غزوۀ خندق

آذرخشی درخشید

کندن خندق هر روز از سپیده‌دم آغاز می‌شد و تا شام ادامه می‌یافت. روزی در هنگام کندن، حضرت علی بن حکم از پا زخمی شد. او را بر اسپ سوار کردند و به حضور سرور ما، پیامبر، آوردند. سرور عالمیان با گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم» دست بر پای او کشید. به معجزه‌ای از سرور ما، در یک لحظه خون پایش بند آمد و دردش آرام گرفت. کندن خندق ادامه داشت. اصحاب در یک جا به زمین بسیار سختی برخوردند که کندن آن ممکن نبود. نزد رسول اکرم آمدند و حال را به عرض رساندند. آن حضرت تشریف آورد و به درون خندق فرود آمد. کاسه‌ای آب خواست، جرعه‌ای از آن برگرفت و دوباره در کاسه ریخت. سپس آب را بر آن زمین سخت پاشید، پتک را برگرفت و با یک ضربه آن‌جا را چون ریگ از هم پاشید؛ آن‌جا به‌آسانی کنده‌شدنی شد. در هنگام این ضربه، چون شکم مبارک پیامبر محبوب ما برهنه شد، حاضران دیدند که سرور ما از گرسنگی بر معدۀ مبارک خود سنگ بسته است. حضرت جابر بن عبدالله چون این حال سرور ما رسول الله را دید، به حضور آن حضرت رفت و با گفتن «پدر و مادرم فدای تو باد، یا رسول الله! اگر اجازه بفرمایید، سری به خانه بزنم و برگردم» رخصت خواست. آنچه را پس از گرفتن اجازه روی داد، حضرت جابر چنین حکایت کرده است:

«چون اجازه یافتم، به خانه آمدم و از همسرم پرسیدم: ‹در رسول علیه السلام چنان گرسنگی‌ای دیدم که تاب دیدنش نیست. آیا در خانه چیزی برای خوردن داریم؟› گفت: ‹جز این بزغاله و چند مشت جو چیزی نیست.› بی‌درنگ بزغاله را ذبح کردم. همسرم نیز جو را در دستاس آرد کرد و سپس آن را خمیر ساخت. گوشت را در دیگ گلی نهاد و در تنور به پختن آغاز کرد. هنگامی که نزد رسول الله بازمی‌گشتم، همسرم سخت سفارش کرد که مبادا به سبب کمی خوراک شرمنده شویم. سپس به حضور سرور ما رسول الله رسیدم و گفتم: ‹یا رسول الله! خوراک اندکی دارم. یکی دو تن را با خود بردارید و برای نان خوردن نزد ما تشریف بیاورید!›

سرور ما رسول الله به من فرمود: ‹به همسرت بگو تا من نیامده‌ام، نه دیگ گوشت را از تنور بیرون آورد و نه نان را.› سپس رو به مجاهدان کرد و فرمود: ‹ای اهل خندق! جابر برای ما مهمانی آماده کرده و ما را به نان دعوت می‌کند. خوراکش هم فراوان است و هم خوب. برخیزید! به مهمانی جابر می‌رویم!› با این فرمان، اصحاب کرام گرد آمدند و در پی پیامبر ما به راه افتادند. من بی‌درنگ به خانه برگشتم و آنچه را روی داده بود به همسرم گفتم و پرسیدم: ‹اکنون چه کنیم؟› گفت: ‹آیا رسول علیه السلام نپرسید که خوراک چه اندازه است؟› گفتم: ‹پرسید و گفتم.› همسرم پرسید: ‹اصحاب کرام را تو دعوت کردی یا سرور ما رسول الله؟› چون گفتم: ‹رسول الله دعوت کرد›، با گفتن ‹رسول علیه السلام بهتر می‌داند› مرا دلداری داد.

اندکی بعد، جمال نورانی سرور ما، پیامبر، در آستانۀ خانۀ ما نمایان شد. به صحابه که شمارشان بسیار بود، فرمود: ‹بی‌آن‌که یکدیگر را در فشار بگذارید، به درون آیید.›… برادران صحابی من گروه‌گروه، ده‌ده نفر، نشستند. نبی محترم برای برکت یافتن نان و گوشت دعا فرمود. سپس بی‌آن‌که دیگ را از تنور بیرون آورد، با کفگیر آنچه را در آن بود بر نان‌هایی که برمی‌داشت، می‌نهاد و به اصحاب خود پیشکش می‌کرد. تا همۀ اصحاب سیر شدند، همین‌گونه ادامه دادند. سوگند می‌خورم که با آن‌که شمار خورندگان از هزار تن بیشتر بود، نان و گوشت همان‌گونه که بود، باقی ماند. ما نیز پس از آن‌که خوردیم، باقی‌مانده را میان همسایگان خود بخش کردیم.»3

حضرت سلمان فارسی خندق را بسیار خوب می‌کند و به‌تنهایی کار ده نفر را انجام می‌داد. هنگامی که او با یارانش جایی را که به آنان سپرده شده بود می‌کندند، به سنگ سفیدی بسیار سخت و بزرگ برخوردند. برای شکستن آن بسیار کوشیدند، اما همۀ رنج‌شان بیهوده ماند؛ افزون بر این، پتک‌ها، کلنگ‌ها و بیل‌هایشان نیز شکسته بود. حضرت سلمان به حضور پیامبر محبوب ما رفت و حال را چنین عرض کرد: «پدر و مادرم و جانم فدای تو باد، یا رسول الله! در کندن خندق به سنگ سختی برخوردیم. با آن‌که همۀ ابزارهای آهنین ما شکست، نتوانستیم آن را حتی از جایش تکان دهیم.» حبیب اکرم صلی الله علیه وسلم با سعادت به آن‌جا تشریف آورد و پتک خواست. اصحاب کرام که آن‌جا بودند، با کنجکاوی چشم به راه نتیجه بودند. سلطان پیامبران پایین رفت و با گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم» پتک را برداشت و چنان بر سنگ کوبید که از این ضربه آذرخشی درخشید که مدینه را روشن ساخت و پاره‌ای از سنگ جدا شد.

رسول اکرم با گفتن «الله اکبر!» تکبیر گفت. اصحاب نیز چون این را شنیدند، تکبیر گفتند. سپس بار دوم پتک را فرود آورد. باز آذرخشی که همه‌جا را روشن ساخت!…

«من نیز می‌خواهم در ثوابی که شما با کار کردن به دست می‌آورید، شریک باشم» حدیث شریف

و پاره‌هایی که از سنگ جدا شد… پیامبر محبوب ما باز با گفتن «الله اکبر!» تکبیر گفت و تکبیر اصحاب کرام از پی آن آمد. چون پتک بار سوم فرود آمد، آذرخش دیگری درخشید که همه‌جا را روشن ساخت و سنگ پاره‌پاره شد. سرور عالمیان باز با گفتن «الله اکبر!» تکبیر گفت و اصحاب پرافتخارش نیز از ایشان پیروی کردند و باز تکبیر گفتند.

