رویداد رَجیع
حضرت عاصم بن ثابت، از تیراندازان زبدۀ غزوۀ احد، در این غزوه مُسافِع بن طلحه و برادرش حارث را از مشرکان کشته بود. مادرشان سُلافه بنت سعد، که به کینه‌توزی بسیار نامور بود، وعده داد که به هر کس سر حضرت عاصم بن ثابت، کشندۀ دو پسرش، را بیاورد، صد شتر بدهد و سوگند خورد که در کاسۀ سر حضرت عاصم شراب بنوشد. افزون بر این، چون عبدالله بن اُنَیس در سریه‌ای که سرور ما رسول الله فرستاده بود، خالد بن سفیان از بنی‌لِحیان را کشته بود، بنی‌لحیان با قبیله‌های عَضَل و قاره هم‌پیمان شدند. این دو قبیله که در نزدیکی مکه بودند، نقشه‌ای کشیدند و فرستادگانی آماده کردند و به آنان گفتند: «بگویید که مسلمان شده‌اید و زکات می‌دهید، و برای گرفتن آن و تعلیم اسلام به ما، معلم می‌خواهید. برخی از کسانی را که می‌آیند، می‌کشیم و انتقام خود را می‌گیریم و برخی را به مکه می‌بریم و به قریش می‌فروشیم.»
در ماه صفر سال چهارم هجرت، هیئتی شش یا هفت نفری از این دو قبیله نزد سرور ما، پیامبر، آمدند و گفتند: «مسلمان شده‌ایم؛ معلمانی بفرست تا قرآن کریم و دین را به ما بیاموزند.»
در این هنگام پیامبر محبوب ما سریه‌ای ده نفری آماده کرده بود تا بررسی کند که آیا مشرکان مکه در تدارک جنگ هستند یا نه. چون چنین هیئتی از قبیلۀ عضل و قاره آمد و معلم خواست، این گشتی ده نفری را همراه آمدگان فرستاد تا وضع را بکاود، بررسی کند و خبر دهد.
در این سریه از اصحاب کرام مَرثَد بن ابی‌مرثد، خالد بن ابی‌بُکَیر، عاصم بن ثابت، خُبَیب بن عدی، زید بن دَثِنه، عبدالله بن طارق، مُعَتِّب (مُغیر) بن عُبَید و سه صحابی دیگر که نام‌شان دانسته نیست (رضی الله عنهم) بودند.
این گشتی روزها پنهان می‌شد و شب‌ها راه می‌پیمود تا آن‌که هنگام سحری به سر آب رَجیع رسیدند. مدتی در آن‌جا آسودند و از خرمای خوب مدینه به نام عَجوه خوردند. سپس از آن‌جا رفتند و بر کوهی نزدیک بالا رفتند و پنهان شدند.
زنی از قبیلۀ هُذَیل که گوسفند می‌چراند، نیز به سر آب رجیع آمده بود. هسته‌های خرما را دید و دریافت که خرمای مدینه خورده شده است. با فریاد «کسانی از مدینه به این‌جا آمده‌اند!» قبیله‌اش را خبر کرد.
در این هنگام یکی از هیئت قبیلۀ عضل و قاره که همراه این سریۀ ده نفری از اصحاب کرام بود، به بهانه‌ای از آنان جدا شد و بی‌درنگ نزد بنی‌لحیان رفت و خبر داد.
بنی‌لحیان با این خبر به راه افتادند. نیرویی دویست نفری را، که صد تن از آنان تیرانداز بودند، بر سر این سریۀ کوچک فرستادند. این گلۀ مشرکان آمد و حضرت عاصم بن ثابت و یارانش را بر سر کوه یافت و محاصره کرد. در این میان کسی که از حال آن ده صحابی به مشرکان خبر داده بود، نیز به آنان پیوست. اصحاب کرام در همان لحظه دریافتند که فریب خورده‌اند و تصمیم به جنگ گرفتند و شمشیرهایشان را کشیدند. مشرکان که این را دریافتند، کوشیدند آنان را فریب دهند و گفتند: «اگر نزد ما پایین بیایید، هیچ‌یک از شما را نمی‌کشیم. قول قطعی می‌دهیم. والله، نمی‌خواهیم شما را بکشیم؛ ولی می‌خواهیم در برابر شما از مکیان فدیه بستانیم.»
