غزوۀ بنی‌قریظه
رسول اکرم صلی الله علیه وسلم چون از غزوۀ خندق به مدینۀ منوره بازگشت، به خانۀ مادر ما حضرت عایشه آمد. سلاح‌ها و زرهش را بیرون آورد. جسم مبارکش غبارآلود شده بود؛ غسل کرد. در همان هنگام سواری به صورت حضرت دحیه، با زره و سلاح بر تن، آمد. او جبرئیل علیه السلام بود. چون سرور ما، پیامبر، نزدش رفت، فرمان را چنین ابلاغ کرد: «ای رسول الله تعالی! جناب حق به تو فرمان می‌دهد که بی‌درنگ به سوی بنی‌قریظه بروی!» سلطان کائنات حضرت بلال را فراخواند و این فرمان را داد تا به اصحاب کرام اعلام کند: «ای اصحاب من! برخیزید، بر اسپان و شتران خود سوار شوید! آنان که فرمان‌بردارند، نماز دیگر را در سرزمین بنی‌قریظه بخوانند!»
حبیب اکرم بی‌درنگ زره پوشید و شمشیر بر کمر بست. کلاه‌خود را بر سر مبارک خود نهاد، سپر را بر پشت و نیزه را به دست گرفت و سپس بر اسپ خود سوار شد. به میان اصحابش آمد، پرچم اسلام را به حضرت علی سپرد و او را در پیشاپیش لشکر به سوی قلعۀ یهودیان قریظه فرستاد که در دشتی درست در جنوب‌شرقی مدینه بود. عبدالله بن ام مکتوم را در مدینه جانشین گذاشت.1
اصحاب پرافتخار پیامبر محبوب ما را در میان گرفتند و در میان تکبیرهای «الله اکبر! الله اکبر!» از مدینه بیرون رفتند. در راه با بنی‌غَنم روبه‌رو شدند که سلاح بر کمر بسته، چشم به راه سرور ما رسول الله بودند. سرور ما، پیامبر، به آنان فرمود: «آیا کسی به شما برخورد؟» گفتند: «یا رسول الله! دحیۀ کلبی به ما برخورد. بر استری سفید و زین‌شده سوار بود و بر آن استر پوششی از مخمل اطلس بود.» پیامبر محبوب ما به آنان فرمود:
«او جبرئیل است. به سوی بنی‌قریظه فرستاده شد تا قلعه‌هایشان را بلرزاند و در دل‌هایشان ترس افکند…» تا به قلعۀ یهودیان قریظه رسیدند، شمار لشکر اسلام به سه هزار رسیده بود. حضرت علی پرچم اسلام را در برابر قلعۀ یهودیان قریظه برافراشت. یهودیان چون این را دیدند، سخنانی بر ضد سرور ما، پیامبر، بر زبان آوردند. حضرت علی رفت و ماجرا را به سرور ما بازگفت. رسول اکرم صلی الله علیه وسلم پس از آن‌که با سه هزار سپاهی به آن‌جا تشریف آورد، از سر مهربانی آنان را به اسلام دعوت کرد. یهودیان این پیشنهاد نیک را نپذیرفتند. پیشنهاد پیامبر محبوب ما را نیز که فرمود: «پس به فرمان الله تعالی و رسولش گردن نهید، از قلعه فرود آیید و تسلیم شوید» رد کردند.
آن‌گاه سرور عالمیان به حضرت سعد بن ابی‌وقاص، استاد تیراندازان، فرمود: «ای سعد! پیش برو و آنان را تیرباران کن!» حضرت سعد و دیگر تیراندازان در میان آوای تکبیر، تیرهای تیردان‌های خود را به سوی قلعۀ یهودیان انداختن گرفتند. آنان نیز با پرتاب تیر و سنگ پاسخ دادند و درگیری آغاز شد. این گروه یهود که در روزهای ناتوانی مسلمانان از پشت ضربه می‌زدند و از روی حسد پیامبری محمد علیه السلام را نمی‌پذیرفتند، جرئت آن را نداشتند که در قلعه را بگشایند و به میدان بیایند.