حضرت سلمان دست دراز کرد و پیامبر محبوب ما بالا آمد. سلمان فارسی گفت: «پدر و مادرم و جانم فدای تو باد، یا رسول الله! اکنون چیزی دیدم که در همۀ عمرم ندیده بودم. حکمت آن چیست؟» سرور ما، پیامبر، رو به اصحاب خود کرد و فرمود: «آیا آنچه سلمان دید، شما نیز دیدید؟» گفتند: «آری، یا رسول الله! هنگامی که پتک را بر سنگ زدید، دیدیم که آذرخش سختی درخشید. شما تکبیر گفتید و ما نیز تکبیر گفتیم.» سرور ما، پیامبر، فرمود: «در روشنی ضربۀ نخست، کاخ‌های کسری (در مدائن) بر من نمایان شد. جبرئیل (علیه السلام) آمد و خبر داد: ‹امت تو مالک آن سرزمین‌ها می‌شوند.› در ضربۀ دوم، کاخ‌های سرخ ولایت روم (شام) نمایان شد. جبرئیل (علیه السلام) آمد و گفت: ‹امت تو مالک آن دیار نیز می‌شود.› در ضربۀ سوم، کاخ‌های صنعا (یمن) نمایان شد. جبرئیل (علیه السلام) خبر داد: ‹امت تو مالک آن‌جا نیز می‌شود.›»

سپس چون سلطان کائنات کاخ کسرای عجم را در مدائن وصف کرد، حضرت سلمان که از مردم آن دیار بود، گفت: «جانم فدای تو باد، یا رسول الله! سوگند به الله تعالی که تو را با دین حق و کتاب فرستاده است، آن کاخ‌ها درست همان‌گونه است که وصف فرمودید. گواهی می‌دهم که تو رسول الله تعالی هستی.» سرور ما، پیامبر، فرمود: «ای سلمان! شام بی‌گمان فتح خواهد شد. هرقل به دورترین گوشۀ کشورش خواهد گریخت. شما بر همۀ شام چیره خواهید شد و هیچ‌کس در برابر شما ایستادگی کرده نخواهد توانست. یمن بی‌گمان فتح خواهد شد. این ‹دیار مشرق› نیز بی‌گمان فتح خواهد شد و کسری کشته خواهد شد. الله تعالی این فتح‌ها را پس از من نصیب شما خواهد کرد.»4

حضرت سلمان فارسی خبر داده است: «دیدم که همۀ این مژده‌های سرور ما رسول الله تحقق یافت.»

دشمن دیگر در آستانۀ رسیدن بود. خندق با نهایت شتاب کنده می‌شد و می‌کوشیدند هرچه زودتر به پایان برسد. مجاهدان هنگام ضرورت با اجازه از سرور ما، پیامبر، کار را رها می‌کردند و چون نیازشان برآورده می‌شد، دوباره بر سر کار خود می‌شتافتند.

منافقان اما بسیار سست رفتار می‌کردند؛ هرگاه می‌خواستند به کار می‌آمدند و هرگاه می‌خواستند، بی‌اجازه آن را رها کرده می‌رفتند. افزون بر این، کار کردن اصحاب را بدین‌گونه به ریشخند می‌گرفتند و حتی دربارۀ مژده‌هایی که سرور ما، پیامبر، داده بود، می‌گفتند: «ما از ترس دشمن به خندق‌ها پناه می‌بریم و او به ما وعدۀ کاخ‌های یمن و روم و فارس را می‌دهد. از این حال شما در شگفتیم!…»

از این رو، در آیۀ کریمه‌ای که دربارۀ مجاهدان نازل شد، فرموده شد که معنای آن چنین است: «مؤمنان حقیقی تنها کسانی‌اند که به الله تعالی و رسولش ایمان آورده‌اند و هرگاه با او (با رسول الله) برای کاری همگانی (که به همه مربوط است و اجتماعی است) باشند، تا از او اجازه نگیرند، او را رها نمی‌کنند و نمی‌روند. پس (ای حبیب من!) کسانی که از تو اجازه می‌خواهند، به‌راستی همان کسانی‌اند که به الله تعالی و رسولش ایمان دارند. چون این مؤمنان برای برخی کارهایشان از تو اجازه بخواهند، تو نیز به هر کس از آنان که خواستی اجازه بده و برای‌شان از الله تعالی آمرزش بخواه. بی‌گمان الله تعالی غفورالرحیم است؛ بسیار آمرزنده و بسیار مهربان است.»5

و در آیات کریمه‌ای که دربارۀ منافقان نازل شد نیز فرموده شد که معنای آن چنین است: «فراخواندن رسولِ الله تعالی را همانند فراخواندن یکدیگر در میان خودتان مپندارید! الله تعالی بی‌گمان کسانی از شما را که یکدیگر را سپر می‌کنند و پنهانی (می‌لغزند و) می‌گریزند، می‌شناسد. آنان که با فرمان او مخالفت می‌کنند، بپرهیزند از این‌که در دنیا به فتنه‌ای و در آخرت به عذابی دردناک گرفتار شوند! آگاه باشید! هرچه در آسمان‌ها و زمین است، همه از آن الله تعالی است. او می‌داند که شما بر چه حالی هستید (با همۀ ویژگی‌ها و نیت‌هایتان، مؤمن هستید یا منافق). الله تعالی در روز قیامت که به سوی او بازگردانده می‌شوید، همۀ آنچه را کرده‌اید به شما خبر خواهد داد. الله تعالی همه‌چیز را می‌داند.»6

شش روز از آغاز کندن خندق گذشته بود. هر کس کار خود را چنان‌که سزاوار بود به پایان رسانده بود؛ تنها یک جا، چون وقت بس نکرده بود، پهن و ژرف کنده نشده بود. سرور ما، پیامبر، نگرانی خود را دربارۀ آن‌جا بیان کرد و فرمود: «مشرکان جز از این‌جا از جای دیگری گذشته نمی‌توانند.» آن حضرت در آن‌جا نگهبانان گماشت.

الله تعالی بهترین وکیل است

هنگامی که لشکر مشرکان به مدینه بسیار نزدیک شده بود، حُیَی، رئیس یهودیان بنی‌نضیر، به فرمانده لشکر قریش خبر داد که یهودیان قریظه در مدینه با مسلمانان پیمان دارند، اما او می‌تواند رئیس‌شان کعب بن اسد را بفریبد و به صف خودشان بکشاند. فرمانده گفت: «ای حیی! همین حالا نزد کعب بن اسد برو. پیمانی را که با مسلمانان بسته‌اند بشکنند و به ما یاری رسانند.» یکی از مواد این پیمان چنین بود: «اگر لشکر دشمنی بر مدینه حمله کند، با مسلمانان یکی شوند و در برابر دشمن ایستادگی کنند.»

حیی یهودی از لشکر مشرکان جدا شد و شبانه به خانۀ کعب، رئیس بنی‌قریظه، آمد. در را کوبید، خود را شناساند و گفت: «ای کعب! همۀ لشکر قریش و قبایل بسیاری چون کنانه و غطفان را در لشکری ده هزار نفری آورده‌ام. دیگر محمد و اصحابش رهایی نخواهند یافت. سوگند خورده‌ایم که تا آنان را به‌کلی نابود نکنیم، با قریشیان از این‌جا نرویم!…» کعب نگرانی خود را چنین بیان کرد: «اگر محمد و اصحابش کشته نشوند و قریش و غطفان به سرزمین‌های خود بازگردند، ما این‌جا تنها می‌مانیم. می‌ترسم که سرانجام همۀ ما را بکشند!…» حیی گفت: «برای آن‌که این ترس برود، از قریش و غطفان هفتاد نفر گروگان بخواه. تا این گروگان‌ها نزد تو باشند، آنان از این‌جا رفته نمی‌توانند. اگر شکست بخورند و بروند، من از کنار شما نمی‌روم؛ هر بلایی که بر سر شما بیاید، بر سر من آمده است.» و بدین‌سان کعب را و سپس دیگر یهودیان را فریفت و واداشت تا پیمان‌نامه با مسلمانان را پاره کنند. چنین بود که پیمان شکسته شد.