«برای کسانی که پس از زخمی شدن باز به دعوت الله تعالی و پیامبرش شتافتند، به‌ویژه آنان که نیکی کردند و از بدی پرهیز نمودند، پاداشی بسیار بزرگ است» آل عمران: ۱۷۲
رویداد رجیع
عاصم بن ثابت، مرثد بن ابی‌مرثد و خالد بن ابی‌بکیر (رضی الله عنهم) با گفتن «ما هرگز سخنان و پیمان‌های مشرکان را نمی‌پذیریم» همۀ پیشنهادهایشان را رد کردند. حضرت عاصم بن ثابت گفت: «سوگند خورده‌ام که هرگز پناه مشرکان را نپذیرم. والله، به پناه و سخن‌شان فریفته نمی‌شوم که پایین آیم و تسلیم شوم.» دست‌هایش را گشود و با گفتن «الهی! پیامبرت را از حال ما آگاه کن» دعا کرد. الله تعالی دعای حضرت عاصم را پذیرفت و سرور ما رسول الله را از حال آنان آگاه ساخت.
حضرت عاصم به مشرکان گفت: «ما از مردن نمی‌ترسیم؛ زیرا در دین‌مان بینا هستیم (چون بمیریم، شهید می‌شویم و به جنت می‌رویم).» چون سرکردۀ مشرکان گفت: «ای عاصم! خود و یارانت را تباه مکن، تسلیم شو!»، عاصم بن ثابت با تیر پاسخ داد. هنگام تیر انداختن این مصراع‌ها را می‌خواند:
من نیرومندم، هیچ کمی ندارم.
زه ستبر کمانم کشیده است.
مرگ حق است و زندگی بیهوده و گذرا.
همۀ مقدرات بر سر آمدنی است.
مردم دیر یا زود به سوی الله بازمی‌گردند.
اگر من با شما نجنگم،
مادرم (از اندوه) عقلش را از دست می‌دهد.
در ترکش عاصم هفت تیر بود. با هر تیری که انداخت، مشرکی را کشت. چون تیرهایش تمام شد، بسیاری را نیز با نیزه‌اش سوراخ‌سوراخ کرد. اما نیزه‌اش نیز شکست. بی‌درنگ شمشیرش را کشید و نیامش را شکست و دور انداخت. (این بدان معنا بود که تا بمیرم می‌جنگم و تسلیم نمی‌شوم.) سپس چنین دعا کرد: «الهی! من تا امروز دین تو را پاس داشتم. از تو درخواست می‌کنم که در پایان امروز پیکرم را نگاه داری و پاس داری.» بانگ «الله اکبر!» حضرت عاصم بن ثابت و دیگر صحابیان کوه‌ها را به لرزه درمی‌آورد. ده مجاهد در برابر دویست تن تا پای جان می‌جنگیدند و هر که نزدیک‌شان می‌آمد، سزای کارش را می‌دید. سرانجام عاصم (رضی الله عنه) از هر دو پا زخمی شد و بر زمین افتاد. کافران چون از او بسیار می‌ترسیدند، حتی هنگامی که بر زمین افتاد، نتوانستند نزدیکش شوند و از دور تیر انداختند و شهیدش کردند. آن روز از ده صحابی که آن‌جا بودند، هفت تن شهید و سه تن اسیر شدند.
بنی‌لحیان خواستند سر مبارک عاصم بن ثابت را ببرند تا به سلافه بنت سعد بفروشند. اما چون الله تعالی دعای حضرت عاصم بن ثابت را پذیرفته بود، گروهی از زنبوران را فرستاد. زنبوران مانند ابری بالای عاصم بن ثابت ایستادند و مشرکان نتوانستند نزدیکش شوند. سرانجام گفتند: «رهایش کنید؛ شام که شود، زنبوران پراکنده می‌شوند و ما سرش را می‌بریم و با خود می‌بریم.»