«ای اصحاب من! برخیزید، بر اسپان و شتران خود سوار شوید! آنان که فرمان‌بردارند، نماز دیگر را در سرزمین بنی‌قریظه بخوانند!» حدیث شریف
جنگ به صورت محاصره ادامه داشت. منافقانی که در میان لشکر اسلام بودند، پنهانی به قلعه پیام می‌فرستادند و می‌گفتند: «زنهار تسلیم نشوید! حتی اگر از شما بخواهند که از مدینه بروید، نپذیرید! اگر به جنگ ادامه دهید، ما با همۀ نیروی خود به شما یاری می‌رسانیم و هیچ چیزی را از شما دریغ نمی‌کنیم. و اگر شما را از مدینه بیرون کنند، ما نیز با شما بیرون می‌رویم!…» یهودیان که با این خبر چشم به راه یاری منافقان بودند، با عزم و امیدی تازه به دفاع ادامه دادند. محاصره به درازا کشید و با آن‌که به یک ماه نزدیک شد، از منافقان یاری‌ای نرسید. ترس در دل‌شان افتاد و پیام دادند که خواهان پیمان‌اند.
برای بستن پیمان، یهودی‌ای به نام نَبّاش بن قیس به حضور سرور ما رسول الله آمد و گفت: «ای محمد! مهربانی‌ای را که به بنی‌نضیر نشان دادید، به ما نیز نشان دهید. مال و سلاح‌های ما از آنِ تو باشد! همین بس که خون ما را نریزید. اجازه دهید با کودکان و زنان‌مان از سرزمین خود بیرون رویم و برای هر خانواده، جز سلاح، یک بار شتر نیز با خود ببریم!…» سرور عالمیان فرمود: «نه! این پیشنهاد را پذیرفته نمی‌توانم!» این بار گفت: «از بردن مال گذشتیم. خون ما را نریزید! اجازه دهید زنان و کودکان خود را ببریم!» پیامبر محبوب ما فرمود: «نه! شما را چاره‌ای جز این نیست که بی‌قید و شرط به حکم من گردن نهید، فرمان‌برداری کنید و تسلیم شوید!» نباش یهودی با حالی پریشان به قلعه بازگشت و گفت‌وگوها را بازگفت. بنی‌قریظه این بار در نومیدی و اندوهی بزرگ غرق شدند.2 کعب بن اسد، یکی از سران‌شان، به انصاف آمد و به قوم خود چنین اعتراف کرد و چنین پیشنهاد داد: «ای قوم من! چنان‌که می‌بینید، بلای بزرگی بر سر ما آمده است. در این وضع، سه نصیحت برای شما دارم؛ هرکدام را خواستید برگزینید و بر پایۀ آن رفتار کنید! نخست این‌که از این ذات پیروی کنیم و پیامبری‌اش را بپذیریم! والله، همۀ ما می‌دانیم که او پیامبری است که از سوی الله فرستاده شده و صفاتش را در کتاب‌های خود دیده‌ایم. اگر به او ایمان بیاوریم، خون‌ها، کودکان، زنان و مال‌های ما در امان می‌ماند. تنها سبب پیروی نکردن ما از او، رشکی است که به عرب‌ها داریم و این‌که او از بنی‌اسرائیل نیست؛ حال آن‌که این کاری است که الله می‌داند. بیایید، از او پیروی کنیم!…» یهودیان همه یکباره مخالفت کردند و گفتند: «نه! ما این را نمی‌پذیریم و از کسی جز از خودمان پیروی نمی‌کنیم!»
این بار کعب پیشنهاد دوم خود را داد: «بیایید همه کودکان و زنان خود را بکشیم و چون کسی در پشت سر نماند که در اندیشه‌اش باشیم، بر مسلمانان بتازیم و تا مرگ بجنگیم!…» یهودیان این را نیز رد کردند.