حیی به لشکر مشرکان بازگشت و حال را بازگفت. خبر داد که بنی‌قریظه از پشت سر بر مسلمانان ضربه خواهند زد.

«ای اهل خندق! جابر برای ما مهمانی آماده کرده و ما را به نان دعوت می‌کند. خوراکش هم فراوان است و هم خوب. برخیزید! به مهمانی جابر می‌رویم!» حدیث شریف

در روز هفتم، مشرکان با لشکر بزرگی ده هزار نفری آمدند و در شمال و شمال‌غربی مدینه لشکرگاه برپا کردند. این لشکرگاه در برابر جایی بود که خندق کنده شده بود. اندیشۀ مشرکان این بود که با این لشکر بزرگ مدینه را از این سر تا آن سر بسوزانند و ویران کنند، سرور ما، پیامبر، و اصحابش را از میان بردارند و اسلام را نابود سازند. این، در ظاهر، لشکری بسیار بزرگ بود که ایستادگی در برابرش دشوار می‌نمود. مشرکان چون مانع خندق را که هرگز به خیال‌شان نرسیده بود دیدند، سرگردان ماندند و روحیه‌شان شکست؛ زیرا خندق چنان پهن بود که اسپی خوب با تاختن شتابان از آن پریده نمی‌توانست. کسی که در آن می‌افتاد نیز به‌آسانی بیرون آمده نمی‌توانست؛ به‌ویژه برای کسی که زره پوشیده بود، بالا رفتن و بیرون آمدن بسیار دشوار بود. پیامبر محبوب ما چون از آمدن مشرکان آگاه شد، بی‌درنگ اصحاب خود را که شش روز بی‌وقفه کار کرده و خسته شده بودند، گرد آورد و در این سوی خندق، در دامنۀ کوه سلع، لشکرگاه خود را برپا کرد. پشت سرشان کوه سلع و مدینه بود؛ پیش روی‌شان خندق و آن سوی آن دشمن… باز هم ابن ام مکتوم به جانشینی سرور ما، پیامبر، در مدینه گذاشته شد. زنان و کودکان را در قلعه‌ها جای دادند. لشکر سه هزار نفری اسلام سی‌وشش سوار داشت. پرچم‌ها را حضرت زید بن حارثه و حضرت سعد بن عباده برمی‌داشتند.7 خیمۀ چرمی سرور ما رسول الله در دامنۀ کوه سلع برپا شد. اصحاب کرام که باز دلاوری‌های بسیاری از خود نشان خواهند داد، با دقت به زیر نظر گرفتن حرکات دشمن آغاز کردند. در همین هنگام دیده شد که حضرت عمر به حضور پیامبر محبوب ما آمد و گفت: «یا رسول الله! چنان‌که شنیده‌ام، یهودیان قریظه پیمانی را که میان ما بود شکسته‌اند و برای جنگ با ما آماده می‌شوند!» سرور عالمیان در برابر این خبر نامنتظر با گفتن «حسبنا الله و نعم الوکیل (الله تعالی ما را بس است و او چه نیکو وکیلی است)» پاسخ داد. سخت اندوهگین شده بود. اکنون لشکر اسلام میان دو آتش مانده بود: در شمال و غرب لشکرهای مشرکان و در جنوب‌شرقی یهودیان. سرور ما رسول الله حضرت زبیر بن عوام را به قلعۀ بنی‌قریظه فرستاد. حضرت زبیر رفت و از حال آنان آگاه شد. چون بازگشت، آنچه را دیده بود چنین بازگفت: «یا رسول الله! آنان را دیدم که قلعه‌های خود را مرمت می‌کنند، مشق جنگ و مانور می‌کنند و چارپایان خود را نیز گرد می‌آورند.» از این رو حبیب اکرم صلی الله علیه وسلم، سعد بن معاذ، سعد بن عباده، خَوّات بن جُبَیر، عمرو بن عوف و عبدالله بن رواحه را فرستاد تا بنی‌قریظه را نصیحت کنند و پیمان را تازه سازند.8 این پنج صحابی که این وظیفه به آنان سپرده شده بود، به قلعۀ یهودیان قریظه رفتند و آنان را نصیحت کردند، اما نصیحت سودی نمی‌بخشید؛ افزون بر این، به دشنام دادن نیز آغاز کرده بودند. سخن آخرشان این بود: «شما با راندن برادران ما، بنی‌نضیر، از سرزمین‌شان، دست و بال ما را شکستید. محمد دیگر کیست! میان ما و او هیچ قول و پیمانی نیست. سوگند خورده‌ایم که همه با هم بر پیامبرتان حمله کنیم و او را بکشیم. بی‌گمان از برادران خود پشتیبانی خواهیم کرد و یاورشان خواهیم بود!…» حضرت سعد بن معاذ و یارانش به حضور سرور ما رسول الله آمدند و حال را به‌گونه‌ای پوشیده، که همه نفهمند، بازگفتند. سرور ما، پیامبر، فرمود: «خبرتان را پنهان نگه دارید و تنها برای کسی که آن را می‌داند، آشکار کنید؛ زیرا جنگ عبارت از تدبیر و فریب دادن است.»9

اصحاب کرام در این سوی خندق چشم به راه سرور ما، پیامبر، بودند و کنجکاو بودند که چگونه رفتار خواهند کرد. اندکی بعد سلطان کائنات نزد اصحاب دلاور خود تشریف آورد و با گفتن «الله اکبر! الله اکبر!» تکبیر گفت. صحابۀ پرافتخار چون این را شنیدند، همه یک‌صدا تکبیر گفتند و با اعلام عظمت نام شریف جناب حق، در دل کافرانی که در آن سوی خندق چون ریگ موج می‌زدند، ترس افکندند. مشرکان چون تکبیرها را شنیدند، گفتند: «لابد به محمد و اصحابش خبر شادی‌بخشی رسیده است.»

