غزوۀ اُحُد

حق این شمشیر را چه کسی ادا می‌کند؟

در لحظه‌ای که هیچ‌یک از دو سو در جای خود آرام نمی‌گرفت، پیامبر محبوب ما شمشیری را که در دست داشت، نشان داد. بر آن این بیت نوشته شده بود:

در ترسویی ننگ است و در پیش رفتن شرف و اعتبار؛
آدمی با ترسیدن از تقدیر رهایی نمی‌یابد.

و شنیده شد که فرمود: «این شمشیر را چه کسی از من می‌گیرد؟» بسیاری از اصحاب کرام که این را شنیدند، همه با هم دست دراز کردند تا آن را بگیرند. پیامبر ما باز فرمود: «چه کسی آن را می‌گیرد تا حقش را ادا کند؟» آن‌گاه اصحاب کرام خاموش ماندند و پس کشیدند. زبیر بن عوام، که با شور بسیار شمشیر را می‌خواست، گفت: «یا رسول الله! من می‌گیرم.» پیامبر ما شمشیر را به حضرت زبیر نداد. خواهش ابوبکر، عمر و علی (رضی الله عنهم) را نیز پیامبر ما نپذیرفت.

ابودجانه پرسید: «یا رسول الله! حق این شمشیر چیست؟» پیامبر محبوب ما فرمود: «حق آن این است که آن را چندان بر دشمن بزنی که خم شود و بپیچد. حق آن این است که با آن مسلمانی را نکشی و با آن از برابر کافران نگریزی. حق آن این است که با آن در راه الله بجنگی تا الله تعالی تو را پیروزی یا شهادت نصیب کند.» چون چنین فرمود، ابودجانه گفت: «یا رسول الله! من آن را می‌گیرم تا حقش را به جا آورم.» پیامبر ما نیز شمشیری را که در دست داشت، به او سپرد.14

ابودجانه رضی الله عنه همان اندازه که بسیار دلیر و قهرمان بود، در میدان‌های جنگ بسیار زیرکانه رفتار می‌کرد و حدیث شریف «جنگ نیرنگ است»15 را بی‌کم‌وکاست رعایت می‌کرد. حضرت ابودجانه چون شمشیر را گرفت، با گام‌هایی خرامان، باوقار و سربلند، بیت‌خوانان به سوی میدان جنگ به راه افتاد. بر تنش جز یک پیراهن و بر سرش جز دستار سرخش چیزی نبود.

این‌گونه راه رفتن حضرت ابودجانه در میان اصحاب کرام چندان پسندیده نیامد. آن‌گاه سرور ما، پیامبر، با فرمودن «این‌گونه راه رفتنی است که بیرون از این جاها (میدان‌های جنگ) سبب خشم الله تعالی است»، خبر داد که خرامان راه رفتن تنها در برابر دشمن جایز است.

خالد بن ولید که دیگر نمی‌توانست درنگ کند، از صف‌های مشرکان با نیروهای زیر فرمانش به حمله برخاست. پیامبر محبوب ما نیز به اصحاب کرام که در جای خود آرام نمی‌گرفتند، فرمان حمله داد. در یک لحظه بانگ «الله اکبر!» میدان جنگ را پر کرد. پیشاپیش همه حضرت حمزه، با شمشیرهایی که در دست داشت، در رأس نیروهای بی‌زره، بر هر کافری که پیش می‌آمد، شمشیر فرود می‌آورد. نیروهای خالد بن ولید که با حرص بسیار آمده بودند، بی‌درنگ به عقب رانده شدند. خالد بن ولید این بار با دور زدن از جای گذرگاه کوه، برای آن‌که از پشت ضربه بزند، با کمانی فراخ چرخید و به تپۀ عینین رسید. اما حضرت عبدالله بن جبیر و پنجاه دلاور زیر فرمانش آنان را با تیراندازی سختی به عقب راندند.

اکنون جنگ گرم شده بود. هر دو سو با همۀ نیرویشان می‌جنگیدند. هر صحابی با دست‌کم چهار مشرک درگیر بود و می‌کوشید پیش برود.

«ای اصحاب من! جنگیدن با دشمن بر کسانی که شمارشان اندک است، دشوار می‌آید. اگر آنان ثبات و کوشش نشان دهند، الله تعالی آنان را به گشایش می‌رساند» حدیث شریف

حضرت حمزه از یک سو با بانگ «الله اکبر! الله اکبر!» فریاد برمی‌آورد و از سوی دیگر می‌گفت: «من اسدالله هستم!» و دشمن را درهم می‌شکست و پیش می‌رفت. صفوان بن امیه به اطرافیانش می‌گفت: «حمزه کجاست؟ او را به من نشان دهید!» و میدان جنگ را می‌کاوید. ناگاه چشمش به کسی افتاد که با دو شمشیر می‌جنگید و پرسید: «این که می‌جنگد، کیست؟» اطرافیانش گفتند: «همان که می‌جویی! حمزه!» صفوان گفت: «تا امروز کسی را ندیده‌ام که چون او حریص و بی‌باک بر کشتن قوم خودش بتازد.»

هنگامی که جنگ سخت گرم شده بود، زبیر بن عوام از مهاجران، که از ندادن شمشیر به خودش اندوهگین بود، با خود گفت: «من شمشیر را از رسول الله خواستم، ولی آن را به ابودجانه داد. حال آن‌که من پسر عمه‌اش صفیه‌ام؛ افزون بر این قریشی‌ام؛ و نخست من خواسته بودم. بروم ببینم ابودجانه بیش از من چه می‌کند؟» سپس ابودجانه را دنبال کرد. حضرت ابودجانه با گفتن «الله اکبر!» تکبیر می‌گفت و به هر مشرکی برمی‌خورد، او را می‌زد و می‌کشت. یکی از سرسخت‌ترین مشرکان، مردی درشت‌اندام که سراسر تنش در زره بود و تنها چشمانش دیده می‌شد، با ابودجانه روبه‌رو شد. نخست خود او بر حضرت ابودجانه حمله کرد. ابودجانه با سپرش خود را از ضربۀ او نگه داشت. شمشیر مشرک در سپر ابودجانه فرو رفت. به شمشیرش آویخت، ولی نتوانست آن را بیرون بکشد. نوبت به ابودجانه رسیده بود. با یک ضربۀ شمشیر حریفش را کشت.

پس از آن، ابودجانه هر بی‌ایمانی را که پیش رویش می‌آمد به خاک افکند و تا نزدیک زنانی رسید که در دامنۀ کوه با دف‌هایشان مشرکان را برمی‌انگیختند. اما با آن‌که شمشیرش را بالا برده بود، از کشتن هند، همسر ابوسفیان، دست کشید.16 زبیر بن عوام چون این را دید، با خود گفت: «الله و رسولش بهتر از من می‌دانند که شمشیر باید به چه کسی داده شود.» و گفت: «والله، کسی را ندیده‌ام که بهتر از او بجنگد و شمشیر بزند.»

مقداد بن اسود، زبیر بن عوام، حضرت علی، حضرت عمر، طلحه بن عبیدالله و مصعب بن عمیر هر یک قلعه‌ای نفوذناپذیر بودند. اصحاب نامدار چون می‌دیدند که سرور ما، پیامبر، بسیار نزدیک به دشمن می‌جنگد و بارها حمله می‌برد، در جای خود آرام نمی‌گرفتند. با گفتن این‌که مبادا آسیبی به رسول الله برسد، گردش جمع می‌شدند و به دشمنِ زره‌پوش مجال چشم گشودن نمی‌دادند. در این هنگام دیده شد که حضرت عبدالله بن عمرو شهید شده است. او نخستین شهید احد بود. یارانش چون شهادت او را دیدند، شیرآسا برای رضای الله تعالی به میان دشمن زدند.

هنگامی که جنگ سخت گرم شده بود، حضرت عبدالله بن جحش، نماد دلاوری، با حضرت سعد بن ابی‌وقاص، پیر تیراندازان، به هم برخوردند. هر دو از چند جا زخمی شده بودند. حضرت سعد بن ابی‌وقاص می‌گوید: «در احد، لحظه‌ای سخت از جنگ بود. ناگهان عبدالله بن جحش نزدم آمد، دستم را گرفت و مرا به پای صخره‌ای کشید و گفت: ‹اکنون این‌جا تو دعا کن و من آمین بگویم. من دعا کنم و تو آمین بگو!› گفتم: ‹باشد.› من چنین دعا کردم: ‹الهی، دشمنانی بسیار نیرومند و سرسخت بر من بفرست تا با آنان بی‌امان بجنگم، همه را بکشم و غازی بازگردم.› او به این دعای من با همۀ دلش ‹آمین› گفت.

سپس خود به دعا آغاز کرد: ‹الهی، دشمنانی سرسخت بر من بفرست تا با آنان بی‌امان بجنگم، حق جهاد را ادا کنم و همه را بکشم. سرانجام یکی مرا شهید کند. سپس لب‌ها، بینی و گوش‌هایم را ببرد. غرق در خون به حضور تو بیایم. چون تو بپرسی: «عبدالله! با لب‌ها، بینی و گوش‌هایت چه کردی؟» بگویم: «الهی، با آن‌ها بسیار تقصیر کردم و آن‌ها را در جای خودشان به کار نبستم؛ شرم کردم که آن‌ها را به حضورت بیاورم. در جنگی که پیامبر محبوبم در آن بود، به خاک و غبار آغشته شدم و چنین آمدم.»› دلم نمی‌خواست به چنین دعایی آمین بگویم. ولی چون او خواسته بود و پیش‌تر قول داده بودم، به ناخواه ‹آمین› گفتم.