شامگاه الله تعالی باران سختی بارانید. از دره‌ها سیلاب‌ها روان شد و پیکر مبارک حضرت عاصم بن ثابت را برداشت و به جایی ناپیدا برد. هرچه جستند، نیافتند. ازاین‌رو مشرکان نتوانستند هیچ جای پیکر حضرت عاصم بن ثابت را ببرند.
«الهی! من تا امروز دین تو را پاس داشتم. از تو درخواست می‌کنم که در پایان امروز پیکرم را نگاه داری و پاس داری!» عاصم بن ثابت (رضی الله عنه)
هرگاه از پاسداری زنبوران از حضرت عاصم یاد می‌شد، حضرت عمر می‌گفت: «الله تعالی بی‌گمان بندۀ مؤمنش را نگاه می‌دارد. همان‌گونه که عاصم بن ثابت در زندگی‌اش از مشرکان برکنار ماند، الله تعالی نیز پس از مرگش پیکرش را نگاه داشت و نگذاشت دست مشرکان به آن برسد.» ازاین‌رو هرگاه از عاصم بن ثابت یاد می‌شد، او را «کسی که زنبوران نگاهش داشتند» می‌نامیدند.1
سه صحابی‌ای که اسیر شدند، خُبَیب بن عدی، زید بن دَثِنه و عبدالله بن طارق (رضی الله عنهم) بودند. بنی‌لحیان هر سه را با زه‌های کمان بستند. از میان آنان عبدالله بن طارق راضی نشد که نزد مشرکان مکه برده شود و برای نرفتن ایستادگی کرد. با فریاد «یاران شهیدم به شرف جنت رسیدند» بند دست‌هایش را گسست، ولی بنی‌لحیان او را سنگسار کردند و او را نیز شهید ساختند. حضرت خبیب بن عدی و زید بن دثنه با این اندیشه که «شاید بتوانیم مأموریت شناسایی‌ای را که رسول الله به ما داده است، انجام دهیم» صبر کردند.
بنی‌لحیان هر دو را به مکه بردند. مشرکانی که نزدیکانشان در جنگ‌های بدر و احد کشته شده بودند، از کینه و حرص انتقام می‌سوختند و در پی فرصت بودند. حُجَیر بن ابی‌اِهاب تمیمی، یکی از مشرکان، حضرت خبیب را برای گرفتن انتقام برادرش که در غزوۀ بدر کشته شده بود، و صفوان بن امیه حضرت زید بن دثنه را برای گرفتن انتقام پدرش امیه بن خلف که در غزوۀ بدر کشته شده بود، خریدند. نیت مشرکان کشتن هر دو بود؛ اما چون در ماه‌هایی بودند که جنگ را در آن ممنوع می‌شمردند، آنان را زندانی کردند و چشم به راه گذشتن زمان ماندند. آن دو را در جاهای جداگانه زندانی کردند. هر دو صحابی در برابر این اسارت صبر، تاب و بزرگواری بسیار نشان دادند.
ماویه، کنیزی آزادشده که در خانه‌ای بود که حضرت خبیب بن عدی در آن زندانی شده بود (این بانو بعدها مسلمان شد)، چنین حکایت کرده است:
«خبیب در خانه‌ای که من در آن بودم، در حجره‌ای زندانی شده بود. اسیری بهتر از او ندیدم. روزی نگاه کردم، خوشۀ انگور بزرگی به اندازۀ یک آفتابه در دستش بود و از آن می‌خورد. هر روز چنین خوشۀ انگوری در دستش دیده می‌شد. در آن فصل، آن هم در مکه، یافتن انگور به هیچ روی ممکن نبود. الله تعالی به او روزی می‌داد. در حجره‌ای که در آن زندانی بود، نماز می‌خواند و قرآن کریم تلاوت می‌کرد. زنانی که به تلاوت قرآن کریم او گوش می‌دادند، می‌گریستند و بر او دل می‌سوزاندند. گاهی که می‌پرسیدم: ‹خواسته‌ای داری؟›، می‌گفت: ‹آب شیرین به من بده، از گوشت جانورانی که برای بت‌ها ذبح می‌شوند، میاور، و نیز هنگامی که مرا خواهند کشت، پیشاپیش خبرم کن؛ چیز دیگری نمی‌خواهم.› چون روز کشته شدنش تعیین شد، رفتم و به او گفتم. چون آن را دانست، کوچک‌ترین دگرگونی و ذره‌ای نشان اندوه از خود بروز نداد.