کعب در پیشنهاد سومش گفت: «امشب شب شنبه است. مسلمانان چون می‌دانند که ما در این شب نمی‌جنگیم، ممکن است آسوده‌خاطر و غافل باشند. شمشیرهای خود را برکشیم و همه با هم از در بیرون رویم. شاید با چنین شبیخونی پیروز شویم!…»
یهودیان این پیشنهاد را نیز رد کردند و گفتند: «ما منع کار کردن در روز شنبه را برداشته نمی‌توانیم!» تنها برادران اُسَید و ثَعلَبه، و نیز پسر کاکای‌شان اَسَد، از میان آنان پیشنهاد نخست را پذیرفتند و به شرف مسلمانی رسیدند. از قلعه بیرون آمدند و به میان اصحاب کرام پیوستند.3 یهودیان مدتی دراز با یکدیگر گفت‌وگو و جدال کردند. سرانجام پرچم تسلیم برافراشتند و از سرور ما، پیامبر، خواستند که کسی را به داوری تعیین کند تا دربارۀ آنان حکم کند. سرور ما رسول الله فرمود: «هر کس را از اصحاب من که می‌خواهید، به داوری برگزینید.» گفتند: «ما به حکمی که سعد بن معاذ بدهد، راضی هستیم.» سرور ما، پیامبر، پذیرفت و فرمان داد که حضرت سعد بن معاذ را بیاورند.
سعد بن معاذ در غزوۀ خندق سخت زخمی شده بود. سرور ما رسول الله او را در خیمه‌ای در مسجد نبوی تحت درمان قرار داده بود. چون به داوری برگزیده شد، حضرت سعد را با تخت روان به قلعۀ قریظه بردند. حضرت سعد در راه با خود می‌گفت: «والله، در راه الله تعالی به سرزنش هیچ سرزنشگری گوش نخواهم داد!» در حضور سرور ما رسول الله او را از تخت روان پایین آوردند. سرور ما، پیامبر، فرمود: «ای سعد! اینان پذیرفته‌اند که بر پایۀ حکم تو تسلیم شوند. بیا، حکمت را دربارۀ آنان به من بگو.» سعد بن معاذ گفت: «جانم فدای تو باد، یا رسول الله! بی‌گمان الله تعالی و رسولش به حکم کردن سزاوارترند.» سرور ما رسول الله فرمود: «الله تعالی به تو فرمان داده است که دربارۀ اینان حکم کنی.» حضرت سعد از یهودیان قول قطعی گرفت که به حکم او راضی خواهند بود. هر دو طرف با کنجکاوی چشم به راه حکمی ماندند که داده می‌شد. آن‌گاه حضرت سعد این حکم سترگ را که برتری‌اش را نشان می‌داد، مغز استخوان را می‌لرزاند و سزاوار شأن او بود، اعلام کرد:
«حکم من این است که گردن همۀ مردانی که عاقل و بالغ‌اند، زده شود! زنان و کودکان‌شان اسیر گرفته شوند و مال‌هایشان نیز میان مسلمانان تقسیم گردد!…»
یهودیان در برابر این حکم قطعی خشک‌شان زد؛ زیرا در کتاب خودشان کیفری که به چنین سرکشانی داده می‌شد، درست همین بود. در آن چنین نوشته شده بود: «چون برای جنگ به شهری رسیدی، آنان را به صلح فراخوان. اگر این را پذیرفتند و دروازه‌های خود را گشودند، همۀ کسانی که در آن‌اند به تو خراج دهند و خدمت کنند. و اگر تصمیم به جنگ گرفتند، آنان را محاصره کن. چون به احسان الله تعالی بر آنان پیروز شدی، همۀ مردان‌شان را از دم شمشیر بگذران. زنان، کودکان و مال‌هایشان را به غنیمت بگیر!…»
چون حکمی که حضرت سعد بن معاذ داد با حکم الهی موافق آمد، سرور عالمیان، پیامبر محبوب ما، به او تبریک گفت و با این سخن قدردانی خود را بیان فرمود: «تو دربارۀ آنان، موافق حکم الله تعالی که بر فراز هفت طبقۀ آسمان، در لوح محفوظ است، حکم کردی!»