سپس شمشیرهایمان را کشیدیم و جنگ را ادامه دادیم. هر دو هر که را پیش رویمان می‌آمد، می‌کشتیم. او با نهایت دلیری حمله می‌کرد و صف‌های دشمن را درهم می‌ریخت. بارها و بارها بر دشمن می‌زد و با آرزویی پایان‌ناپذیر برای شهادت دوباره حمله می‌برد. در حالی که با بانگ ‹الله اکبر! الله اکبر!…› می‌جنگید، شمشیرش شکست. در همان لحظه پیامبر محبوب ما شاخۀ خرمایی به او داد و فرمود که جنگ را ادامه دهد. این شاخه به معجزه شمشیر شد و او با هر که پیش می‌آمد، جنگید و بسیاری از دشمنان را کشت. نزدیک پایان جنگ، با تیرهایی که مشرکی به نام ابوالحکم انداخت، به شهادتی که آرزو داشت، رسید. چون شهید شد، کافران بر جسدش هجوم آوردند و بینی، لب‌ها و گوش‌هایش را بریدند. سراپایش به خون آغشته شد.»

در صف مجاهدان مردی به نام قُزمان بود که نیام شمشیرش را شکست و با گفتن «مردن بسیار بهتر از گریختن است!» با شمشیر برهنه به میان مشرکان زد و دلاوری‌ها و قهرمانی‌های بسیار نشان داد. به‌تنهایی هفت یا هشت کافر را کشت. سرانجام زخمی شد و بر زمین افتاد. اصحاب کرام از این قهرمانی او در شگفت شدند و چون به سرور ما، پیامبر، خبر دادند، فرمود: «او جهنمی است». حضرت قتاده بن نعمان نزد قزمان رفت و گفت: «ای قزمان! شهادت بر تو مبارک باد!» قزمان گفت: «من نه برای غیرت دین، بلکه برای آن جنگیدم که قریشیان به مدینه نیایند و نخلستانم را ویران نکنند!» سپس با تیر رگ‌های مچش را درید و خودکشی کرد. حکمتِ این فرمودۀ سرور ما، پیامبر، که «او جهنمی است!» آشکار شد.

از آغاز جنگ، همۀ اصحاب کرام، و پیشاپیش آنان سرور عالمیان، پیامبر محبوب ما، نبرد بزرگی کردند. با حمله‌های سخت لشکر مشرکان را به عقب راندند. گروه مشرکان که از بت‌هایی که از سنگ و چوب ساخته بودند و با گفتن «لات، عُزّی، هُبَل!» می‌پرستیدند، سود و یاری می‌خواستند، در برابر این دلاوری‌های مجاهدان درهم شکستند و به گریز آغاز کردند. زنانی که برای برانگیختن آنان به جنگ آمده بودند، شیون‌کنان می‌کوشیدند به سپاهیان گریزان برسند.

چون مشرکان قریش میدان جنگ را ترک کردند و مال‌هایی را که با خود آورده بودند، رها کردند و به سوی مکه به گریز آغاز کردند، سپاهیان اسلام شادمان شدند و الله تعالی را برای رسیدن به پیروزی‌ای که به آنان وعده داده بود، حمد گفتند. مشرکان با وجود برتری چندبرابری در شمار و نیرو، در برابر مسلمانان پریشان شده بودند. در حالی که یکدیگر را لگدمال می‌کردند و می‌گریختند، اصحاب نامدار نیز دنبالشان می‌کردند و هر که را می‌یافتند، می‌زدند و می‌کشتند. در این گیرودار حضرت حنظله بن ابی‌عامر، که تازه عروسی کرده بود، به ابوسفیان، فرماندۀ کل لشکر مشرکان، که با اسبش می‌کوشید بگریزد، رسید. شمشیر بر پاهای اسبش زد و اسب را بر زمین نشاند. ابوسفیان که بر زمین افتاده بود، با همۀ توانش فریاد برآورد: «ای قریشیان!… برسید!… من ابوسفیانم! حنظله می‌خواهد مرا با شمشیر تکه‌تکه کند!…» مشرکانی که همراه او می‌کوشیدند بگریزند، با آن‌که این حال را دیدند، در غم جان خود بودند و به فرمانده‌شان نپرداختند.

«جنگ نیرنگ است» حدیث شریف

اما در همان لحظه شداد بن اسودِ مشرک، که درست پشت سر حضرت حنظله بود، نیزه‌اش را در پشت حنظله فرو برد. حضرت حنظله با گفتن «الله اکبر!» خواست حمله‌ای کند، ولی بر زمین افتاد و شهید شد و روح مبارکش به سوی جنت پر کشید. رسول اکرم صلی الله علیه وسلم، سرور ما، فرمود: «دیدم که فرشتگان حنظله را میان آسمان و زمین، در طشتی سیمین، با آب باران غسل می‌دادند.» ابواُسَید حکایت کرد: «چون این سخن رسول الله را شنیدم، نزد حنظله رفتم. از سرش آب باران می‌چکید. بازگشتم و این را به رسول اکرم خبر دادم. حضرت حنظله را ‹غسیل‌الملائکه›، یعنی کسی که فرشتگان غسلش دادند، نامیدند.»17

برخی از تیراندازان گذرگاه عینین چون دیدند که مشرکان می‌گریزند، به گمان آن‌که جنگ پایان یافته است، جاهایشان را ترک کردند. فرمانده‌شان عبدالله بن جبیر و دوازده تن در جاهایشان ماندند.18

دلاوری حضرت علی

در این هنگام خالد بن ولید، فرماندۀ دستۀ تیراندازان قریش، که گوش به زنگ بود و می‌کوشید از هر فرصتی بهره گیرد، چون دید که مجاهدان گذرگاه کم شده‌اند، سواران زیر فرمانش را به حرکت درآورد.

او همراه عکرمه بن ابی‌جهل در یک لحظه به گذرگاه عینین رسیدند. حضرت عبدالله بن جبیر و یاران وفادار و راستینش به صف ایستادند و گسترده شدند. تا تیرهای ترکش‌هایشان تمام شد، بر دشمن تیر باریدند. سپس با نیزه‌هایشان، و چون تن به تن شدند، با بانگ «الله اکبر! الله اکبر!» با شمشیرهایشان دلاوری‌های بسیار نشان دادند. میان مؤمنان و بی‌ایمانان نسبتی بس نابرابر، یک به بیست‌وپنج، بود. اصحاب کرام نامدار برای به جا آوردن فرمان پیامبرشان تا آخرین قطرۀ خون‌شان جنگیدند. یکی پس از دیگری شربت شهادت نوشیدند، پیکرهای مبارک‌شان بر خاک افتاد و روح‌هایشان به سوی جنت پر کشید (رضی الله عنهم).

مشرکان از کینه، جامۀ حضرت عبدالله را از تنش کندند و پیکر مبارکش را با نیزه‌ها سوراخ‌سوراخ کردند. شکمش را دریدند و اندرونش را بیرون ریختند.

خالد بن ولید و عکرمه چون مجاهدان گذرگاه را شهید کردند، با شتاب از پشت بر لشکر اسلام تاختند. اصحاب کرام چون ناگهان دشمن را پشت سر خود دیدند، فرصت گرد آمدن نیافتند؛ زیرا بسیاری حتی سلاح‌هایشان را نیز بر زمین گذاشته بودند. همه‌چیز ناگهان دگرگون شد. مشرکان قریش که پیشاپیش می‌گریختند، چون دیدند خالد بن ولید از پشت حمله آغاز کرده است، بازگشتند. مجاهدان میان دو آتش مانده بودند. دشمن از پیش و پس حمله کرد و مجاهدان را در تنگنا گذاشت. پیوند صحابه با یکدیگر گسست و ناچار پراکنده شدند.19

حضرت علی چنین حکایت کرد: «به میان دسته‌ای از مشرکان زدم که عکرمه بن ابی‌جهل نیز در میان‌شان بود. گردم را گرفتند؛ بیشترشان را از دم شمشیر گذراندم. به میان دستۀ دیگری زدم و بسیاری از آنان را نیز از پا درآوردم. چون اجلم نرسیده بود، آسیبی به من نرسید. ناگاه رسول الله را ندیدم. با خود گفتم: ‹سوگند می‌خورم که او کسی نیست که میدان جنگ را رها کند و برود. لابد الله تعالی به سبب کارهای ناروایی که کردیم، او را از میان ما برداشته است! اکنون برایم راهی جز آن نمانده است که بجنگم تا کشته شوم.› و نیام شمشیرم را شکستم. چون بر مشرکان حمله کردم و پراکنده‌شان ساختم، دیدم که رسول الله در میان آنان مانده است. دریافتم که الله تعالی رسول الله را با فرشتگانش نگاه می‌دارد.»