چون آن روز نزدیک شد، گفت که می‌خواهد پیش از مردن تنش را پاکیزه کند و تیغی خواست. من نیز تیغی به دست کودکم دادم و فرستادم. چون کودک نزدش رفت، ناگهان ترسیدم و گفتم: ‹وای! این مرد کودک را با تیغ می‌کشد؛ او که به هر حال کشته خواهد شد.› دویدم و به کودک نگاه کردم. خبیب تیغی را که فرستاده بودم، از دست کودک گرفته و برای نوازش او را بر زانویش نشانده بود. چون این حال را دیدم، بسیار ترسیدم و به فریاد آغاز کردم. چون حال را دریافت، گفت: ‹گمان می‌کنی این کودک را می‌کشم؟ در دین ما چنین چیزی نیست. ناحق جان گرفتن درخور حال و شأن ما نیست.›»
روزی که مشرکان برای کشتن خبیب بن عدی و زید بن دثنه تعیین کرده بودند، فرارسید. آن روز صبح زود زنجیرهایشان را گشودند و به جایی به نام تَنعیم، بیرون از مکه، بردند. (تنعیم ۵ تا ۸ کیلومتر از کعبه فاصله دارد و کوه آن‌جا نیز کوه تنعیم نام دارد.) مردم مکه و بزرگان مشرکان برای تماشای اعدام آنان گرد آمده بودند. پیرامون انبوه بزرگی بود.
مشرکان در جایی که اسیران را اعدام می‌کردند، دو دار برپا کرده بودند. هنگامی که می‌خواستند حضرت خبیب را بر دار بالا ببرند و ببندند، گفت: «رهایم کنید تا دو رکعت نماز بخوانم.» رهایش کردند و گفتند: «همان‌جا بخوان.» خبیب بی‌درنگ به نماز ایستاد و با خشوع دو رکعت نماز خواند. مشرکان، زنان و کودکانی که گرد آمده بودند، با هیجان او را تماشا می‌کردند. چون نمازش را به پایان رساند، گفت: «والله، اگر گمان نمی‌کردید که از ترس مرگ نماز را طول داده‌ام، نماز را طولانی‌تر می‌کردم و بیشتر می‌خواندم.» نخستین کسی که هنگام اعدام دو رکعت نماز خواند و سبب شد که این کار رسم و سنت شود، حضرت خبیب بن عدی است. سرور ما، پیامبر صلی الله علیه وسلم، چون شنید که او هنگام اعدام دو رکعت نماز خوانده است، این کارش را بجا و درست شمرد.2
پس از آن‌که نمازش را خواند، حضرت خبیب را بر دار بالا بردند و بستند. رویش را از قبله به سوی مدینه گرداندند. سپس گفتند: «بیا از دینت برگرد تا آزادت کنیم!» چنین پاسخ داد: «والله، برنمی‌گردم! اگر همۀ دنیا از آنِ من باشد و به من داده شود، باز هم از اسلام برنمی‌گردم!»
مشرکان چون این پاسخ را شنیدند، گفتند: «اکنون آیا می‌خواهی که به جای تو محمد این‌جا باشد و او کشته شود؟ اگر بگویی آری، رها می‌شوی و در خانه‌ات آسوده می‌نشینی!» خبیب گفت: «من حتی به آن راضی نیستم که خاری در پای محمد علیه السلام فرو رود!»
مشرکان ریشخندکنان و خندان گفتند: «ای خبیب! از دین اسلام برگرد! اگر برنگردی، بی‌گمان تو را می‌کشیم!» خبیب پاسخ داد: «چون در راه الله تعالی هستم، کشته شدنم برایم هیچ اهمیتی ندارد.»