یهودیان در برابر این حکم که در کتاب خودشان آمده بود، اعتراضی کرده نتوانستند. دستان همۀ مردان عاقل و بالغ را به گردن‌شان بستند و به مدینه بردند. روز بعد، به فرمان رسول الله، حضرت علی و حضرت زبیر حکم را اجرا کردند. کودکان، زنان و مال‌ها میان اصحاب کرام تقسیم شد.4 بدین‌سان این قوم موذی، خائن و فتنه‌انگیز که در تنگ‌ترین روزهای مسلمانان از پشت ضربه می‌زدند، همۀ پیمان‌ها را می‌شکستند و از کودکی سرور ما، پیامبر، برای از میان برداشتن او می‌کوشیدند، از مدینه و پیرامون آن پاک شدند. در میان اسیران، زنی به سعادت مسلمانی رسید. این بانو که رَیحانه نام داشت، در سهم سرور ما، پیامبر، افتاده بود. سرور ما رسول الله او را آزاد گذاشت که اگر خواهد بر دین خود بماند و اگر خواهد مسلمان شود. ریحانه گفت که می‌خواهد بر دین خود بماند. او را به خانۀ ام مُنذِر فرستادند. سپس به سفارش و کوشش ثعلبه بن سَعیه دلش به اسلام گرم شد. آن‌گاه پیامبر ما به ریحانه فرمود: «آیا می‌خواهی راه الله تعالی و رسولش را در پیش گیری؟ من چنین را مناسب می‌بینم.» ریحانه گفت: «آری.» پیامبر محبوب ما که از این کار او بسیار شاد شد، برای آن‌که او نیز شاد گردد و درجه‌اش در جنت بسیار بلند باشد، از سر مهربانی آزادش کرد و به همسری پذیرفت. مهرش را دادند و او را به نکاح خود درآوردند. عروسی‌شان نیز در خانۀ ام منذر برگزار شد. بدین‌سان ریحانه رضی الله عنها به شرف مادری همۀ مسلمانان رسید.5
«نه! شما را چاره‌ای جز این نیست که بی‌قید و شرط به حکم من گردن نهید، فرمان‌برداری کنید و تسلیم شوید!» حدیث شریف
شهادت سعد بن معاذ
سعد بن معاذ پس از آن‌که دربارۀ یهودیان بنی‌قریظه حکم داد، دوباره به خیمه‌اش برده شد. زخمش سنگین‌تر شده و حالش وخیم گشته بود. سرور ما، پیامبر صلی الله علیه وسلم، نزد او آمد، او را در آغوش گرفت و با گفتن «الهی! سعد برای رضای تو در راه تو جهاد کرد و رسولت را نیز تصدیق نمود. بر او آسان گردان…» دعا فرمود. حضرت سعد بن معاذ چون این سخنان مبارک پیامبر محبوب ما را شنید، چشمانش را گشود و آهسته گفت: «یا رسول الله! بر تو سلام و احترام می‌فرستم. گواهی می‌دهم که تو پیامبر الله تعالی هستی.» پس از آن، نزدیکان سعد بن معاذ او را از خیمه‌ای که در آن بود، به خانه‌های بنی‌عبدالاشهل بردند. آن شب حالش بسیار وخیم شده بود. جبرئیل علیه السلام نزد سرور ما، پیامبر، آمد و گفت: «یا رسول الله! کیست از امت تو که امشب وفات یافته و وفاتش در میان فرشتگان مژده داده شده است؟» آن‌گاه سلطان کائنات بی‌درنگ حال سعد بن معاذ را پرسید. گفتند که او را به خانه‌اش برده‌اند. سرور ما، پیامبر، با چند تن از اصحاب کرام نزد سعد بن معاذ رفت. چون در راه بسیار شتابان می‌رفتند، اصحاب کرام گفتند: «یا رسول الله! خسته شدیم!» سرور ما، پیامبر، سبب شتاب خود را چنین بیان فرمود: «همان‌گونه که فرشتگان در جنازۀ حنظله پیش از ما حاضر بودند، در جنازۀ سعد نیز پیش از ما حاضر خواهند بود. ما پیش از آنان نخواهیم رسید.»