سرور ما، پیامبر، به اصحاب خود فرمود: «ای جماعت مسلمانان! به فتح و یاری الله تعالی شاد باشید!» و بدین‌سان مژدۀ پیروزی‌شان را داد. اصحاب پرافتخار تا آن روز در سریه‌های بسیاری حاضر شده و در غزوه‌های بدر و احد شرکت کرده بودند. مشرکانی را که از نظر شمار و نیرو بسیار بودند، به اذن الله تعالی و به برکت دعای رسول اکرم، هر بار شکست داده بودند. با داشتن «تاج سر» موجودات در پیشاپیش خود، کاری نبود که از عهده‌اش برنیایند و سختی‌ای نبود که تاب نیاورند. هوا سرد، قحطی سخت و گرسنگی شدید بود… بسیاری، و سرور ما، پیامبر، نیز در میان‌شان، بر شکم‌های مبارک خود سنگ بسته بودند. در برابر، دشمن چون ریگ موج می‌زد!… اما برای اصحاب پرافتخار، فراوانی دشمن و سختی‌هایی که می‌کشیدند، اهمیتی نداشت. الله تعالی بهترین وکیل بود… به او دل بسته، بر او تکیه کرده و به او پناه برده بودند. فرماندهان سرشناس قریش و سران قبایل دیگری که با قریش آمده بودند، پیش از آن‌که برای حملۀ همگانی تصمیم بگیرند، به جست‌وجوی جایی در پیرامون خندق پرداختند که بتوانند از آن بگذرند. خندق را از این سر تا آن سر گشتند و سرانجام بر سر همان جای تنگ که از شتاب نیمه‌کاره مانده بود ایستادند و تصمیم گرفتند که حمله از این‌جا مناسب است. سپاهیان مشرک نیز در پی فرماندهان خود حرکت می‌کردند؛ گاه به خندق و گاه به اصحاب پرافتخار می‌نگریستند و حیران می‌ماندند. می‌گفتند: «سوگند می‌خوریم که این شیوه‌ای نیست که عرب‌ها به کار ببرند. بی‌گمان آن مرد فارسی آن را پیشنهاد کرده است!» فرماندهان قریش جای تنگ خندق را به سپاهیان خود نشان دادند و گفتند: «کیست که از این‌جا بجهد و به آن سو بگذرد؟» پنج سوار از میان‌شان جدا شدند. اینان می‌بایست برای جنگ تن‌به‌تن به آن سوی خندق بگذرند. اصحاب کرام پرافتخار و سپاهیان مشرک با کنجکاوی حرکات این پنج سوار را زیر نظر گرفتند. سواران برای گرفتن شتاب به عقب رفتند؛ سپس سر اسپان خود را به سوی تنگ‌ترین جای خندق گرداندند و آن‌ها را به تاخت درآوردند. پنج اسپ اصیل که چهارنعل می‌تاختند، توانستند با یک جهش به آن سوی خندق بگذرند. سواران بسیاری خواستند از پی آنان بروند، اما نتوانستند و در آن سوی خندق ماندند. در میان این گذرندگان پهلوانی بسیار نیرومند به نام عمرو بن عبدوَد بود که پشتش هرگز به خاک نرسیده بود؛ همه از او می‌ترسیدند و کسی جرئت رویارویی با او را نداشت. او به‌تنهایی با لشکری برابر بود و بیرون آمدنش به این‌جا از میان لشکر ده هزار نفری نیز همین را نشان می‌داد. از سر تا پا زره پوشیده بود و بر اسپش هیبتی سخت داشت. این مرد که در ظاهر در دل‌ها ترس می‌افکند، رو به مجاهدان فریاد زد: «اگر کسی هست که با من بجنگد، به میدان بیاید!…» حضرت علی چون این تندیس تکبر را دید، به حضور پیامبر محبوب ما رفت و با گفتن «جانم فدای تو باد، یا رسول الله! بگذار من با او بجنگم» اجازه خواست. حتی زره نیز بر تن نداشت.

«ای سلمان! شام بی‌گمان فتح خواهد شد. هرقل به دورترین گوشۀ کشورش خواهد گریخت. شما بر همۀ شام چیره خواهید شد و هیچ‌کس در برابر شما ایستادگی کرده نخواهد توانست. یمن بی‌گمان فتح خواهد شد. این ‹دیار مشرق› نیز بی‌گمان فتح خواهد شد و کسری کشته خواهد شد. الله تعالی این فتح‌ها را پس از من نصیب شما خواهد کرد» حدیث شریف

اصحاب کرام با غبطه به او می‌نگریستند. پیامبر محبوب ما زره مبارک خود را بیرون آورد و بر تن حضرت علی پوشاند، شمشیر خود را بر کمر او بست، دستار را از سر مبارک خود برداشت و با دستان مبارک خویش آن را بر سر او پیچید. سپس با زاری چنین دعا کرد: «الهی! در غزوۀ بدر پسر کاکایم عبیده و در غزوۀ احد کاکایم حمزه شهید شدند. در کنارم علی، که برادر و پسر کاکای من است، مانده است. تو او را نگه دار و یاری‌ات را به او ارزانی دار. مرا تنها مگذار!» اصحاب کرام گفتند: «آمین!» اسدالله، که در میان دعاها و تکبیرها پیاده پیش می‌رفت، در برابر عمرو بن عبدود که چون غولی بر اسپش ایستاده بود، قد برافراشت. عمرو که جز چشمانش همه‌جای تنش در زره پوشیده بود، این دلاور را نشناخت و پرسید که کیست. چون او خود را با گفتن «من علی بن ابی‌طالب هستم» شناساند، عمرو گویی بر او دل سوزاند و گفت: «ای برادرزاده! پدرت دوست من است؛ ازاین‌رو نمی‌خواهم خونت را بریزم. آیا از کاکاهایت کسی نیست که به مقابله‌ام بیاید؟» حضرت علی اما او را برانگیخت و گفت: «ای عمرو! والله، من می‌خواهم خون تو را بریزم. ولی آیا نباید هر دوی ما در حال برابر باشیم؟ آیا این به شأن دلاوری نمی‌زیبد؟ حال آن‌که من پیاده‌ام و تو سواره!…»

عمرو چون این را شنید، رگ دلاوری‌اش برآمد؛ بی‌درنگ از اسپ فرود آمد و پس از آن‌که پاهای اسپش را با شمشیر برید، خشمگین در برابر حضرت علی ایستاد. چون می‌خواست حمله کند، اسدالله پرسید: «ای عمرو! شنیده‌ام سوگند خورده‌ای که هرگاه با کسی از قریش روبه‌رو شوی، یکی از دو خواستۀ او را برآوری. آیا این راست است؟» چون او پاسخ داد: «آری، راست است»، این بار او را به ایمان دعوت کرد و گفت: «پس نخستین خواستۀ من این است که به الله تعالی و رسولش ایمان بیاوری و مسلمان شوی!» عمرو چون این را شنید، خشمگین شد و گفت: «از این بگذر! این به کار من نمی‌آید!» حضرت علی گفت: «خواستۀ دومم این است که جنگ را رها کنی و به مکه بازگردی؛ زیرا اگر رسول علیه السلام بر دشمن پیروز شود، تو با این کارت او را یاری کرده‌ای!…» عمرو گفت: «از این هم بگذر! سوگند خورده‌ام تا انتقام نگیرم، بوی خوش به خود نزنم. اگر خواستۀ دیگری داری، آن را بگو!» حضرت علی گفت: «ای دشمن الله تعالی! دیگر جز جنگیدن با تو چیزی نمانده است!»

عمرو بر این سخنان خندید و گفت: «شگفتا! هرگز به خاطرم نمی‌گذشت که در دیار عرب دلاوری باشد که به مقابلۀ من بیاید! ای برادرزاده! سوگند می‌خورم که نمی‌خواهم تو را بکشم؛ زیرا پدرت دوست من بود. من در برابر خود کسی از بزرگان قریش چون ابوبکر و چون عمر را می‌خواستم.» چون حضرت علی گفت: «هرچند چنین باشد، من برای کشتن تو به این‌جا آمده‌ام»، خون به سر عمرو دوید. بالا بردن شمشیر و فرود آوردنش یکی شد. حضرت علی کرم الله وجهه، اسدالله، که چشم به راه چنین چیزی بود، چون آذرخش به کنار جهید و ضربه را با سپر خود پذیرفت. اما عمرو سپرهای بسیاری مانند آن را پاره‌پاره کرده بود و نیرومندترین سپرها نیز در برابر ضربۀ او تاب نمی‌آوردند. اکنون نیز چنین شد: سپر حضرت علی پاره شد و افزون بر آن، شمشیر سر او را خراشید و زخمی کرد. نوبت حمله به حضرت علی رسیده بود.

او به الله تعالی پناه برد و با گفتن «یا الله!..» ذوالفقار را بر گردن عمرو فرود آورد. با فرود آمدن آن، در لشکر اسلام آوای «الله اکبر!.. الله اکبر!..» زمین و آسمان را به لرزه افکند و در لشکر کافران فریادها برخاست… آری، دعای سلطان پیامبران، تاج سر موجودات، پذیرفته شده بود. عمرو، آن غول‌پیکر، بر زمین افتاده بود؛ خون چون ناودان از تنش فرو می‌ریخت و سرش با کلاه‌خودش پریده بود. یارانش چون دیدند که عمرو، که بیش از همه به او اعتماد داشتند، به خاک افتاده است، بی‌درنگ بر حضرت علی حمله کردند. اصحاب کرام چون این را دیدند، به آن‌جا شتافتند. زبیر بن عوام نوفل بن عبدالله را زخمی کرد و او را با اسپش در خندق انداخت.