سپاهیان دشمن تا نزدیک رسول اکرم صلی الله علیه وسلم، سرور ما، رسیده بودند. وضع بسیار خطرناک بود. پیامبر محبوب ما همچون کوهی سربلند و استوار ایستاده بود، ثابت‌قدم ماند و از جایش جدا نشد. از یک سو با دشمن می‌جنگید و از سوی دیگر می‌کوشید اصحاب پراکنده‌اش را گرد آورد و می‌فرمود: «ای فلانی، به سوی من بیا! ای فلانی، به سوی من بیا! من رسول الله‌ام.

هر که به سوی من بازگردد، جنت از آنِ اوست!» حضرت ابوبکر، حضرت عمر، عبدالرحمن بن عوف، طلحه بن عبیدالله، علی بن ابی‌طالب، زبیر بن عوام، ابودجانه، ابوعبیده بن جراح، سعد بن معاذ، سعد بن ابی‌وقاص، حُباب بن منذر، اُسَید بن حُضَیر، سهل بن حُنَیف، عاصم بن ثابت و حارث بن صِمّه رضی الله عنهم در یک لحظه گرد پیامبر محبوب ما حلقه زدند و برای نگهداری ایشان دیواری زنده از قلعه پدید آوردند.

در این هنگام شنیده شد که حضرت عباس بن عُباده برای گرد آمدن اصحاب کرامِ پراکنده فریاد می‌زند: «ای برادرانم! این مصیبتی که به آن دچار شدیم، نتیجۀ به جا نیاوردن فرمان پیامبرمان است. پراکنده نشوید! گرد پیامبرمان بیایید! اگر ما در کنار پاسداران جای نگیریم و سبب شویم که آسیبی به رسول الله برسد، دیگر نزد پروردگارمان هیچ عذری برای ما نخواهد بود.» حضرت عباس بن عباده، همراه خارجه بن زید و اوس بن اَرقَم، با بانگ «الله اکبر!» با شمشیرهای برهنه به میان دشمن زدند. در راه رسول الله و برای نگهداری ایشان دلیرانه جنگیدند. خارجه بن زید از نوزده جا زخم برداشته بود و زخم‌های آن دو دیگر نیز کمتر از او نبود. سرانجام هر سه به مرتبۀ شهادت که سخت آرزویش را داشتند، رسیدند.

اصحاب کرام در این لحظۀ بسیار خطرناک، آهسته‌آهسته گرد سرور ما، پیامبر، جمع شدند. مشرکان پیامبر محبوب ما و اصحاب نامدارش را که تن‌هایشان را سپر ایشان ساخته بودند، در حلقه گرفتند و از هر سو دسته‌دسته پیش می‌آمدند و حلقه را تنگ‌تر می‌کردند. سرور عالمیان چون دید که گروهی از قریشیان پیش تاخته‌اند، به اصحابش که در کنارش بودند و آمادۀ فدا کردن جان‌شان بودند، فرمود: «چه کسی با این دسته روبه‌رو می‌شود؟» آن‌گاه دیده شد که حضرت وهب بن قابوس گفت: «جانم فدایت، یا رسول الله! من روبه‌رو می‌شوم.» و پیش جست. این قهرمان که نام شریف الله تعالی از زبانش نمی‌افتاد، با شمشیر برهنه به میان مشرکان زد. سرور ما، پیامبر، فرمود: «تو را به جنت مژده می‌دهم.» و چون ثبات و کوششی را که او در برابر دشمن نشان داد، دید، فرمود: «الهی! بر او رحمت کن! بر او مهربانی کن!»

سعد بن ابی‌وقاص چون دید که مشرکان حضرت وهب را در میان گرفتند و با نیزه شهیدش کردند، برای یاری او پیش جست، به میان دشمن رفت و دلاوری‌هایی بی‌مانند نشان داد. بسیاری از کافران را از پا درآورد، دیگران را نیز عقب راند و نزد پیامبر محبوبش آمد. رسول اکرم، سرور ما، دربارۀ حضرت وهب فرمود: «من از تو راضی‌ام. الله تعالی نیز از تو راضی باشد.» حبیب اکرم، سرور ما، چون دید که دسته‌ای از مشرکان حلقۀ مجاهدان را شکافته و به سوی ایشان پیش می‌آیند، به حضرت علی فرمود: «بر آنان حمله کن!» حضرت علی حمله کرد، عمرو بن عبدالله را کشت و دیگران را گریزاند. چون شمشیرش شکست، پیامبر ما ذوالفقار را به او داد. هنگامی که گروه دیگری می‌آمد، سرور ما، پیامبر، فرمود: «ای علی! شر اینان را از من دور کن!» اسدالله، که جانش را فدای رسول الله کرده بود، بی‌درنگ حمله کرد. شیبه بن مالک را کشت و دیگران را عقب راند. در همان لحظه جبرئیل علیه السلام آمد و به سرور ما، پیامبر، گفت: «یا رسول الله! این کار، جوانمردی شگفتی است که از علی پدید آمد.» و سرور ما رسول الله فرمود: «او از من است و من از اویم.»

«دیدم که فرشتگان حنظله را میان آسمان و زمین، در طشتی سیمین، با آب باران غسل می‌دادند» حدیث شریف

جبرئیل علیه السلام نیز گفت: «و من از شما دو تن هستم.» در همان هنگام آوازی می‌گفت: «جوانمردی چون علی و شمشیری چون ذوالفقار یافت نمی‌شود.»

مشرکان چون دریافتند که نمی‌توانند به پیامبر محبوب ما نزدیک شوند، تیراندازی را آغاز کردند. تیرهایی که پرتاب می‌شد، یا از بالای سر ایشان می‌گذشت یا پیش رو، یا در سمت راست یا در سمت چپ‌شان می‌افتاد.

اصحاب کرام که برای عقب راندن دشمن جان بر کف جنگ می‌کردند، همین که این حال را دیدند، گرد سرور عالمیان جمع شدند و پیکرهای مبارک‌شان را در برابر تیرهای رسیده سپر ساختند. چون سرور ما، پیامبر، به اصحابش فرمان داد که با تیر پاسخ دهند، صحابیان نیز به سوی دشمن تیر انداختن آغاز کردند. پیامبر محبوب ما حضرت سعد بن ابی‌وقاص را پیش روی خود نشاند. حضرت سعد که تیراندازی بسیار تیزبین بود، با شتاب و پیاپی بر دشمن تیر بارید. هر بار که از تیردانش، یعنی کیسۀ تیرش، تیری بیرون می‌کشید، می‌گفت: «ای پروردگار من! این تیر توست. با آن دشمن را بزن!» و سرور ما، پیامبر، نیز می‌فرمود: «الهی! دعای سعد را بپذیر! الهی! تیر سعد را راست گردان!… ادامه بده، سعد! ادامه بده! پدر و مادرم فدایت!» بدین‌سان با هر تیری که انداخته می‌شد، سرور ما، پیامبر، همان دعاها را تکرار می‌کرد.

چون تیرهای حضرت سعد تمام شد، پیامبر محبوب ما تیرهای خود را به او داد تا بیندازد. هر تیر حضرت سعد بن ابی‌وقاص یا به دشمنی یا به چارپایی که بر آن سوار بود، می‌خورد.

در تیراندازی مشرکان، حضرت ابوطلحه پیش روی پیامبر محبوب ما را می‌پوشاند و با تن و سپر خود در برابر هر تیری که می‌آمد، سپر می‌شد و گاه‌گاهی نعره‌هایی می‌کشید که دشمن را سرگشته می‌کرد. سرور ما، پیامبر، فرمود: «در لشکر، آواز ابوطلحه از صد مرد بهتر است.» ابوطلحه هرگاه فرصت می‌یافت، از تیر انداختن بر مشرکان باز نمی‌ایستاد؛ تند و بسیار سریع تیر می‌انداخت و تیرش به خطا نمی‌رفت. هرگاه رسول اکرم، سرور ما، برای دیدن تیرهایی که او می‌انداخت، سر مبارک‌شان را بالا می‌کرد، ابوطلحه از ترس آن‌که تیری به رسول الله بخورد، می‌گفت: «پدر و مادرم و جانم فدایت، یا رسول الله! سر مبارک‌تان را بالا نکنید. مبادا تیر دشمنی به شما بخورد و آسیبی رساند! تنم سپر تن مبارک توست و فدای توست! تا مرا سر نبرند، به تو نمی‌رسند! تا من نمیرم، به شما چیزی نمی‌رسد!…» و بدین‌سان پیامبر محبوب ما را بر خود برتری می‌داد.