پس از آن خبیب با گفتن «الهی! این‌جا جز روی دشمن رویی نمی‌بینم. الهی! سلام مرا به رسولت برسان. آنچه را با ما کردند، به رسولت خبر ده!» دعا کرد و گفت: «السلام علیک یا رسول الله.» هنگامی که خبیب این دعا را می‌کرد، پیامبر محبوب ما با اصحاب کرام نشسته بود. زید بن حارثه چنین حکایت کرده است: «روزی رسول الله در حالی که با اصحابش نشسته بود، فرمود: ‹و علیه السلام.› اصحاب کرام گفتند: ‹یا رسول الله! این پاسخ سلام کیست؟› فرمود: ‹پاسخ سلام برادرمان خبیب است. جبرئیل (علیه السلام) سلام خبیب را به من رساند.›»3
مشرکان قریش که گرد خبیب جمع شده بودند، با گفتن «این همان مردی است که پدرانتان را کشت!» جوانان را با نیزه‌هایشان بر او شوراندند و آنان به زخمی کردن پیکر مبارکش آغاز کردند. در این هنگام روی خبیب به سوی کعبه گشت. مشرکان آن را به سوی مدینه گرداندند. حضرت خبیب با گفتن «الهی! اگر من نزد تو بنده‌ای پذیرفته‌ام، رویم را به سوی قبله بگردان» دعا کرد. رویش باز به سوی قبله گشت. هیچ‌یک از مشرکان نتوانستند رویش را از کعبه به سوی دیگری بگردانند. در این میان خبیب بر سر دار شعری سرود و در آن گفت که در میان دشمنان، غریبانه شهید می‌شود. چون مشرکان با فرو بردن نیزه‌هایی که در دست داشتند در پیکرش، شکنجه‌اش را آغاز کردند، گفت: «والله، چون مسلمان کشته می‌شوم، باکی ندارم که زخم بخورم و بر کدام پهلویم بیفتم! همۀ این‌ها در راه الله تعالی است.»
«من حتی به آن راضی نیستم که خاری در پای محمد علیه السلام فرو رود!» خبیب بن عدی (رضی الله عنه)
سپس خبیب مشرکان را چنین نفرین کرد: «الهی! همۀ مشرکان قریش را نابود کن! جمعشان را پراکنده ساز! یکی‌یکی جان‌شان را بگیر و زنده‌شان مگذار!» مشرکان چون این نفرین را شنیدند، بسیار ترسیدند و برخی از آن‌جا گریختند و دور شدند. برخی از آنان که ماندند، پیاپی نیزه‌هایشان را فرو بردن گرفتند. یکی از آنان نیزه را در سینه‌اش فرو برد و نیزه از پشتش بیرون آمد. خبیب، در حالی که خون از تنش فوران می‌کرد و بر دار تاب می‌خورد و آخرین نفسش را می‌کشید، با گفتن «اَشهَدُ اَن لا اِلٰهَ اِلّا اللهُ وَاَشهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَرَسولُه» شهید شد.4
جنازۀ خبیب بن عدی (رضی الله عنه) چهل روز بر دار آویخته ماند. پیکرش نپوسید و بو نگرفت و پیوسته خون تازه از آن روان بود. پیامبر محبوب ما برای آوردن جنازه‌اش حضرت زبیر بن عوام و حضرت مقداد بن اسود را از اصحاب کرام فرستاد. شبانه پنهانی به مکه درآمدند. خبیب را از داری که بر آن آویخته شده بود، پایین آوردند و بر شتر نهادند و به سوی مدینه راه افتادند. مشرکان که از این کار آگاه شدند، با انبوهی بزرگ بر آنان تاختند. آن دو صحابی برای دفاع از خود جنازه را بر زمین نهادند. اندکی بعد دیدند که زمینی که جنازه را بر آن نهاده بودند، شکافت، پیکر را در خود گرفت و بسته شد. آن‌گاه راه مدینه را در پیش گرفتند.
حضرت زید بن دثنه را نیز به دار دیگری که برپا کرده بودند، بستند. برای برگرداندنش از دین فشار آوردند، ولی جز نیرومندتر کردن ایمان زید چیزی به دست نیاوردند. آن‌گاه زید را تیرباران کردند. سرانجام به دست نِسطاس، غلام آزادشدۀ صفوان بن امیه، شهید شد.