سرور ما، پیامبر، چون نزد سعد بن معاذ رسید، او را وفات یافته یافت. بر بالینش ایستاد و با یاد کردن کنیۀ سعد بن معاذ فرمود: «ای ابوعمرو! تو بهترین سران بودی. الله تعالی به تو سعادت، برکت و بهترین پاداش را عطا کند! به عهدی که با الله تعالی بسته بودی، وفا کردی و الله تعالی نیز آنچه را به تو وعده داده است، خواهد داد!» در این هنگام مادر سعد بن معاذ گریان این بیت را خواند:6
چگونه تاب آورد، دریغا، مادر او!
شکیبایی باید؛ می‌گریم بر آنچه بر سرم آمد!
اسلم بن حارث نیز چنین حکایت کرده است: «رسول الله به خانۀ سعد بن معاذ آمد. ما بر در چشم به راه بودیم. رسول اکرم صلی الله علیه وسلم به درون رفت و با گام‌های بسیار گشاده راه می‌رفت. ما نیز از پی‌اش رفتیم. چون رسول الله اشاره فرمود که بایستیم، ایستادیم و بازگشتیم. در درون جز جنازۀ سعد کسی نبود. رسول الله مدتی در درون ماند و سپس بیرون آمد. کنجکاو شده بودم؛ پرسیدم: ‹یا رسول الله! حکمت این‌که با گام‌های گشاده راه می‌رفتید، چیست؟› فرمود: ‹در مجلسی به این انبوهی نبوده‌ام. (فرشتگان آن را پر کرده بودند.) یکی از فرشتگان مرا بر بال خود گرفت و تنها بدین‌سان توانستم بنشینم.› سپس با یاد کردن کنیۀ سعد بن معاذ فرمود: ‹گوارایت باد، ای ابوعمرو! گوارایت باد، ای ابوعمرو! گوارایت باد، ای ابوعمرو!›»
وفات او رسول الله و اصحاب کرام را بسیار اندوهگین ساخت؛ اشک ریختند و گریستند. همۀ اصحاب کرام در جنازه‌اش گرد آمدند. پیامبر محبوب ما نماز جنازه‌اش را به امامت خواند و جنازه‌اش را بر دوش برداشت. اصحاب کرام هنگامی که جنازۀ سعد بن معاذ را می‌بردند، گفتند: «یا رسول الله! ما جنازه‌ای ندیده‌ایم که به این آسانی برده شود!» آن‌گاه سرور ما، پیامبر، فرمود: «فرشتگان فرود آمدند و آن را می‌برند.» هنگامی که جنازه‌اش برده می‌شد، منافقان نیز برای بدگویی گفتند: «چه سبک است!» پیامبر محبوب ما فرمود: «برای جنازۀ سعد هفتاد هزار فرشته فرود آمد. تاکنون هرگز به این انبوهی به زمین فرود نیامده بودند.»