در هر گوشۀ میدان احد نبردی بی‌امان و هولناک با همۀ شدت ادامه داشت؛ برخی سواره و برخی پیاده، نبرد ایمان و کفر را پیش می‌بردند. اصحاب کرام هنوز گرد نیامده بودند. تنها نزدیک به سی صحابی گرد سرور ما، پیامبر، پروانه‌وار می‌چرخیدند و تن‌هایشان را در برابر تیرها، نیزه‌ها و شمشیرهایی که می‌آمد، سپر می‌ساختند. یگانه آرزوی‌شان به جا آوردن فرمان سرور ما، پیامبر، و دور کردن هر آسیبی بود که ممکن بود به ایشان برسد. سردار دلاوران، حضرت حمزه، در آن گیرودار از سرور ما، پیامبر، جدا افتاده بود و در میان انبوهی، با دو شمشیر در دو دست می‌جنگید و با بانگ «الله اکبر!…» در دل دشمن ترس می‌افکند. تا آن هنگام به‌تنهایی درست سی‌ویک مشرک را کشته و بسیاری را نیز از دست یا پا انداخته بود. در لحظه‌ای که گلۀ مشرکانی را که در میان‌شان افتاده بود، پراکنده می‌ساخت، سِباع بن ام انمار با گفتن «آیا دلاوری هست که بتواند در برابر من بایستد؟» حضرت حمزه را به مبارزه خواند. حضرت حمزه گفت: «نزد من بیا، ای پسر زنِ ختنه‌گر! پس تو با الله و رسولش ستیزه می‌کنی، نه؟» و بی‌آن‌که مجال چشم گشودن به او بدهد، پاهایش را گرفت و بر زمین زد.20 بر او نشست و سرش را از تنش جدا کرد، و آن‌گاه دید که وحشی، که هنوز مسلمان نشده بود، پشت صخرۀ روبه‌رو نیزه در دست او را نشانه گرفته است. بی‌درنگ به سویش رفت. چون به گودالی که سیلاب‌ها پیش رویش کنده بودند، رسید، پایش لغزید و به پشت افتاد. در آن لحظه زرهش از روی شکمش کنار رفته بود. وحشی که فرصت را غنیمت شمرد، نیزه‌اش را پرتاب کرد!… نیزه پرید و در پیکر مبارک حضرت حمزه فرو رفت و از سوی دیگر بیرون آمد. بزرگ دلاوران با گفتن «الهی!» همان‌جا بر زمین نشست. شهید شده و به مقامی که آرزویش را داشت، رسیده بود. در راه الله تعالی و برای پیامبر محبوبش جانش را فدا کرده بود (رضی الله عنه).

«ای سعد! پدر و مادرم فدایت! ای پروردگار من! تیرهای او را به هدف برسان و دعاهایش را بپذیر!» حدیث شریف

در این هنگام کسی در صف‌های دشمن با گفتن «ای جماعت قریش! از جنگیدن با محمد، که حق خویشاوندی را پاس نمی‌دارد و قوم شما را پاره‌پاره کرده است، باز نایستید. اگر محمد رهایی یابد، من رهایی نیابم!…» مشرکان را به حمله بر سرور کائنات صلی الله علیه وسلم برمی‌انگیخت. این آواز از آنِ عاصم بن ابی‌عوف بود. حضرت ابودجانه این آواز را شنیده بود. جنگ‌کنان عاصم بن ابی‌عوف را یافت و بی‌درنگ کشت. اما مَعبَدِ مشرک که پشت سرش بود، شمشیرش را با همۀ نیرو بر حضرت ابودجانه فرود آورد. ابودجانه، به احسان الله تعالی، با حرکتی ناگهانی و بسیار سریع بر زمین نشست و از ضربۀ کشنده رهایی یافت. بی‌درنگ برخاست و شمشیرش را بر معبد زد و او را کشت.

هدف مشرکان قریش سرور عالمیان بود. برای نزدیک شدن به ایشان همۀ نیرویشان را به کار می‌بردند. اما به هیچ روی نمی‌توانستند از اصحاب نامدار و شریف ایشان بگذرند که پروانه‌وار گردش می‌چرخیدند و از بیم آسیبی، از فدا کردن جان‌شان ذره‌ای دریغ نمی‌کردند. این سی دلاور قهرمان پیش روی سرور ما رسول الله گفتند: «یا رسول الله! تا هرگز از کنارت جدا نشویم، روی ما پیش روی مبارکت سپر و پناه است و تن ما فدای تن مبارک تو؛ تنها تو به سلامت باش!»

مشرکان دسته‌دسته حمله می‌کردند. فخر عالم، سرور ما، دسته‌ای را به اصحاب قهرمانش که در کنارش بودند و تن‌هایشان را سپر ایشان ساخته بودند، نشان داد و فرمود: «چه کسی تنش را در راه الله تعالی فدای ما می‌کند؟» همین که این را فرمود، پنج صحابی از اهل مدینه پیش جستند. این پروانه‌های قهرمان پیش چشمان مبارک سرور ما رسول الله، تکبیرگویان، چرخان‌چرخان جنگیدند. سرانجام چهار تن از آنان همان‌جا به‌زودی شهید شدند. چون پنجمی از چهارده جا زخمی شد و بر زمین افتاد، سرور عالمیان فرمود: «او را نزدیک من بیاورید.» از سراسر تنش خون جاری بود. پیامبر محبوب ما نشست و پاهای مبارکش را بالشِ سر او ساخت. این صحابی خوشبخت که در همان حال به شرف شهادت رسید، حضرت عُماره بن یزید بود.

دلاوری طلحه بن عبیدالله

در لحظه‌ای که مشرکان سخت نزدیک شده بودند، پیامبر ما فرمود: «چه کسی با اینان روبه‌رو می‌شود، چه کسی جلوشان را می‌گیرد؟» حضرت طلحه بن عبیدالله با گفتن «من! یا رسول الله!» خواست پیش بجهد. سرور ما، پیامبر، فرمود: «دیگر چه کسی مانند تو هست؟» یکی از صحابیان مدینه با گفتن «یا رسول الله! من!» اجازه خواست. چون پیامبر محبوب ما فرمود: «برو، تو با آنان روبه‌رو شو»، پیش جست و بر مشرکان تاخت.

دلاوری‌هایی بی‌مانند نشان داد. پس از آن‌که چند بی‌ایمان را کشت، شربت شهادت نوشید.21 رسول اکرم، سرور ما، باز فرمود: «چه کسی در برابر اینان می‌ایستد؟» پیش از همه، باز حضرت طلحه بیرون آمد. چون سرور ما، پیامبر، پرسید: «دیگر چه کسی مانند تو هست؟»، یکی از انصار، مردی مبارک، گفت: «یا رسول الله! من با آنان روبه‌رو می‌شوم.» پیامبر ما فرمود: «برو، تو با آنان روبه‌رو شو.» او نیز جنگ‌کنان شهید شد. بدین‌سان همۀ صحابیانی که در آن لحظه در کنار سرور ما، پیامبر، بودند، جنگ‌کنان شهید شدند.

در آن لحظه جز حضرت طلحه بن عبیدالله کسی در کنار سلطان کائنات، سرور ما، نمانده بود. حضرت طلحه از بیم آن‌که آسیبی به رسول الله برسد، به هر چهار سو می‌دوید و با کافران بی‌امان می‌جنگید. شمشیر زدنِ چنین تند او، پاسخ دادنش در یک لحظه به دشمن از هر سوی رسول الله و سپر ساختن تنش در برابر ضربه‌های تیر، نیزه و شمشیر، رویدادی بی‌مانند بود. حضرت طلحه پروانه‌وار می‌چرخید و به شمشیرهایی که به او می‌خورد، هیچ اعتنا نمی‌کرد. آرزویش نگهداری سلطان کائنات و، مانند دیگر برادرانش، شهید شدن در این راه بود. در تنش جای بی‌زخمی نمانده بود و بر جامه‌اش جز خون چیزی دیده نمی‌شد. با این همه، یک‌جا به هر چهار سو می‌رسید. در این هنگام حضرت ابوبکر و حضرت سعد بن ابی‌وقاص به کنار رسول اکرم، سرور ما، رسیدند.

در این میان سردار دلاوران، حضرت طلحه، از خون‌ریزی بر خاک گرم افتاد و بیهوش شد. سراسر تنش با ضربه‌های شمشیر، نیزه و تیر سوراخ‌سوراخ بود. شصت‌وشش زخم بزرگ و زخم‌های کوچک بی‌شمار داشت. پیامبر محبوب ما به حضرت ابوبکر فرمان داد که بی‌درنگ به یاری حضرت طلحه بشتابد. ابوبکر صدیق برای به هوش آوردن حضرت طلحه بر روی مبارکش آب پاشید. حضرت طلحه بن عبیدالله همین که به هوش آمد، با گفتن «ای ابوبکر! رسول الله سالم است؟» زیباترین محبت و وفاداری را نشان داد. دوست داشتن رسول اکرم و فدا کردن جان در راه پیکر مبارک ایشان تنها همین اندازه می‌تواند باشد. چون حضرت ابوبکر گفت: «رسول الله خوب است. او مرا فرستاد»، طلحه نفسی آسوده کشید و گفت: «شکر بی‌پایان الله تعالی را. وقتی او سالم باشد، هر مصیبتی هیچ است.» در این هنگام چند صحابی دیگر نیز رسیده بودند.