حضرت علی به درون خندق فرود آمد و نوفل را دو نیم کرد. دیگران به‌دشواری از خندق گذشتند و به عقب گریختند. فرماندۀ کل لشکر مشرکان اما از همان آغاز جنگ به ناامیدی بزرگی افتاده بود.

اکنون دیگر شکل جنگ آشکار شده بود. خندق مانع جنگ تن‌به‌تن بود. با تیراندازی می‌کوشیدند به یکدیگر زیان برسانند، اما این کار جز به درازا کشاندن نتیجه سودی نداشت. مشرکان دریافتند که بدین‌گونه پیروز شده نمی‌توانند و تصمیم گرفتند که مناسب‌ترین راه، حمله از همۀ جوانب خندق است؛ و حمله آغاز کردند. لشکر بزرگ ده هزار نفری دشمن می‌کوشید از خندق بگذرد و لشکر سه هزار نفری پرافتخار اسلام با تیر و سنگ تلاش می‌کرد نگذارد آنان از خندق بگذرند. پیکاری هولناک آغاز شده بود و این پیکار تا شام ادامه یافت.

رسول اکرم صلی الله علیه وسلم شب در جاهای گوناگون خندق نگهبانان گماشت و خود در جای تنگ به نگهبانی پرداخت. نیرویی پانصد نفری را برای گشت به مدینه فرستاد و فرمان داد که در کوچه‌ها با آواز بلند تکبیر بگویند. بدین‌سان خطری که از سوی یهودیان یا مشرکان قریش پیش می‌آمد، به‌موقع دفع می‌شد و زنان و کودکان در امان می‌ماندند.

یهودیان قریظه اما حیی بن اخطب را نزد مشرکان فرستادند و برای شبیخون زدن نیرویی دو هزار نفری خواستند. می‌خواستند شب‌ها بر زنان و کودکانی که بی‌دفاع مانده بودند، حمله کنند. اما گشت زدن مجاهدان تا بامداد و تکبیرگفتن‌شان با ندای «الله اکبر!» ترس بزرگی در دل‌شان افکنده بود. به قلعه‌های خود پناه بردند و در کمین فرصت نشستند. گاه‌گاه می‌کوشیدند در گروه‌های کوچک وارد مدینه شوند.

شبی غزّال، یکی از بزرگان بنی‌قریظه، با دسته‌ای ده نفری که با خود برداشته بود، توانست تا کوشکی بیاید که مادر ما صفیه، عمۀ سرور ما، پیامبر، در آن بود. در درون، زنان و کودکان بودند و برای پاسداری از خود حتی یک سلاح هم نداشتند. یهودیان نخست به سوی کوشک تیر انداختند و سپس کوشیدند به درون آیند. یکی از آنان توانست به حیاط درونی برسد و برای داخل شدن به وارسی پیرامون پرداخت. در این هنگام، عمۀ دلاور پیامبر محبوب ما به همراهانش سفارش کرد که هیچ صدایی برنیاورند؛ سپس پایین آمد و به کنار در رسید. سرش را با پارچه‌ای محکم بست و به هیئت مردی درآمد، چوبی بلند به دست گرفت و کاردی بر کمر نهاد. آهسته در را گشود، از پشت به آن یهودی نزدیک شد و چوب را به‌سختی بر سرش کوبید. یهودی را که به زمین افتاده بود، بی‌آن‌که لحظه‌ای از دست بدهد، کشت. سپس سر یهودی کشته شده را به سوی یهودیانی که بیرون سرگرم تیراندازی بودند، پرتاب کرد. یهودیان چون سر بریدۀ یار خود را پیش پای خود دیدند، ترس بزرگی بر آنان چیره شد و به گریختن آغاز کردند.

در حال گریز زیر لب می‌گفتند: «به ما خبر داده بودند که مسلمانان هیچ مردی را در خانه‌هایشان باقی نگذاشته و همه را به جنگ فرستاده‌اند!…»10 بامدادان جنگ باز با همان شدت ادامه یافت. تیرها با صفیر در هوا پرواز می‌کردند. سرور عالمیان صلی الله علیه وسلم به اصحاب پرافتخار خود فرمود: «سوگند به الله تعالی، ذاتی که هستی من در قبضۀ قدرت اوست، که سختی‌هایی که با آن روبه‌رو شده‌ایم، بی‌گمان از سر شما برداشته خواهد شد و شما به گشایش خواهید رسید.» و بدین‌سان آنان را به صبر سفارش کرد و مژده داد که پیروزی از آنِ مؤمنان خواهد بود. صحابۀ دلاور چون این مژده را شنیدند، سختی‌هایی چون گرسنگی و قحطی را فراموش کردند.

«ای جماعت مسلمانان! به فتح و یاری الله تعالی شاد باشید!» حدیث شریف

با جان و دل کوشیدند و نگذاشتند حتی یک مشرک از خندق بگذرد.

حضرت سعد بن معاذ، یکی از بزرگان اصحاب کرام، با دلاوری بزرگی می‌جنگید. در میانۀ جنگ، از تیری که مشرکی به نام حِبّان بن قیس بن عَرِقه انداخت، از بازو زخمی شد. تیر به شاه‌رگ خورد و سبب شد خون بسیاری از او برود. حضرت سعد در حال زخمی دید که اطرافیانش برای بند آوردن خون می‌کوشند و دریافت که حالش وخیم است؛ پس چنین دعا کرد: «ای پروردگار من! اگر قریش جنگ را ادامه می‌دهد، به من عمر ارزانی دار؛ زیرا به هیچ چیزی به اندازۀ جنگیدن با این مشرکان که رسول تو را آزردند و تکذیبش کردند، دل‌خوش نیستم. و اگر جنگ میان ما به پایان می‌رسد، مرا به مرتبۀ شهادت برسان؛ اما پیش از آن‌که سرانجام بنی‌قریظه را ببینم، روحم را قبض مکن.» دعایش پذیرفته شد و خونش بند آمد. منافقانی چون عبدالله بن اُبَی، که در میان اصحاب کرام چنین می‌نمودند که می‌جنگند، کار را بسیار سست می‌گرفتند و به صف‌های پیشین نزدیک نمی‌شدند. افزون بر این، برای شکستن روحیۀ مجاهدان هرچه از دست‌شان برمی‌آمد می‌کردند و با گفتن این سخنان می‌کوشیدند فتنه برپا کنند: «محمد پیوسته گنج‌های قیصر و کسری را به شما وعده می‌دهد، حال آن‌که اکنون در خندق زندانی شده‌ایم و از ترس حتی برای قضای حاجت رفته نمی‌توانیم. الله و رسولش جز فریب دادن ما کاری نمی‌کنند و هیچ چیزی از دنیا نیز وعده نمی‌دهند!…» هرگاه در تنگنا می‌افتادند، این را بهانه می‌کردند که دشمن ممکن است بر خانه‌هایشان حمله کند و جاهای مأموریت خود را رها می‌کردند. این رفتار منافقان نیز دردی جداگانه و سختی‌ای جداگانه بود. لشکر مشرکان همۀ نیروی خود را به کار می‌برد تا هرچه زودتر به نتیجه برسد، اما در برابر دفاع دلاورانۀ صحابۀ پرافتخار هیچ کاری از پیش برده نمی‌توانست. جایی که بیش از همه بر آن حمله می‌کردند، گذرگاه تنگ بود. پیامبر محبوب ما از آن‌جا جدا نمی‌شد و اصحاب خود را به جنگ برمی‌انگیخت. اصحاب کرام که می‌خواستند به شرف جنگیدن در کنار سرور ما، پیامبر، برسند، در میدان غزوه دلاوری‌هایی بی‌مانند از خود نشان می‌دادند. یک بار دیده شد که مشرکان تیرباران سختی را آغاز کردند. همۀ هدف، خیمه‌ای بود که سلطان کائنات در آن بود.

