تن و به روایتی سه تن را با خود به قلعه درآورد. اینان ابوعبس بن جبر، حارث بن اوس و عباد بن بشر بودند.39 حضرت محمد بن مسلمه به یارانش گفت: «چون کعب بیاید، به او می‌گویم که موهایش را می‌بویم، سرش را می‌گیرم و می‌بویم. هرگاه دیدید که سر کعب را محکم گرفته‌ام، با شمشیرهایتان بزنید.» کعب بن اشرف آراسته و خوش‌بو نزد آنان آمد. ابن مسلمه با گفتن «تاکنون چنین بوی خوشی نبوییده‌ام» نزد کعب رفت. کعب به خود بالید و گفت: «خوش‌بوترین زنان عرب نزد من هستند.» محمد بن مسلمه گفت: «اجازه می‌دهی سرت را ببویم؟» کعب گفت که اجازه می‌دهد. مسلمه او را بویید و به یارانش نیز بویاند. سپس گفت که می‌خواهد دوباره ببوید. این بار محمد بن مسلمه سرش را گرفت و به یارانش اشاره کرد که با شمشیرهایشان بزنند.

با نخستین ضربۀ شمشیر، کعب به‌شدت فریاد زد، ولی نمرد. آن‌گاه محمد بن مسلمه با خنجرش او را کشت. مجاهدانی که کعب را کشته بودند، بی‌درنگ آن‌جا را ترک کردند و به مدینه رسیدند. چون به سرور ما رسول الله مژده دادند، پیامبر ما الله تعالی را حمد گفت و برای مجاهدان دعا فرمود. کشته شدن کعب بن اشرفِ کافر یهودیان را به ترس بزرگی افکند؛ زیرا پس از کشته شدن رهبر سرشناسی چون کعب، کشته شدن خودشان دیر یا زود بود. بامدادان گرد آمدند و به حضور سرور ما، پیامبر، آمدند و از رویداد شب گذشته شکایت کردند. رسول اکرم، سرور ما، فرمود: «او همواره ما را می‌آزرد و بر ضد ما شعر می‌سرود. اگر هر کس از شما چنین کند، بداند که سزایش شمشیر است.» پس از این هشدار، یهودیان از ترس با سرور ما رسول الله دوباره پیمان بستند.40

غزوۀ غطفان

به این غزوه، همان‌گونه که «غزوۀ اَنمار» گفته می‌شود، «غزوۀ ذی‌اَمَر» نیز می‌گویند. گروهی از بنی‌ثعلبه و بنی‌محارب در جایی به نام ذی‌امر گرد آمده و تصمیم گرفته بودند که هرچه در پیرامون مدینه بیابند، به یغما ببرند. سرکرده‌شان مردی به نام دُعثور بن حارث بن محارب بود که لقبش غَورَث بود. سرور ما، پیامبر صلی الله علیه وسلم، عثمان بن عفان رضی الله عنه را در مدینه جانشین گذاشت و با نیرویی چهارصد و پنجاه نفری از مدینه حرکت کرد. در راه به کسی به نام جَبّار برخوردند و از او دربارۀ دشمن پرسیدند. آن شخص گفت: «آنان نمی‌خواهند با شما بجنگند. چون شما را دیدند، به کوه‌ها گریختند.» رسول الله اسلام را بر او عرضه کرد. او نیز پذیرفت و مسلمان شد.

لشکر اسلام در حالی که به سوی وادی پیش می‌رفت، بارانی آغاز شد که مدتی با همۀ شدت ادامه یافت، سپس آرام گرفت و بند آمد. مجاهدان، و پیشاپیش همه سرور ما، پیامبر، سر تا پا خیس شده بودند. هر کس در گوشه‌ای سر و لباسش را خشک می‌کرد. رسول الله نیز در جایی خلوت لباسش را برای خشک کردن بیرون آورد و بر درختی پهن کرد. در حالی که زیر درخت می‌آرمید، کافرانی که لشکر اسلام را می‌پاییدند، رسول الله را تنها دیدند و به دعثور بن حارث خبر دادند. او نیز برای کشتن رسول الله آهسته به جایی که می‌آرمید، نزدیک شد، شمشیرش را کشید و گفت: «چه کسی می‌تواند تو را از دست من برهاند؟» رسول الله فرمود: «الله تعالی می‌رهاند.» در همان لحظه جبرئیل علیه السلام آمد و ضربه‌ای بر سینۀ دعثور زد و او را بر زمین افکند و شمشیر از دستش افتاد. رسول الله صلی الله علیه وسلم شمشیر دعثور را برداشت و فرمود: «چه کسی تو را از دست من می‌رهاند؟» دعثور گفت: «هیچ‌کس نمی‌تواند برهاند.» و کلمۀ شهادت را گفت و مسلمان شد. او سبب ایمان آوردن بسیاری از مردم شد.41 پیمان بست که دیگر هرگز برای جنگ لشکر گرد نیاورد. بی‌آن‌که درگیری مسلحانه‌ای روی دهد، به مدینه بازگشتند. این سفر یازده روز به درازا کشید.

غزوۀ بَحران

به این غزوه «بنی‌سُلَیم» یا «غزوۀ نجران» نیز می‌گویند. خبر رسید که شمار بسیاری از مشرکان که در بنی‌سلیم گرد آمده بودند، به مدینه حمله خواهند کرد. حضرت ابن ام مکتوم جانشین گذاشته شد. رسول الله با نیرویی سیصد نفری به سوی دشمن رفت. دشمن که از آمدن لشکر اسلام خبر یافت، به کوه‌ها گریخت؛ ازاین‌رو رویارویی ممکن نشد. این سفر دوازده روز به درازا کشید.

«او (کعب بن اشرف) همواره ما را می‌آزرد و بر ضد ما شعر می‌سرود. اگر هر کس از شما چنین کند، بداند که سزایش شمشیر است» حدیث شریف

عشق تو مرا از من گرفت،
دوستت دارم، ای پروردگارم!
محبت تو چه شیرین است،
دوستت دارم، ای پروردگارم!
نه از دارایی شاد می‌شوم،
نه از نداری گله می‌کنم.
از عشق تو لذت می‌برم،
دوستت دارم، ای پروردگارم!
عبادت‌ها را فرمان دادی،
حال‌های نیک را ستودی،
نعمت‌های بی‌پایان دادی،
دوستت دارم، ای پروردگارم!
شگفتا از نفس ناسپاسم،
که برای لذت خویش همیشه مرا قربانی می‌کند!
من لذت حقیقی را یافتم،
دوستت دارم، ای پروردگارم!
عبادت را نیکو به جا آوردن،
و برای دنیا نیز کار کردن،
کار شب و روز من است، زیرا
دوستت دارم، ای پروردگارم!
دوست داشتن با حرف نمی‌شود، ای حلمی!
پروردگارت فرمود: «بکوشید!»
از حالت نیز پیدا باشد:
دوستت دارم، ای پروردگارم!
دشمنان اسلام بسیارند،
که پنهانی به دین می‌تازند.
اگر خاموش بنشینی، آیا رواست؟
دوستت دارم، ای پروردگارم!
آیا عاشق تنبل می‌نشیند؟
آیا می‌گذارد گردی بر معشوق نشیند؟
دشمن را خاموش کن و بگو:
«دوستت دارم، ای پروردگارم!»