سرور عالمیان، محمد مصطفی صلی الله تعالی علیه وسلم، نزد حضرت طلحه تشریف آورد. مجاهد زخمی چون رسول الله را سالم دید، از شادی گریست. سرور ما، پیامبر، بر تن او دست کشید، سپس دست‌هایش را گشود و چنین دعا فرمود: «الهی! او را شفا ده، نیرو عطا فرما.» به معجزۀ رسول اکرم، سرور ما، حضرت طلحه تندرست برخاست و دوباره با دشمن به جنگ پرداخت. پیامبر محبوب ما دربارۀ او فرمود: «روز احد دیدم که بر روی زمین، جز جبرئیل در سمت راستم و طلحه بن عبیدالله در سمت چپم، کسی به من نزدیک نبود.»22 و نیز فرمود: «هر که می‌خواهد به کسی از اهل جنت بنگرد که بر روی زمین راه می‌رود، به طلحه بن عبیدالله بنگرد.»

«طلحه و زبیر در جنت همسایگان من‌اند» حدیث شریف

در سراسر جبهه جنگ با همۀ شدت ادامه داشت. در کنار سرور ما، پیامبر، ابودجانه، مصعب بن عمیرِ پرچمدار، طلحه بن عبیدالله، نَسیبه خاتون که برای پاسداری از پیامبر ما از صف‌های پسین دوان رسیده بود، و چند صحابی دیگر بودند. آنان همراه سرور ما رسول الله با مشرکان می‌جنگیدند. عبدالله بن حُنَید، مشرکی سرسخت که سر تا پا مسلح و در زره بود و خود جنگی بر سر داشت، چون پیامبر محبوب ما را دید، بر اسبش مهمیز زد و فریاد می‌زد: «من پسر زهیرم. محمد را به من نشان دهید. یا من او را می‌کشم، یا در کنار او کشته می‌شوم!» هنگامی که اسبش را به سوی سرور ما، پیامبر، می‌راند، حضرت ابودجانه پیش رویش ایستاد و گفت: «بیا ببینم! من کسی هستم که با تنم از پیکر مبارک محمد علیه السلام پاسداری می‌کنم. تا مرا لگدمال نکنی، به او نمی‌رسی!» شمشیرش را بر پاهای اسب زد و عبدالله بن حنید را بر زمین انداخت و شمشیرش را بالا برد و با گفتن «بگیر، این هم از پسر خَرَشه!» با یک ضربه او را بر خاک افکند. سرور عالمیان که این رویداد را می‌دید، چنین دعا فرمود: «الهی! همان‌گونه که من از پسر خرشه (ابودجانه) راضی‌ام، تو نیز از او راضی باش!»

یکی از مشرکان، مالک بن زهیر، که تیراندازی بسیار تیزبین بود و هرچه را می‌انداخت می‌زد، همه‌جا سرور ما، پیامبر، را می‌جست و می‌خواست فرصتی بیابد و ایشان را با تیر بزند. به نزدیکی سرور ما رسول الله آمد، کمانش را کشید و سر مبارک پیامبر محبوب ما را نشانه گرفت و تیرش را رها کرد. به اندازۀ یک چشم برهم‌زدن هم وقت نبود. حضرت طلحه در دم دستش را گشود و نشانۀ تیر شد. تیر در کف دست حضرت طلحه نشست و دستش را پاره کرد. همۀ پی‌های انگشتانش بریده شد و استخوان‌های دستش شکست. فخر عالم صلی الله علیه وسلم، سرور ما، نیز آنچه را روی داد، دیده و بسیار اندوهگین شده بود و فرمود: «اگر (هنگامی که برای پاسداری از من دستت را به سوی تیر دراز کردی) ‹بسم الله الرحمن الرحیم› می‌گفتی، در حالی که مردم به تو می‌نگریستند، فرشتگان تو را به آسمان‌ها بالا می‌بردند.»23

چهار مشرک از مشرکان مکه به نام‌های عبدالله بن قَمِئه، اُبَی بن خلف، عتبه بن ابی‌وقاص و عبدالله بن شهاب زهری با هم پیمان بسته و سوگند خورده بودند که به زندگی رسول اکرم، سرور ما، پایان دهند. در این لحظۀ تنگ، سرور ما رسول الله با چند صحابی که در کنارش بودند، بی‌امان با دشمن می‌جنگید. پیش روی سرور ما، پیامبر، حضرت مصعب بن عمیرِ پرچمدار بود. حضرت مصعب به سبب زرهی که پوشیده بود، به پیامبر محبوب ما بسیار شبیه بود. او نیز در حالی که پرچم اسلام در دست راستش بود، با مشرکان در نبردی سهمگین درگیر شده بود. در این هنگام ابن قمئه که در زره پوشیده بود، سواره به آن‌جا نزدیک شد و با همۀ آوازش فریاد زد: «محمد را به من نشان دهید. اگر او رهایی یابد، من رهایی نیابم!» و اسبش را به سوی سرور ما، پیامبر، مهمیز زد. حضرت مصعب و نسیبه خاتون به مقابله برخاستند و تن‌هایشان را سپر سرور ما، پیامبر، ساختند و به جنگ پرداختند. هرچه بر این کافر شمشیر زدند، به سبب زرهش کارگر نیفتاد. ابن قمئه شمشیری بر نسیبه خاتون زد و شانه‌اش را درید. سپس شمشیرش را بر دست راست حضرت مصعب که پرچم را گرفته بود، فرود آورد. مصعب بن عمیر که دست راستش بریده شد، پرچم مبارک اسلام را، که از جانش برتر می‌دانست، بی‌آن‌که بر زمین بیفتد، به دست چپش گرفت.

در همان هنگام آیۀ کریمه‌ای را می‌خواند که معنای آن چنین است: «محمد علیه السلام رسول است. پیش از او نیز رسولانی آمده‌اند.»24 ابن قمئه این بار شمشیرش را بر دست چپ حضرت مصعب فرود آورد. پرچمدار نامدار که دست چپش نیز بریده شد، باز پرچم اسلام را بر زمین نینداخت. این صحابی قهرمان پرچم را با بازوانش گرفت، به تنش فشرد و همچنان به اهتزاز درآورد. ابن قمئه این بار نیزه‌اش را در پیکر آن صحابی نامدار فرو برد. او نیز مانند دیگر یارانش شهید شد و به آخرت شتافت.

هنگامی که حضرت مصعب بر زمین می‌افتاد، پرچم نامدار اسلام بر زمین نیفتاد؛ فرشته‌ای که به صورت مصعب درآمده بود، بی‌درنگ آن را گرفت. چون پیامبر محبوب ما فرمود: «پیش برو، ای مصعب! پیش برو!»، فرشته‌ای که پرچم را گرفته بود، گفت: «من مصعب نیستم.» آن‌گاه سلطان کائنات، سرور ما، دریافت که او فرشته است و پرچم را به حضرت علی داد.25

اما ابن قمئه که حضرت مصعب را سرور ما، پیامبر، پنداشته بود، با شتاب به میان مشرکان رفت و فریاد زدن آغاز کرد: «محمد را کشتم!» مشرکانی که این را شنیدند، با لذت رسیدن به هدفشان گستاخ‌تر شدند. اما دست و پای اصحاب کرام، که از حقیقت رویداد آگاه نبودند، از کار افتاده بود. هر سو بوی ماتم می‌آمد. حتی دست‌های حضرت عمر نیز فرو افتاده بود و با یارانش همان‌جا که بودند، نشسته بودند. انس بن نَضر چون آنان را در آن حال دید، پرسید: «چرا نشسته‌اید؟»

آنان پاسخ دادند: «رسول الله شهید شده است!…» حضرت انس گفت: «اگر رسول الله شهید شده است، پروردگارش (الله تعالی) باقی است. پس از رسول الله زنده ماندن ما به چه کار می‌آید! برخیزید! ما نیز جان‌مان را در راه چیزی فدا کنیم که پیامبر ما جنگ‌کنان جان مبارکش را در راه آن فدا کرد.» و نیام شمشیرش را شکست26 و با بانگ «الله اکبر!…» با شمشیر برهنه به میان دشمن زد. بسیاری از کافران را از پا درآورد و شهید شد. تنها بر چهره‌اش هفتاد زخم بود. چون در تنش زخم‌های بی‌شمار بود، جز خواهرش کسی نتوانست او را بشناسد.

بسیاری از اصحاب کرام پراکنده شده و بخشی نیز شهید شده بودند. مشرکان از این پراکندگی بهره گرفتند و گرد رسول اکرم، سرور ما، جمع شده بودند. می‌کوشیدند سلطان دو جهان را با سنگ و شمشیر شهید کنند. چون دو زره بر تن داشت، ضربه‌ها کارگر نمی‌افتاد. سنگ‌هایی که عتبه بن ابی‌وقاص انداخت، به روی مبارک پیامبر محبوب ما خورد و لب پایینش زخمی شد. دندان مبارک رَباعیۀ راست ایشان در فک پایین، یعنی دندان پیشین، شکست. در همان هنگام مشرکی به نام ابن قمئه نیز رسید و شمشیرش را بر سر مبارک سرور عالمیان زد. خود جنگی پیامبر محبوب ما شکست و دو حلقه‌اش در شقیقه‌های مبارک‌شان فرو رفت.