ابوسعید خُدری روایت کرده است که پدرکلانش چنین گفت: «من نیز یکی از کسانی بودم که قبر سعد بن معاذ را کندند. چون به کندن قبرش آغاز کردیم، بوی مشک از قبر به اطراف پراکنده شد!» شُرَحبیل بن حَسَنه نیز چنین گفته است: «هنگامی که سعد بن معاذ به خاک سپرده می‌شد، کسی مشتی خاک از قبرش برگرفت. چون آن را به خانه‌اش برد، آن خاک مشک شد. هنگامی که جنازه‌اش در قبر نهاده می‌شد، پیامبر ما بر سر قبرش نشسته بود؛ چشمان مبارکش پر از اشک شد، ریش مبارکش را به دست گرفت و بسیار اندوهگین گردید و فرمود: ‹از مرگ سعد بن معاذ عرش لرزید.›» یک بار جامۀ بسیار گران‌بهایی به پیامبر ما هدیه شده بود. چون اصحاب کرام گفتند که چه زیباست، فرموده بود: «دستمال‌های سعد بن معاذ در جنت از این زیباتر است.»
انتقام‌جویی ابوسفیان
ابوسفیان پس از بازگشت از غزوۀ خندق، روزی در میان قبیلۀ خود نشسته بود که به آنان گفت: «آیا کسی نیست که انتقام ما را از محمد بگیرد؟» بادیه‌نشینی این سخن را شنید و نزد ابوسفیان رفت و گفت: «اگر نیاز مرا برآوری، من این کار را می‌کنم. هم راه را خوب می‌شناسم و هم خنجر تیزی دارم؛ از هیچ‌کس نیز ترسی ندارم.» ابوسفیان نیازهایش را برآورد و خواسته‌هایش را به جا آورد؛ شتری خرید و به او سپرد و گفت که این کار را پنهان نگه دارد. آن روستایی شبانه از مکه بیرون آمد و در اندک زمانی به مدینه رسید. دانست که پیامبر علیه السلام در قبیلۀ بنی‌عبدالاشهل است. شترش را در جایی بست و پیاده به آن‌جا رفت. پیامبر علیه السلام در مسجد آن قبیله پند می‌داد. چون آن روستایی را از دور دید، فرمود: «در سر این کسی که می‌آید، اندیشۀ بدی است. اما لطف و احسان الله تعالی میان من و او پرده خواهد شد.»
روستایی به سوی رسول الله پیش رفت. در این هنگام اُسَید بن حُضَیر او را گرفت و به عقب کشید و گفت: «ای ملعون، از رسول الله دور باش!» و دست به کمرش برد. خنجری را که بر کمر داشت دید و دانست که نیت بدی دارد. روستایی به پای اسید افتاد و فریاد زد: «به خونم دست مزن!» اسید او را نزد رسول الله برد. پیامبر علیه السلام فرمود: «ای روستایی، راست بگو، تو کیستی؟ جز سخن راست چیزی به تو سود نمی‌رساند. اگر دروغ بگویی، الله تعالی اندیشه‌ات را به من خبر داده است.» روستایی امان خواست و حال را بازگفت. به فرمان رسول الله علیه السلام او را زندانی کردند.
روز بعد او را نزد خود آورد و فرمود: «به تو امان دادم؛ هرجا که می‌خواهی برو. ولی چیزی برتر از این به تو پیشنهاد کنم.» روستایی گفت: «آن چیست؟» پیامبر علیه السلام فرمود: «می‌خواهم به یگانگی الله و به رسالت من گواهی دهی.» روستایی بی‌درنگ کلمۀ شهادت را بر زبان آورد و گفت: «یا رسول الله! هرگز از کسی نمی‌ترسیدم، اما چون تو را دیدم، عقل از سرم رفت. بر آنچه در خاطرم بود آگاه شدی؛ این را جز من و ابوسفیان کسی نمی‌دانست. دانستم که تو رسول الله هستی و در حفظ او قرار داری، و اندیشۀ ابوسفیان اندیشه‌ای شیطانی است.»