زرهی جسم مبارک پیامبر محبوب ما را پوشانده بود و کلاه‌خود بر سر مبارکش بود. استوار و راست در برابر خیمه ایستاده بود و به اقتضای جریان جنگ به اصحاب خود فرمان می‌داد. مشرکان گاه ناگهان بر جایی که از همه ضعیف‌تر می‌نمود هجوم می‌آوردند و صحابۀ مبارک به آن‌جا می‌شتافتند و تا دشمنان دین را عقب نمی‌راندند، با عشق می‌جنگیدند.

«یک ضربۀ شمشیر علی از عبادات همۀ انس و جن ارزشمندتر است» حدیث شریف

غزوۀ خندق

این پیکار بی‌مانند بسیار سخت بود؛ صحابۀ دلاور از شدت جنگ فرصت نگاه کردن به کنار خود را نمی‌یافتند. آن روز، این پیکار که با بامداد آغاز شده بود، تا پاسی دیر ادامه یافت. هرگاه وقت نماز فرا می‌رسید، صحابۀ پرافتخار می‌گفتند: «یا رسول الله! نماز خود را خوانده نتوانستیم» و سرور عالمیان، سلطان کائنات، با اندوهی بزرگ می‌فرمود: «والله، من نیز خوانده نتوانستم.» نزدیک وقت نماز خفتن، گلۀ مشرکان را که نگذاشته بودند عبادت کنند، با حملۀ بسیار سختی عقب راندند و پراکنده ساختند. قریشیان و غطفانیان که از این پراکندگی رهایی نیافتند، برای گذراندن شب به لشکرگاه خود بازگشتند. مجاهدان نیز به سوی خیمۀ پیامبر محبوب ما رفتند. آن‌گاه فخر عالم صلی الله علیه وسلم، که رحمتی برای عالمیان فرستاده شده بود، با آن‌که نفرین کردن عادت شریفش نبود، به‌خاطر نماز تاب نیاورد و با گفتن «همان‌گونه که آنان ما را تا غروب آفتاب مشغول داشتند و از نماز ما بازداشتند، الله تعالی نیز خانه‌ها، شکم‌ها و قبرهایشان را پر از آتش کند!» مشرکان را نفرین کرد. پس از ادای قضای نمازهای پیشین، دیگر و شام، نماز خفتن را به امامت خواند.

ای پروردگار من، کافران را منهزم ساز

مشرکان پس از این پیکارها که برای نابود کردن کامل اسلام کرده بودند، دریافتند که مسلمانان را در روز شکست داده نمی‌توانند. به گمان آنان تنها چاره این بود که با همان شدت شبیخون‌هایی ترتیب دهند؛ مسلمانان تنها بدین‌گونه شکست‌خوردنی بودند. این تصمیم را بی‌درنگ به کار بستند و همراه یهودیان بنی‌قریظه به شبیخون زدن آغاز کردند. مشرکان سپاهیان خود را به گروه‌ها بخش کرده بودند و به نوبت حمله می‌کردند. این حال روزها ادامه یافت. پیامبر محبوب ما در پیشاپیش و اصحاب کرام دلاور، با آن‌که گرسنه، بی‌خواب و خسته بودند، به دفاع ادامه دادند و نگذاشتند هیچ سپاهی دشمن از خندق به این سو بگذرد. این دفاع که با جان و دل انجام می‌شد، از همۀ غزوه‌های پیشین پرهراس‌تر، سخت‌تر، پررنج‌تر و پرزحمت‌تر بود.

در میان مشرکان که روزها می‌جنگیدند، کمبود خوراک آغاز شد. اسپ‌ها و شترهایشان نیز چون بر زمین مشتی گیاه خشک نمی‌یافتند، به مردن آغاز کرده بودند. ازاین‌رو فرماندۀ مشرکان دسته‌ای را به فرماندهی ضرار بن خطاب نزد یهودیان قریظه فرستاده بود تا آذوقه فراهم کنند. یهودیان که همه‌چیز خود را فدای کافران می‌کردند، بی‌درنگ بیست بار شتر گندم، جو، خرما و کاه برای چارپایان بار کردند و تحویل دادند. ضرار با سپاهیانش شادمان بازمی‌گشت که نزدیک قبا با گروهی از صحابه روبه‌رو شدند. اصحاب دلاور بی‌درنگ حمله کردند و پس از درگیری خونینی مشرکان را فراری دادند، شترهای بارکرده را به سرور ما، پیامبر، تحویل دادند و از دعاهای بسیار آن حضرت بهره‌مند شدند.11 سلطان کائنات صلی الله علیه وسلم در این پیکار سخت که نزدیک به یک ماه ادامه یافت، بر اصحاب دلاورش که در وضع‌های بسیار دشوار مانده بودند، دل می‌سوزاند و چندین برابر پدران‌شان به آنان مهر می‌ورزید. در برابر این کوشش‌های فراتر از توان بشری که اصحاب پرافتخارش نشان می‌دادند، خود پیشانی مبارک بر خاک می‌نهاد و برای آنان چنین به درگاه الله تعالی زاری می‌کرد:

«ای کسی که به فریاد درماندگان می‌رسی! ای کسی که دعای نیازمندان و بیچارگان را اجابت می‌کنی، الهی! بی‌گمان حال من و اصحابم را می‌بینی و می‌دانی. ای پروردگار من! کافران را منهزم ساز (شکست ده)، در میان‌شان تفرقه بینداز و ما را بر آنان نصرت ده و پیروزی ارزانی دار!..»

پیامبر محبوب ما این دعا را در روزهای آخر بارها تکرار می‌کرد. مشرکان به سبب رنج‌هایی که قحطی نیز بر آنان افزوده بود، همۀ نیروی خود را به کار می‌بردند تا هرچه زودتر مسلمانان را از میان بردارند. در یکی از شام‌ها که چنین می‌جنگیدند، مردی از لشکر مشرکان که محبت اسلام در دلش افتاده بود، به حضور سرور ما، پیامبر، آمد. او نعیم بن مسعود از قبیلۀ غطفان بود. به پیامبر محبوب ما گفت: «یا رسول الله! آمده‌ام تا تصدیق کنم که الله تعالی یکی است و تو پیامبر بر حق هستی. حمد باد که به شرف مسلمانی رسیدم. تاکنون با شما جنگیده بودم و از این پس با کافران خواهم جنگید. هر فرمانی بدهید، آماده‌ام انجام دهم! یا رسول الله! حتی قومم نیز نمی‌دانند که من مسلمان شده‌ام.» رسول اکرم فرمود: «آیا می‌توانی به میان این کافران بروی، در میان‌شان تفرقه بیندازی و آنان را از یکدیگر جدا کنی؟» او پرسید: «یا رسول الله! به یاری الله تعالی می‌توانم آنان را از یکدیگر جدا کنم. ولی آیا اجازه هست هرچه بخواهم بگویم؟» سرور ما فرمود: «جنگ نیرنگ است؛ هرچه بخواهی می‌توانی بگویی.»