باز با شمشیری که ابن قمئه زد، از شانۀ مبارک زخمی شد و به پهلو در گودال ژرفی افتاد که ابوعامر برای افکندن مسلمانان کنده بود. پیامبر محبوب ما دربارۀ ابن قمئۀ خائن چنین دعا کرد: «الله تعالی تو را ذلیل و پریشان کند!» ابن قمئه بسیار شاد شد و با فریاد «محمد را کشتم! محمد را کشتم!…» نزد ابوسفیان رفت. مشرکان به هدفشان رسیده بودند! دیگر به پیامبر ما نمی‌پرداختند. از پیرامون گودالی که سرور ما، پیامبر، در آن بود، دور شده و به جنگ با اصحاب کرام پرداخته بودند.27

«هر که می‌خواهد به کسی از اهل جنت بنگرد که بر روی زمین راه می‌رود، به طلحه بن عبیدالله بنگرد» حدیث شریف

رسول اکرم صلی الله علیه وسلم، سرور ما، هنگامی که در گودال افتاد، رخسارهای مبارکش خون‌آلود بود. چون دست‌های مبارکش را بر چهره کشید، دید که دست‌ها و ریش شریفش به خون آغشته شده است. پیش از آن‌که قطره‌ای بر زمین افتد، جبرئیل علیه السلام رسید، آن خون مبارک را گرفت و گفت: «یا حبیب الله! به حق الله تعالی، اگر قطره‌ای از این خون بر زمین می‌افتاد، تا روز قیامت از زمین گیاهی نمی‌رویید.» فخر عالم، سرور ما، نیز با فرمودن «اگر قطره‌ای از خون من بر زمین بیفتد، از آسمان عذاب نازل می‌شود. ای پروردگار من! قومم را ببخش؛ زیرا آنان نمی‌دانند»، برای هدایت یافتن کسانی دعا می‌کرد که قصد کشتنش را داشتند، بر پیکر مبارکش شمشیر زدند، دندان‌های مبارکش را شکستند و روی مبارکش را به خون آغشتند.

در این هنگام حضرت کعب بن مالک با صدای بلند فریاد می‌زد: «ای مسلمانان! مژده! رسول الله این‌جاست!…» اصحاب نامدار که این بانگ را شنیدند، گویی دوباره جان گرفته باشند، شادمان به آن‌جا دویدند. حضرت علی و طلحه بن عبیدالله بی‌درنگ رسیدند و ایشان را از گودال بیرون آوردند. حضرت ابوعبیده بن جراح حلقه‌های خود جنگی را که در شقیقه‌های مبارک پیامبر محبوب ما فرو رفته بود، با دندان‌هایش کشید و بیرون آورد. هنگام بیرون آوردن این پاره‌های آهن، دو دندان پیشین او نیز افتاد. حضرت مالک بن سِنان، یکی از اصحاب کرام، خونی را که از روی مبارک سرور ما رسول الله می‌تراوید، مکید. آن‌گاه سرور ما، پیامبر، فرمود: «کسی که خونم با خونش آمیخته است، آتش جهنم به او نمی‌رسد.»

مشرکان دوباره به سوی‌شان آمدن گرفتند. اصحاب کرام با شادی دوباره رسیدن به سرور ما، پیامبر، در یک لحظه گرد سرور ما رسول الله حلقه زدند و هیچ مشرکی را نزدیک نگذاشتند. مشرکان که دریافتند دیگر کاری با سرور ما، پیامبر، نمی‌توانند کرد، به بالا رفتن از کوه آغاز کردند. سلطان دو جهان به حضرت سعد بن ابی‌وقاص که در کنارش بود، فرمود: «آنان را بازگردان.» چون حضرت سعد پرسید: «یا رسول الله! تنها یک تیر دارم؛ با این چگونه بازشان گردانم؟»، رسول اکرم، سرور ما، باز همان فرمان را داد. آن‌گاه پیر تیراندازان، حضرت سعد بن ابی‌وقاص، دستش را به ترکش برد و تیرش را انداخت. تیر به هدف خورد و مشرکی را به خاک افکند. چون باز دستش را به ترکش برد، دید که تیر دیگری هست. نیک نگریست: این همان تیری بود که اندکی پیش انداخته بود. مشرک دیگری نیز کشته شد. این حال بارها تکرار شد. به معجزۀ پیامبر محبوب ما، حضرت سعد هر بار تیری را که پیش‌تر انداخته بود، در ترکش خود می‌یافت. قریشیان چون دیدند که مردان‌شان یکی پس از دیگری کشته می‌شوند، از بالا رفتن از کوه دست کشیدند، پایین آمدند و عقب نشستند.

یکی از آنان، اُبَی بن خلف، اسبش را به سوی سرور ما، پیامبر، راند و فریاد زدن گرفت: «کجاست آن که ادعای پیامبری می‌کند؟ رویارویم بیاید و با من بجنگد!» اصحاب کرام خواستند با او روبه‌رو شوند، ولی پیامبر محبوب ما اجازه نداد. نیزۀ حضرت حارث بن صِمّه را گرفت و پیش رفت. اُبَیِ فرومایه اسبش را مهمیز زد و با گفتن «ای محمد! اگر تو رهایی یابی، من رهایی نیابم!» نزدیک شد. سر تا پا در زره بود. سرور عالمیان نیزه‌ای را که در دست داشت، به گردن اُبَی پرتاب کرد. نیزه پرید و از میان خود و یقۀ زرهش در گردنش فرو رفت. اُبَی چون گاو نعره‌کشان از اسبش بر زمین غلتید و دنده‌هایش شکست. مشرکان او را برداشتند و بردند. در راه با فریاد «محمد مرا کشت!…» جان داد. سرور ما رسول الله با اصحابی که در کنارش بودند، به سوی صخره‌های احد بالا رفتن آغاز کرد. چون به کنار صخره‌ها رسید، خواست بالا رود. چون بسیار خسته بود، دو زره روی هم پوشیده بود و بیش از هفتاد ضربۀ شمشیر بر پیکر مبارکش خورده بود، توان نیافت. آن‌گاه حضرت طلحه سرور ما، پیامبر، را بر پشت گرفت و بر صخره‌ها بالا برد. پیامبر محبوب ما فرمود: «طلحه چون رسول الله را یاری کرد، جنت بر او واجب شد.» چون هیچ توانی برایش نمانده بود، نماز پیشین را نشسته ادا کرد.

در دامنه‌های کوه، صحابیان، هر یک شیری شده، بر مشرکان می‌تاختند و دنیا را بر کسانی که بر پیامبر ما شمشیر زده بودند، زندان ساخته بودند. یک بار حاطب بن ابی‌بَلتَعه نزد پیامبر محبوب ما آمد و پرسید: «جانم فدایت، یا رسول الله! چه کسی این کار را با تو کرد؟» سرور ما فرمود:

«عتبه بن ابی‌وقاص سنگی به من زد، به رویم خورد و دندان رَباعیه‌ام را شکست.» حضرت حاطب باز پرسید: «یا رسول الله! به کدام سو رفت؟» سرور ما، پیامبر، با اشاره سویی را که رفته بود، نشان داد. حضرت حاطب بی‌درنگ به آن سو دوید. جست‌وجوکنان عتبه را یافت، از اسبش انداخت و با یک ضربه سرش را برید، آن را به حضور رسول الله آورد و مژده داد. سرور ما، پیامبر، نیز با فرمودن «الله تعالی از تو راضی باشد. الله تعالی از تو راضی باشد» برایش دعا کرد. مشرکان در برابر اصحاب کرام که گرد آمده و دوباره به حمله پرداخته بودند، تاب نیاوردند. با دادن نزدیک به سی کشته، میدان جنگ را ترک کردند و به سوی مکه راه افتادند. شایعۀ شهادت سرور ما، پیامبر، به مدینه رسیده بود. زنانی چون حضرت فاطمه، حضرت عایشه، ام سُلَیم، ام ایمن، حَمنه بنت جحش و کُعَیبه به سوی احد دویدند. حضرت فاطمه چون پدرش، سرور ما، پیامبر، را زخمی دید، گریست. سرور ما رسول الله او را دلداری داد. حضرت علی با سپرش آب آورد. مادر ما فاطمه با آن آب روی مبارک سرور ما، پیامبر، و خون‌ها را شست. اما خون رویش بند نمی‌آمد. حضرت فاطمه پاره‌ای از بوریا را سوزاند و خاکسترش را بر زخم نهاد و خون بند آمد.28

سپس به میدان جنگ فرود آمدند. نخست زخمی‌ها شناسایی شدند و زخم‌هایشان بسته شد. مشرکان برخی از شهیدان را ناشناختنی ساخته بودند.

گوش، بینی و دیگر اندام‌هایشان را بریده و شکم‌هایشان را دریده بودند. حضرت عبدالله بن جحش در میان آنان بود. پیامبر محبوب ما و اصحابش چون این حال را دیدند، بسیار اندوهگین شدند. برگزیده‌ترین صحابیان شربت شهادت نوشیده، خاک احد را با خون‌شان آبیاری کرده و به جنت پر کشیده بودند. اما رفتاری که با شهیدان شده بود، تاب‌آوردنی نبود. دل سرور ما، پیامبر، و دل همۀ صحابه از اندوه به درد آمده بود. سرور عالمیان در برابر این منظره گریست و در حالی که از چشمان مبارکش اشک جاری بود، فرمود: «من در روز قیامت گواهی خواهم داد که این شهیدان جان‌شان را در راه الله تعالی فدا کردند. آنان را با خون‌شان به خاک بسپارید. والله، در روز قیامت با زخم‌های خونچکان به محشر29 می‌آیند. رنگ خون‌شان رنگ خون و بوی‌شان بوی مشک خواهد بود.»