«الهی! سعد برای رضای تو در راه تو جهاد کرد و رسولت را نیز تصدیق نمود. بر او آسان گردان» حدیث شریف
چون از ابوسفیان چنین بدی‌ای سر زد، معلم کائنات صلی الله علیه وسلم به عمرو بن امیه و ضَمرَه بن اسلم فرمان داد که به مکه بروند و اگر فرصتی یافتند، ابوسفیان را بکشند. آن دو صحابی به حرم رسیدند و هنگامی که طواف می‌کردند، کنیزی آنان را شناخت و فریاد زد: «ای مکیان، غافل نباشید؛ اینان عمرو و پسر امیه‌اند!» چون مردم آنان را شناختند، آن دو از یکدیگر جدا شدند. عمرو در غاری در کوه‌های مکه رفت و پنهان شد و ابن اسلم به مدینه رفت. چند روز بعد عمرو نیز از غار بیرون آمد. دو جاسوس ابوسفیان پیش رویش آمدند. یکی را با تیر زد و هلاک کرد و دیگری گریخت. سپس به سلامت به مدینه رسید. ابوسفیان چون این‌ها را دانست، بسیار ترسید.
برخی رویدادهای مهم سال پنجم هجرت
رسول اکرم در ماه ذوالقعده با زینب بنت جَحش ازدواج کرد.7 در این سال آیات کریمۀ حجاب نازل شد و به زنان مسلمان فرمان پوشش داده شد.8 قبیلۀ مُزَینه که در نزدیکی مدینۀ منوره می‌زیستند، هیئتی فرستادند و مسلمان شدند و از مهاجران شمرده شدند.9 باز در همین سال زلزله و ماه‌گرفتگی روی داد و حج نیز در این سال فرض گردید. پس از غزوۀ خندق، برخی از قبایل پیرامون نیروی دولت اسلام را پذیرفتند و به این اندیشه افتادند که دوستی با مسلمانان، و حتی مسلمان شدن، درست‌ترین راه است. برخی به حضور سرور ما، پیامبر، آمدند و به شرف مسلمانی رسیدند.
سرور عالمیان صلی الله علیه وسلم برای گسترش دین اسلام از اصحاب خود دسته‌هایی ساخت و آنان را برای دعوت قبایل پیرامون به اسلام فرستاد. به سوی برخی قبایل خود تشریف برد. قبایلی چون مردم دومة‌الجندل نصیحت‌ها را پذیرفتند و مسلمان شدند. قبایلی چون غطفانیان و بنی‌لِحیان نیز از رویارویی با لشکر اسلام ترسیدند و گریختند. بدین‌سان قبایل پیرامون مرعوب شدند.
غزوۀ بنی‌لِحیان
مشرکان در رویداد رَجیع، عاصم بن ثابت، خُبَیب بن عَدی و یاران‌شان را رضی الله عنهم اجمعین شهید کرده بودند. سرور ما، پیامبر، از این رویداد بسیار اندوهگین و پریشان شده بود و در انتظار زمانی مناسب بود تا حساب این کار را از بنی‌لحیان بخواهد؛ زیرا آنان خیانت کرده بودند. چون شرایط فراهم شد، با نیرویی دویست نفری به سوی بنی‌لحیان به راه افتاد و عبدالله بن ام مکتوم را در مدینه جانشین خود گذاشت. برای فریب دادن دشمن، چنان وانمود کرد که به شام می‌رود و به چشمۀ رجیع آمد که آن مؤمنان در آن‌جا شهید شده بودند. در آن‌جا برای عاصم و یارانش از جناب حق آمرزش خواست. مردم بنی‌لحیان چون از آمدن لشکر اسلام آگاه شدند، به کوه‌ها گریختند.