حضرت نعیم بن مسعود نخست نزد یهودیان قریظه رفت و گفت: «شما محبت مرا نسبت به خود می‌دانید. فقط آنچه اکنون با هم می‌گوییم، میان ما بماند و هیچ‌کس آن را نداند!» یهودیان با گفتن «هیچ‌کس نخواهد دانست» سوگند خوردند. آن‌گاه حضرت نعیم گفت: «کار این مرد (سرور ما، پیامبر) بی‌گمان بلایی است. می‌دانید با بنی‌نضیر و بنی‌قینقاع چه کرد؛ همۀ شما دیدید که آنان را از خانه و کاشانه‌شان بیرون راند. اکنون قریشیان و غطفانیان آمده‌اند و با مسلمانان می‌جنگند و شما نیز به آنان یاری می‌رسانید. با آن‌که روزها جنگیده‌ایم، هنوز به نتیجه‌ای نرسیده‌ایم. اگر چنین ادامه یابد، پیداست که محاصره به درازا خواهد کشید. مال و ملک، سرزمین و فرزندان قریشیان و غطفانیان، مانند شما، این‌جا نیست. اگر در این جنگ فرصت یابند و پیروز شوند، غنیمت‌ها را گرد می‌آورند و می‌روند؛ و اگر شکست بخورند، راه خود را می‌گیرند و می‌روند و شما را با مسلمانان تنها می‌گذارند. حال آن‌که شما نه توانی دارید و نه نیرویی که از عهدۀ مسلمانان برآیید. وضع کنونی جنگ نیز نشان می‌دهد که مسلمانان به پیروزی خواهند رسید. اگر چنان شود که من گمان می‌کنم، مسلمانان تا شما را از دم شمشیر نگذرانند، رهای‌تان نمی‌کنند. ازاین‌رو باید هرچه زودتر چاره‌ای بیندیشیم!…»12 یهودیان که این سخنان را با هیجان و ترسی بزرگ می‌شنیدند، از این‌که حضرت نعیم تا این اندازه به فکر آنان است، بسیار خشنود شدند و گفتند: «تو دوستی خود را چنان‌که سزاوار است به ما نشان دادی. بگو که چه چاره‌ای باید بیندیشیم.» نعیم بن مسعود که چشم به راه همین بود، گفت: «درست این است که تا برخی از بزرگان قریش و غطفان را گروگان نگیرید، هرگز با مسلمانان وارد جنگ نشوید! تا گروگان‌ها نزد شما باشند، آنان از جنگ گریخته و رفته نمی‌توانند!» یهودیان پذیرفتند که این نیز چاره‌ای بسیار خوب است؛ از او سپاس‌گزاری کردند و او را گرامی داشتند. حضرت نعیم از نزد یهودیان جدا شد و یکراست به لشکرگاه قریش رفت. به فرماندهان‌شان گفت: «دشمنی مرا با محمد و این‌که شما را چه اندازه دوست دارم، می‌دانید. چیزی را که دانسته‌ام، به اقتضای دوستی‌مان، رساندنش را به شما وظیفه‌ای بزرگ شمردم. فقط باید قول بدهید و سوگند بخورید که آنچه می‌گویم به گوش هیچ‌کس نرسانید!» آنان سوگند خوردند و با کنجکاوی گفتند: «بگو، گوش می‌دهیم.» گفت: «آگاه باشید که یهودیان قریظه از هم‌پیمانی با شما پشیمان شده‌اند و به محمد پیام فرستاده‌اند: ‹از قریش و از بزرگان غطفان گروگان‌هایی می‌گیریم تا گردن‌شان زده شود و به تو تحویل می‌دهیم. سپس با تو یکی می‌شویم و تا ریشۀ مشرکان را برنکنیم، می‌جنگیم! فقط باید برادران ما، بنی‌نضیر، را عفو کنی و سرزمین‌شان را به آنان ببخشی!› محمد نیز این خواسته‌های یهودیان را پذیرفته است! اگر یهودیان از شما گروگان خواستند، زنهار نپذیرید؛ همه را خواهند کشت! زنهار که کسی این سخنان مرا نشنود!…» قریشیان به‌خاطر این خبر مهم از حضرت نعیم بسیار سپاس‌گزاری کردند و او را نواختند.

«سوگند به الله تعالی، ذاتی که هستی من در قبضۀ قدرت اوست، که سختی‌هایی که با آن روبه‌رو شده‌ایم، بی‌گمان از سر شما برداشته خواهد شد و شما به گشایش خواهید رسید» حدیث شریف

نعیم بن مسعود رضی الله عنه از آن‌جا جدا شد و نزد غطفانیان آمد و آنچه را به قریشیان گفته بود، به آنان نیز گفت.

یک روز بعد، فرماندۀ قریش به بنی‌قریظه پیام فرستاد: «دیگر ماندن در این‌جا برای ما بسیار دشوار شده است؛ زیرا هوا سرد است و چارپایان ما از گرسنگی تلف می‌شوند. امشب خوب آماده شویم و فردا همه با هم حملۀ سختی کنیم.» یهودیان گفتند: «ما روز شنبه جنگ نمی‌کنیم؛ افزون بر این، برای آن‌که بتوانیم همراه شما در جنگ شرکت کنیم، باید بسیاری از بزرگان خود را به ما گروگان بدهید. اگر مدت محاصره به درازا کشد و شما درمانده شوید و به سرزمین خود بروید، ما را به محمد تسلیم کرده‌اید. اما اگر گروگان بدهید، ما را رها نکرده نمی‌روید!…» چون این خبر به فرماندۀ قریش رسید، گفت: «سخن نعیم بن مسعود راست بوده است!» و دوباره به یهودیان پیام فرستادند: «ما حتی یک مرد خود را نیز به شما گروگان نمی‌دهیم. اگر فردا بیایید و با ما بجنگید، چه بهتر؛ وگرنه ما به سرزمین خود می‌رویم و شما با محمد و اصحابش تنها می‌مانید!…»

یهودیان قریظه چون این را شنیدند، اندیشیدند که سخن نعیم راست درآمده است و گفتند: «در این صورت ما نیز با شما یکی نمی‌شویم و با مسلمانان نمی‌جنگیم…» بدین‌سان ترس در دل هر دو گروه افتاد.13 جبرئیل علیه السلام نزد سرور ما، پیامبر، آمد و مژده داد که الله تعالی مشرکان را با تندبادی پریشان خواهد ساخت. آن‌گاه سرور عالمیان بر زانوان مبارک خود نشست، دستان مبارک خود را گشود و با گفتن «الهی! تو را شکر می‌گویم که بر من و بر اصحابم رحم کردی» سپاس خود را به الله تعالی عرض کرد. سپس مژده را به اصحاب دلاور خود رساند. آن شب، شب شنبه بود. تاریکی هولناکی همه‌جا را فراگرفته بود و چشم، چشم را نمی‌دید. آن‌گاه سرمای گزنده‌ای و در پی آن باد بسیار تندی وزیدن گرفت.

حضرت حذیفه بن یمان آن شب را چنین حکایت کرده است: «در شبی بودیم که تا آن روز تاریک‌تر از آن شبی ندیده بودیم. همراه این تاریکی سخت، باد هولناکی نیز با غرشی همانند غرش تندر وزیدن گرفته بود. در این هنگام سرور ما، پیامبر، به ما خبر داد که لشکر مشرکان دچار سراسیمگی و ترس شده و میان‌شان اختلاف افتاده است. ما از سرمای سخت، گرسنگی و هول شب، برخاسته نمی‌توانستیم و در جای خود، چیزی بر خود پوشانده، چشم به راه بودیم. رسول الله به نماز ایستاد و بخشی از شب را به نماز خواندن گذراند.