پیامبر محبوب ما فرمود: «حمزه را نمی‌بینم. حال او چه شد؟» حضرت علی جست و او را یافت. پیامبر ما چون به آن‌جا رسید و با منظره‌ای روبه‌رو شد که به‌خاطر کسی نمی‌گذشت، تاب نیاورد. گوش‌ها، بینی و دیگر اندام‌های حضرت حمزه بریده شده، رویش ناشناختنی گشته، شکمش دریده و جگرش بیرون آورده شده بود. سرور ما، پیامبر، در حالی که از چشمان مبارکش اشک جاری بود، حضرت حمزه را خطاب کرد و فرمود: «ای حمزه! هرگز هیچ‌کس به اندازۀ تو به مصیبت گرفتار نشده و نخواهد شد. ای کاکای رسول الله! ای حمزه، اسدالله و اسد رسولش! ای حمزه که کارهای خیر می‌کردی! ای حمزه که پاسدار رسول الله بودی! الله تعالی بر تو رحمت کند!…»

«طلحه چون رسول الله را یاری کرد، جنت بر او واجب شد» حدیث شریف

در این هنگام زنی دیده شد که شتابان از روبه‌رو می‌آمد. او مادر ما حضرت صفیه، عمۀ پیامبر محبوب ما، بود. او نیز مانند دیگر زنان، چون شایعۀ شهادت سرور ما رسول الله را شنیده بود، همه‌چیز را فراموش کرده و دوان‌دوان به احد آمده بود. رسول اکرم، سرور ما، چون عمه‌اش را دید، با این اندیشه که او تاب دیدن حال شهیدان را ندارد، به پسرش حضرت زبیر بن عوام فرمود: «مادرت را بازگردان تا جسد برادرش را نبیند.» حضرت زبیر دوان‌دوان نزد مادرش رفت. آن بانوی مبارک با هیجان گفت: «پسرم! از رسول الله خبر بده!…» حضرت علی نیز نزدشان آمده بود. چون او گفت: «الحمد لله30، رسول الله خوب است»، آرام گرفت، ولی نتوانست از گفتن این سخن خودداری کند: «او را به من نشان دهید.» حضرت علی با اشاره سرور عالمیان را نشان داد. مادر ما حضرت صفیه چون خورشید دو جهان را سالم دید، بسیار شاد شد و الله تعالی را حمد گفت. این بار خواست برای دیدن حال برادرش، حضرت حمزه، پیش برود. چون پسرش زبیر گفت: «مادر جان! رسول الله فرمان می‌دهد که بازگردید»، حضرت صفیه گفت: «اگر برای آن باید بازگردم که آنچه را با او کرده‌اند، به من نشان ندهند، من خود دانسته‌ام که پیکر برادرم را بریده و پاره‌پاره کرده‌اند. او در راه الله تعالی به این حال افتاده است. ما در این راه به بدتر از این نیز راضی هستیم. ثوابش را از الله تعالی چشم داریم. ان شاء الله صبر می‌کنیم و تحمل می‌کنیم.» چون حضرت زبیر بن عوام آمد و این را خبر داد، سرور ما، پیامبر، فرمود: «پس بگذار ببیند.»

حضرت صفیه کنار جسد حضرت حمزه نشست و آرام گریست. حضرت صفیه هنگام آمدن دو خرقه با خود آورده بود. آن‌ها را بیرون آورد و گفت: «این‌ها را برای برادرم حمزه آورده‌ام؛ او را در آن بپیچید.» حضرت حمزه را که «سیدالشهدا»، یعنی سرور شهیدان است، در یکی از این خرقه‌ها کفن کردند.31 حبیب الله، سرور ما، بر بالین مصعب بن عمیرِ پرچمدار آمد. دست‌های حضرت مصعب بریده شده بود و از جاهای بسیار زخم برداشته بود. پیرامونش دریاچه‌ای از خون بود. سرور ما، پیامبر، در این‌جا نیز بسیار اندوهگین شد و این شهیدان عزیز را خطاب کرد و آیۀ کریمۀ بیست‌وسوم سورۀ احزاب را خواند که معنای آن چنین است: «از مؤمنان مردانی هستند که در پیمانی که با الله تعالی بستند، وفا کردند. برخی از آنان پیمان‌شان را که تا شهید شدن بجنگند، به جا آوردند (شهید شدند). و برخی نیز چشم به راه شهادت‌اند. آنان پیمانی را که بستند، هرگز دگرگون نکردند.» سرور ما، پیامبر، پس از آن نیز چنین فرمود: «رسول الله تعالی نیز گواه است که شما در روز قیامت در پیشگاه الله تعالی شهید محشور خواهید شد.»

سپس رو به همراهانش کرد و فرمود: «اینان را زیارت کنید. بر آنان سلام دهید. سوگند به الله تعالی، هر که در این دنیا بر اینان سلام دهد، این شهیدان عزیز در قیامت پاسخ سلامش را خواهند داد.»

برای حضرت مصعب بن عمیر چیزی نیافتند که کفنش شود. قبای خودش پیکر مبارکش را کاملاً نمی‌پوشاند: اگر سرش را می‌پوشاندند، پاهایش برهنه می‌ماند و اگر پاهایش را می‌پوشاندند، سرش. حبیب اکرم، سرور ما، فرمود: «سرش را با قبا و پاهایش را با گیاه اِذخِر بپوشانید.»32

این صحابی خوشبخت، که زندگی‌اش را در خدمت اسلام گذراند و در این راه به مرتبۀ شهادت رسید، با نیم کفن از دنیا رفت.33

بر دیگر شهیدان نماز خوانده شد و دو دو و سه سه با جامه‌های خون‌آلودشان در یک قبر نهاده و به خاک سپرده شدند (رضی الله عنهم). در غزوۀ احد هفتاد شهید داده شده بود: شصت‌وچهار تن از انصار و شش تن از مهاجران.

خویشاوندان بیشتر اصحاب کرام شهید شده بودند؛ ازاین‌رو دل‌هایشان زخمی بود. حبیب اکرم صلی الله علیه وسلم، سرور ما، برای دلداری بازماندگان فرمود: «والله، چه دوست داشتم که من نیز همراه اصحابم شهید می‌شدم و شب را در دامن کوه احد به سر می‌بردم. هنگامی که برادرانتان شهید شدند، الله تعالی روح‌هایشان را در چینه‌دان پرندگانی سبز نهاد.

آنان به جوی‌های جنت می‌آیند و از آب‌هایش می‌نوشند، از میوه‌هایش می‌خورند، هر گوشه و کنار جنت را تماشا می‌کنند و در گلستان‌هایش پرواز می‌کنند. سپس به درون قندیل‌های زرینی که زیر عرش اعلی آویخته است، می‌روند و شب را در آن به سر می‌برند. چون خوشی و زیبایی چنین خوردنی‌ها و نوشیدنی‌هایی را می‌بینند، می‌گویند: ‹کاش برادران ما می‌دانستند که الله تعالی چه چیزها به ما ارزانی داشته است، تا از جهاد پرهیز نکنند و از ترس جنگ از دشمن روی نگردانند.› الله تعالی نیز فرمود: ‹من حال شما را به آنان خبر می‌دهم.›» (و جناب حق آیۀ کریمه‌ای فرو فرستاد و فرمود که معنای آن چنین است:) «زنهار کسانی را که در راه الله تعالی شهید شدند، مرده مپندارید! بلکه آنان زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند. چنان‌که از آنچه الله تعالی به آنان داده است، (از مرتبۀ شهادتی که به آنان ارزانی داشته) شادمان‌اند. و دربارۀ کسانی که از پی‌شان (با شهادت) هنوز به آنان نپیوسته‌اند، می‌خواهند مژده دهند که ‹نه ترسی بر آنان است و نه اندوهگین خواهند شد›. آنان به سبب نعمت و فضلی از جانب الله تعالی، و با مژدۀ این‌که الله تعالی پاداش مؤمنان را تباه نمی‌کند، شادمان می‌شوند.»34 «الله تعالی بر آنان تجلی می‌فرماید و می‌فرماید: ‹ای بندگانم! دل‌تان هرچه می‌خواهد، بگویید تا آن را به فراوانی به شما بچشانم.› آنان نیز می‌گویند: ‹ای پروردگار ما! نعمتی برتر از نعمت‌هایی که به ما ارزانی داشته‌ای، نیست تا آن را بخواهیم. ما در جنت از هرچه بخواهیم، پیوسته می‌خوریم. تنها اگر بخواهیم، می‌خواهیم که روح‌هایمان به پیکرهایمان بازگردانده شود و به دنیا بازگردیم و در راه تو جنگ‌کنان دوباره کشته شویم.›»

دیگر در آن‌جا کاری نمانده بود. گرد آمدند و آمادۀ رفتن شدند. در احد، که برای جهاد فی سبیل الله، یعنی گستردن دین الله تعالی، به آن آمده بودند، غزوه‌ای بی‌مانند در تاریخ روی داده بود. چه بسیار دلاوری‌های اصحاب کرام که چشم‌ها نمی‌توانند دید و از خیال‌ها فراتر است، دیده شده و درس دیگری به کافران داده شده بود.