یک روز در آن‌جا ماندند. سپاهیانی به هر سو فرستاده شد، اما با همۀ جست‌وجوها یافتن‌شان ممکن نشد. همین ترس برای آنان بس بود. سپس به عُسفان رسیدند. رسول الله صلی الله علیه وسلم به حضرت ابوبکر رضی الله عنه فرمود: «با نیرویی ده نفری اطراف را تا غَمیم بگردید و بازگردید.» کافران آوای لشکر اسلام را شنیدند، ترس در دل‌شان افتاد و در کوه‌ها ناپدید شدند. به هیچ‌کس برنخوردند، اما این سفر برای مشرکان پیرامون همچون سند چیرگی بود. سپس به مدینه بازگشتند. این سفر چهارده روز به درازا کشید.
غزوۀ غابه
این غزوه را غزوۀ قَرَد نیز می‌گویند. رسول الله بیست شتر شیرده داشت که پسر ابوذر رضی الله عنه آن‌ها را در صحرا می‌چراند. مردی از قبیلۀ فَزاره به نام عُیَینه بن حِصن در شب چهارشنبه با چهل سوار آمد و پسر ابوذر را شهید کرد و شترها را راند و برد.
چون این خبر به رسول الله رسید، عبدالله بن ام مکتوم را در مدینه جانشین خود گذاشت و خود با پانصد سوار به راه افتاد. پرچم را به حضرت مقداد بن اسود رضی الله عنه داد و او را با گروهی از اصحاب در پیشاپیش فرستاد. سَلَمه بن اَکوَع رضی الله عنه را نیز به سوی کافران فرستاد. رسول الله صلی الله علیه وسلم در جایی به نام ذی‌قَرَد لشکرگاه برپا کرد.
پیشتازان به دنبالۀ لشکر دشمن رسیدند. ابوقتاده رضی الله عنه مَسعَده فَزاری کافر را کشت. عُکّاشه رضی الله عنه نیز کافری به نام اَبان بن عمرو را کشت. از مسلمانان یک تن شهید شد. سلمه بن اکوع رضی الله عنه در پی کافران افتاد. تیراندازی بسیار چیره‌دست بود؛ بسیاری از آن ملعونان را کشت و بیشترشان را زخمی کرد، آنان را واداشت که بسیاری از اسباب خود را رها کنند و ده شتر را از دست کافران پس گرفت. چون ابوقتاده رضی الله عنه به لشکرگاه آمد، رسول الله برایش چنین دعا فرمود: «الهی! ابوقتاده را تندرستی ده و او را تا پایان عمرش سرزنده نگه دار!» رسول الله اسپ و سلاح مسعده فزاری را به حضرت ابوقتاده داد. پس از ابوقتاده، سلمه بن اکوع نیز آمد و دو اسپی را که از مشرکان مانده بود، همراه داشت. پیامبر ما او را نیز پذیرفت، به او تبریک گفت و سپس فرمود: «امروز بهترین سواران ما ابوقتاده و بهترین پیادگان ما سلمه بن اکوع است.»
این سفر برای مشرکان و دیگر قبایل که با گستاخی بزرگی به مال پیامبر دست دراز کرده بودند، درسی فراموش‌نشدنی شد. یک شب و یک روز در ذی‌قرد ماندند و سپس به مدینه بازگشتند. این سفر پنج روز به درازا کشید.
«دستمال‌های سعد بن معاذ در جنت از این زیباتر است» حدیث شریف
قدوم تو رحمت و ذوق و صفاست، یا رسول الله،
ظهور تو دوای درد عاشقان است، یا رسول الله.
تو پیامبر بودی آن‌گاه که آدم هنوز میان آب و گل بود،
اگر امام پیامبران باشی، سزاست، یا رسول الله.
کمال گروه کاملان با نور تو حاصل شده است،
وجود تو مظهر تام صفات خدا است، یا رسول الله.
به‌وسیلۀ تو به ذات و به گونه‌گون لذت‌ها رسیدند،
کار تو بخشش به نیازمندان است، یا رسول الله.
هدایی را شفاعت کن، چه در ظاهر و چه در باطن،
گدایی است که به درگاه تو پیوسته است، یا رسول الله!
عزیز محمود هدایی