سپس رو به ما کرد و چنین فرمود: ‹آیا از میان شما کسی هست که نزد لشکر مشرکان برود، حال‌شان را بررسی کند و برای من خبر بیاورد؟ از الله تعالی می‌خواهم کسی که این خبر را بیاورد، در جنت همراه من باشد.› کسانی که آن‌جا بودند، از گرسنگی و سرمای سخت برخاسته نتوانستند. سپس سرور ما رسول الله نزد من آمد. من از سرما و گرسنگی بر دوزانو افتاده و درهم فرو رفته نشسته بودم. سرور ما رسول الله دست بر من نهاد و فرمود: ‹تو کیستی؟› گفتم: ‹یا رسول الله! من حذیفه هستم.› سرور ما رسول الله فرمود: ‹برو ببین این قوم چه می‌کنند! تا نزد من بازنگشته‌ای، بر آنان تیر و سنگ مینداز و نیزه و شمشیر مزن. تا نزد من بازنگردی، نه از سرما گزندی خواهی دید و نه از گرما؛ نه اسیر خواهی شد و نه شکنجه خواهی دید.›

شمشیر و کمانم را برگرفتم و آمادۀ رفتن شدم. سرور ما رسول الله برایم چنین دعا فرمود: ‹الهی، او را از پیش و پس، از راست و چپ، از بالا و پایین نگه دار.›

به سوی مشرکان به راه افتادم. گویی در حمام راه می‌رفتم. والله، در درونم نه ترسی بود، نه سرمایی و نه لرزه‌ای. سرانجام به لشکرگاه مشرکان رسیدم. فرماندهان و بزرگان‌شان در سنگری آتش افروخته بودند و خود را گرم می‌کردند. ابوسفیان می‌گفت: ‹باید از این‌جا کوچید و رفت.› بی‌درنگ به خاطرم رسید که او را همان‌جا بکشم. تیری از تیردانم بیرون کشیدم و در کمانم نهادم. خواستم از روشنی آتش بهره گیرم و او را بزنم. درست هنگامی که می‌خواستم تیر را رها کنم، سخن رسول الله به یادم آمد که فرموده بود: ‹تا نزد من بازنگشته‌ای، هیچ رویدادی پدید نیاوری› و از کشتن او منصرف شدم. پس از آن، در خود دلیری نیرومندی یافتم. به میان مشرکان خزیدم و کنار آتش نشستم. باد سختی که مانندش دیده نشده بود و لشکر نادیدنی الله تعالی (فرشتگان) آنچه باید با آنان می‌کردند، می‌کردند. در باد، ظرف‌هایشان واژگون می‌شد، آتش‌ها و چراغ‌هایشان خاموش می‌گشت و خیمه‌ها بر سرشان فرو می‌ریخت. یک بار ابوسفیان، فرماندۀ لشکر مشرکان، برخاست و گفت: ‹شاید در میان شما دیده‌بانان و جاسوسانی باشند؛ هشیار باشید، هر کس بنگرد که کنارش کیست! هر کس دست کسی را که کنارش نشسته است، بگیرد.› گویی ابوسفیان حس کرده بود که بیگانه‌ای به میان‌شان آمده است. بی‌درنگ دستانم را دراز کردم، دست دو تن را که در راست و چپم بودند گرفتم و پیش از آن‌که آنان بپرسند، نام‌شان را پرسیدم. بدین‌سان نگذاشتم شناخته شوم. سرانجام ابوسفیان لشکرش را چنین خطاب کرد: ‹ای قریشیان! شما در جایی نیستید که بتوان ماند. اسپ‌ها و شترها به تلف شدن آغاز کرده‌اند و قحطی همه‌جا را فراگرفته است.

آنچه را از باد بر سرمان آمد، می‌بینید. بی‌درنگ کوچ کنید و بروید! اینک من می‌روم!› این را گفت و بر شترش سوار شد. لشکر مشرکان با حالی پریشان گرد آمد و به سوی مکه به راه افتاد. بر سرشان ریگ و سنگ‌ریزه می‌بارید.14 چون لشکر مشرکان رفت، من نیز به سوی سرور ما رسول الله به راه افتادم. چون به نیمۀ راه رسیدم، نزدیک به بیست سوار با دستارهای سفید (فرشتگان) پیش رویم پدیدار شدند و به من گفتند: ‹به رسول الله خبر بده که الله تعالی دشمن را پریشان ساخت…› هنگامی که نزد سرور ما رسول الله بازگشتم، بر گلیمی نماز می‌خواند. اما همین‌که بازگشتم، سرما و لرزه‌ای که پیش از رفتن داشتم، دوباره آغاز شد. سرور ما رسول الله پس از نماز پرسید که چه خبری آورده‌ام. من نیز از حال پریشانی که مشرکان در آن افتاده بودند و از رفتن‌شان خبر دادم. رسول الله از این خبر بسیار شاد شد و لبخند زد. روزها بود که بی‌خواب بودیم. پیامبر ما مرا نیز در کنار خود جای داد و گوشه‌ای از گلیمی را که بر تن داشت، بر من پوشاند. آن شب را بدین‌گونه به صبح رساندیم. هنگام سحر رسول الله مرا بیدار کرد. چون صبح شد، از لشکر مشرکان اثری نمانده بود.» تا به مکه نزدیک شدند، از پی‌شان باد سختی وزید و از پشت سر پیوسته آوای تکبیر می‌شنیدند.

چون مشرکان قریش لشکرگاه خود را رها کردند و گریختند، دیگر قبایل مشرک که به پیروی از آنان آمده بودند نیز مدینه را ترک کردند و در اندوه و غم شکستی بسیار بزرگ که هرگز فراموش‌شان نمی‌شد، غرق شدند. در حالی که آنان به این شکست دچار می‌شدند، سرور کائنات صلی الله علیه وسلم و اصحاب پرافتخارش رضی الله عنهم به سجدۀ شکر الله تعالی می‌افتادند، حمد می‌گفتند و سپاس خود را عرض می‌کردند.

«الهی! تو را شکر می‌گویم که بر من و بر اصحابم رحم کردی» حدیث شریف

مجاهدان در میان ندای «الله اکبر! الله اکبر!…» راه مدینۀ نورانی را در پیش گرفتند. کوچه‌های مدینه در یک لحظه پر از کودکان شد که به استقبال سلطان کائنات و پدران، کاکاها، ماماها و برادران بزرگ مبارک خود بیرون آمده بودند. سرور ما، پیامبر، نیز با لبخند به آنان پاسخ می‌داد… در غزوۀ خندق شش تن شهید شده بودند… الله تعالی دربارۀ این غزوه در آیات کریمه چنین می‌فرماید که معنای آن چنین است: «الله تعالی آن کافران را (در غزوۀ خندق)، در حالی که به هیچ خیر و پیروزی‌ای نرسیده بودند، با خشم‌شان بازگرداند. بدین‌سان الله تعالی (با فرشتگان و باد) مؤمنان را در جنگ (برای کامیابی‌شان) بس بود. الله تعالی بر هر چیز تواناست. او عزیز است و بر همه‌چیز چیره است.»15

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! نعمت‌های الله تعالی را که بر شماست، به یاد آورید. آن‌گاه که (در غزوۀ خندق) لشکرهایی بر شما حمله آورده بودند و ما بر آنان بادی و لشکرهایی (از فرشتگان) فرستادیم که شما آن‌ها را نمی‌دیدید…»16

پس از این جنگ، پیامبر محبوب ما فرمود: «اکنون نوبت از آنِ شماست. از این پس قریش بر شما لشکر کشیده نمی‌تواند.»

غزوۀ بنی‌قریظه