«ای حمزه! هرگز هیچ‌کس به اندازۀ تو به مصیبت گرفتار نشده و نخواهد شد. ای کاکای رسول الله! ای حمزه، اسدالله و اسد رسولش! ای حمزه که کارهای خیر می‌کردی! ای حمزه که پاسدار رسول الله بودی! الله تعالی بر تو رحمت کند!» حدیث شریف

سرور عالمیان صلی الله علیه وسلم با اصحاب مبارکش به سوی مدینۀ نورانی حرکت کرد. چون به جایی به نام حَرّه رسیدند، اصحابش را به صف کرد، دست‌های مبارکش را بالا برد و به زاری به درگاه الله تعالی و این دعا آغاز کرد: «الهی! حمد و ثنا بیش از همه سزاوار توست. الهی! کسی را که تو در گمراهی واگذاری، هدایت‌کننده‌ای نیست، و کسی را که تو هدایت کنی، گمراه‌کننده‌ای نیست… الهی! ایمان را محبوب ما گردان و دل‌هایمان را به ایمان بیارای. ما را از کفر، سرکشی و طغیان بیزار ساز. ما را از کسانی قرار ده که آنچه را به دین و دنیای ما زیان می‌رساند، می‌شناسند، و از راه‌یافتگان گردان. الهی! ما را مسلمان زنده بدار و مسلمان بمیران. ما را به گروه صالحان و نیکان بپیوند؛ زیرا آنان نه شرف و آبرویشان را از دست داده‌اند و نه از دین‌شان برگشته‌اند. الهی! کافرانی را که رسولت را دروغگو شمردند، از راه تو روی گرداندند و با پیامبرت جنگیدند، سزا ده! عذابت را که حق و حقیقت است، بر آنان فرو فرست!… آمین!»

اصحاب کرام نیز با گفتن «آمین! آمین!» در این دعا شریک شدند. پیامبر محبوب ما با اصحابش به مدینه نزدیک شده بود. زنان و کودکانی که در مدینه مانده بودند، به راه‌ها ریخته بودند و با کنجکاوی و اندوه می‌کوشیدند سرور کائنات را در میان لشکری که می‌آمد، ببینند. چون روی نورانی او را که جهان را روشن می‌کرد، می‌دیدند، الله تعالی را حمد می‌گفتند. سپس چشم‌ها به لشکر دوخته می‌شد و پدران، شوهران، پسران، ماماها و کاکاها جست‌وجو می‌شدند. اگر نمی‌یافتند… نمی‌توانستند جلو اشک‌هایشان را بگیرند. رسول اکرم، سرور ما، که دریای رحمت بود، چون این حال اندوه‌بار اصحابش را می‌دید، بسیار اندوهگین می‌شد و از چشمان مبارکش اشک می‌ریخت.

ناگاه دیده شد که کَبشه خاتون، مادر حضرت سعد بن معاذ، به سرور ما، پیامبر، نزدیک می‌شود. در احد پسرش عمرو شهید شده بود. چون به حضور پرسعادت رسید، گفت: «پدر و مادرم و جانم فدایت، یا رسول الله! الحمد لله که تو را سالم و تندرست دیدم. چون تو به سلامت باشی، همۀ مصیبت‌ها برایم هیچ است!» از پسر جگرگوشه‌اش نپرسید. پیامبر محبوب ما پس از آن‌که برای پسرش عمرو به او تسلیت گفت، فرمود: «ای مادر سعد! مژده باد تو را و خانوادۀ او را که همۀ کسانی از آنان که شهید شدند، در جنت گرد آمده و با یکدیگر هم‌نشین شده‌اند. آنان خانواده‌هایشان را نیز شفاعت خواهند کرد.»

کبشه خاتون گفت: «یا رسول الله! به هرچه از جانب الله تعالی می‌آید، راضی هستیم. پس از این مژده‌ها دیگر چه کسی برای آنان می‌گرید! شما برای بازماندگان دعا بفرمایید.» سرور عالمیان نیز چنین دعا فرمود: «الهی! اندوهی را که در دل‌هایشان است، بزدای! بازماندگانشان را بهترینِ بازماندگان گردان!»

سرور ما، پیامبر، با اشاره به مبارزه با خواهش‌های تن، به اصحابش فرمود: «(ای اصحاب من! اکنون) از جهاد کوچک بازگشتیم، جهاد بزرگ را آغاز می‌کنیم.»35 سپس سفارش کرد که همه در خانه‌هایشان استراحت کنند و زخمی‌ها زخم‌هایشان را درمان کنند. خود نیز زخمی بود. یکراست به خانۀ پرسعادتش رفت.

غزوۀ حَمراءالاسد

رسول اکرم صلی الله علیه وسلم چون به مدینه بازگشت، از آن‌جا که احتمال داشت مشرکان هر لحظه بازگردند و بر مدینه بتازند، تدبیر اندیشید.

دوشنبۀ پس از غزوۀ احد، با آن‌که زخمی بود، برای آن‌که نشان دهد مسلمانان از جنگ دیروز ناتوان نشده‌اند، و برای آن‌که دشمن را بترساند و از بازگشتش به مدینه جلوگیری کند، به بلال حبشی فرمود: «بگو: ‹رسول الله به شما فرمان می‌دهد که دشمن را دنبال کنید! کسانی که دیروز در احد همراه ما نجنگیدند، نیایند؛ تنها کسانی بیایند که در جنگ شرکت داشتند!›» چون او این فرمان را به اصحاب رساند، با آن‌که بیشترشان زخمی بودند، بی‌درنگ آماده شدند. حتی دو برادر به نام‌های عبدالله و رافع که سخت زخمی بودند، همین که این دعوت رسول اکرم، سرور ما، را شنیدند، با همۀ درد و سوزششان، با گفتن «مگر فرصت غزوه با رسول الله را از دست می‌دهیم؟!» به صف‌های مجاهدان شتافتند.

پیامبر محبوب ما با اصحاب نامدارش دنبال کردن مشرکان را آغاز کرد. در جایی به نام رَوحاء دریافتند که مشرکان گرد آمده و تصمیم گرفته‌اند بر مدینه شبیخون بزنند و مسلمانان را نابود کنند. آشکار شد که این تدبیر نیز معجزه‌ای از سرور ما، پیامبر، بوده است.

مشرکان چون شنیدند که رسول اکرم، سرور ما، به سوی‌شان می‌آید، ترسیدند و جایی را که در آن بودند، رها کردند و به مکه بازگشتند.36

سرور ما، پیامبر، آنان را تا جایی به نام حمراءالاسد دنبال کرد. دو تن از مشرکان دستگیر شدند. سه روز در آن‌جا ماندند و سپس به مدینه بازگشتند.

الله تعالی این اصحاب شریف را که به حمراءالاسد رفتند، در آیۀ کریمه‌اش چنین ستود که معنای آن چنین است: «برای کسانی که پس از زخمی شدن باز به دعوت الله تعالی و پیامبرش شتافتند، به‌ویژه آنان که نیکی کردند و از بدی پرهیز نمودند، پاداشی بسیار بزرگ است.»37

ابن قمئه، یکی از کسانی که در احد سوگند خورده بودند پیامبر محبوب ما را بکشند، پس از بازگشت به مکه، روزی برای سر زدن به گوسفندانش به کوه رفته بود. بر سر کوه گوسفندانش را یافت. قوچی از میان آنان شتابان دوید و به شاخ زدن ابن قمئه آغاز کرد و چندان زد که ابن قمئه را پاره‌پاره کرد و کشت.

عبدالله بن شهاب زهری را نیز هنگامی که به مکه می‌رفت، ماری با خال‌های سفید گزید و کشت.

همۀ کسانی که قصد جان سرور ما، پیامبر، را کرده بودند، در مدت یک سال به سزای خود رسیدند و مردند.

«ای اصحاب من! اکنون از جهاد کوچک بازگشتیم، جهاد بزرگ را آغاز می‌کنیم» حدیث شریف

اگر دوستش زهر مار بنوشد، آب حیات می‌شود؛
اگر دشمنش آب بنوشد، بی‌گمان زهر مار می‌گردد آب.
در هر قطره هزار دریای رحمت را موج‌زن ساخته است،
آن‌گاه که در وضو دست دراز کرد و به رخسار گل‌گونش رسید آب.
«به خاک پایش برسم» می‌گوید و عمرهاست پیوسته،
سر از سنگی به سنگی می‌کوبد و آواره می‌گردد آب.
ذره ذره می‌خواهد بر خاک درگاهش نور افشاند؛
از آن درگاه بازنمی‌گردد، اگر پاره‌پاره شود آب.
خطاکاران وِرد نعت او را درمان می‌دانند،
چنان‌که برای دفع خمار
می‌خواره می‌نوشد آب.
یا حبیب الله، یا خیرالبشر، مشتاق توام،
چنان‌که تشنه‌لبان سوزان آرزو می‌کنند آب.
تویی آن دریای کرامت که در شب معراج،
شبنم فیض تو رساند به ثوابت و سیارات آب.