رویداد حدیبیه
نیت عمره، سرانجام حدیبیه
ماه ذوالقعدۀ سال ششم هجرت بود. شبی نبی محترم صلی الله علیه وسلم در خواب دید که با اصحاب کرام به مکۀ مکرمه رفته‌اند و کعبۀ معظمه را طواف کرده‌اند، و برخی موی خود را کوتاه کرده و برخی تراشیده‌اند. هنگامی که سرور ما رسول الله این خواب را برای اصحاب خود بازگفت، آنان سخت به هیجان آمدند. قرار بود به مکه بروند؛ همان سرزمین زیبایی که از هجرت تا آن روز از آن دور بودند، در آن زاده شده و بزرگ شده بودند و پر از خاطره‌های تلخ و شیرین بود. قرار بود کعبۀ مقدس را که در پنج وقت نماز رو به آن می‌ایستادند و در آرزویش می‌سوختند، زیارت و طواف کنند. این چه مژدۀ زیبایی بود… اصحاب کرام همین‌که مژدۀ پیامبر محبوب ما را شنیدند که فرمود: «شما بی‌گمان به مسجدالحرام داخل خواهید شد!» بی‌درنگ به آمادگی پرداختند. حبیب اکرم پس از پایان آمادگی‌ها، عبدالله بن ام مکتوم را در مدینه جانشین گذاشت. در نخستین دوشنبۀ ماه ذوالقعده بر شترش که قَصواء نام داشت، سوار شد. همراه هزار و چهارصد تن از اصحابش که آماده شده بودند، با کسانی که در مدینه می‌ماندند، وداع کردند. به نیت عمره به سوی سرزمین مقدس مکه روان شدند. شمشیرهای خود را که سلاح مسافر است، و هفتاد شتر را برای قربانی کردن با خود برداشته بودند. دویست تن از کاروان سوار بودند و چهار تن از صحابه زن بودند. یکی از این زنان، همسر مبارک و پاکیزۀ پیامبر محبوب ما، مادر ما حضرت ام سلمه بود. چون به میقاتی به نام ذوالحُلَیفه رسیدند، احرام بستند و نماز پیشین را خواندند. سپس گوش شترهایی را که قربانی می‌شدند نشان کردند و بر گردن‌شان ریسمان بستند. ناجیه بن جُندَب اسلمی، با یارانی که به او داده شد، به سرپرستی شترها گماشته شد. عبّاد بن بِشر به فرماندهی دسته‌ای بیست نفری از سواران گماشته و برای پیش‌قراولی فرستاده شد. بِشر بن سفیان نیز به‌عنوان پیک به مکه فرستاده شد.1 پیامبر محبوب ما و اصحاب دلاور که جامۀ احرام پوشیده و در سپیدی فرو رفته بودند، به حمد الله تعالی، تصدیق عظمت شأن او و زاری به درگاهش آغاز کردند:
«لبیک، اللهم لبیک! لبیک لا شریک لک لبیک! ان الحمد والنعمة لک والملک، لا شریک لک!»
(اینک آمدم، الهی، اینک آمدم! دعوتت را با گفتار و با همۀ وجودم بارها اجابت کردم و به فرمانت گردن نهادم. تو را شریکی نیست؛ با همۀ هستی‌ام به سوی تو روی آوردم. حمد و نعمت ویژۀ توست و ملک نیز از آنِ توست. تو را شریکی نیست.) با این تلبیۀ مبارک، زمین و آسمان طنین‌انداز می‌شد و ذوالحلیفه در فضایی نورانی فرو رفته بود. همه به هیجان آمده بودند و برای آن‌که هرچه زودتر به مکه برسند، از ذوالحلیفه به راه افتاده بودند.
در راه، حضرت عمر و حضرت سعد بن عباده به حبیب اکرم نزدیک شدند و نگرانی خود را چنین بیان کردند: «یا رسول الله! آیا بی‌سلاح به سوی کسانی برویم که با تو در جنگ‌اند؟ می‌ترسیم قریشیان بر شما حمله کنند و به جسم مبارک‌تان گزندی برسانند!…» سرور دو جهان به آنان فرمود: «من نیت عمره کرده‌ام. در این حال نمی‌خواهم سلاح بردارم.»
سفر به آرامی می‌گذشت. به قبایل گوناگون سر راه سر می‌زدند و سرور ما، پیامبر، آنان را به اسلام دعوت می‌کرد. برخی از پذیرفتن پرهیز می‌کردند و برخی هدیه می‌فرستادند. بدین‌سان نیمی از راه را پیموده و به جایی به نام غدیرالاشطاط در پشت عسفان رسیده بودند. در این‌جا حضرت بشر بن سفیان، که پیش‌تر برای بردن خبر به مکیان گماشته شده بود، با قریشیان دیدار کرده و بازگشته بود. آنچه را دیده بود، به سرور ما، پیامبر، چنین بازگفت: «یا رسول الله! قریشیان از آمدن تو آگاه شده‌اند. از ترس، قبایل پیرامون را مهمانی داده و از آنان یاری خواسته‌اند. دسته‌ای دویست نفری از سواران را برای پیش‌قراولی به سوی شما به راه انداخته‌اند. قبایل پیرامون این خواسته را پذیرفتند و در جایی به نام بَلدَح گرد آمدند. لشکر بسیاری فراهم کردند و سوگند خوردند که شما را به مکه راه ندهند.»
سرور عالمیان از این خبر بسیار اندوهگین شد و فرمود: «قریش هلاک شد. جنگ آنان را خورده و تمام کرده است… آیا مشرکان قریش گمان می‌کنند نیرویی دارند؟ والله، تا این دینی که الله تعالی مرا برای گسترش آن فرستاده است، چیره و برتر نشود و تا سرم از تنم جدا نشود، هرگز از جنگیدن با آنان دست برنخواهم داشت!» سپس رو به اصحاب دلاور خود کرد و رأی و نظرشان را دراین‌باره پرسید. اصحاب پرافتخار که با همۀ وجود خود را وقف رسول الله کرده بودند، گفتند: «الله تعالی و رسولش بهتر می‌دانند. جان‌های ما فدای تو باد، یا رسول الله! ما به نیت طواف بیت‌الله به راه افتاده‌ایم؛ نه برای کشتن کسی آمده‌ایم و نه برای جنگیدن. اما اگر بخواهند ما را از زیارت کعبه بازدارند، بی‌گمان با آنان می‌جنگیم و به هدف خود می‌رسیم!…» این عزم استوار اصحاب کرام پیامبر محبوب ما را خوش آمد و فرمود: «پس با نام شریف الله تعالی به راه افتید!…» صحابه در پیرامون سرور ما، پیامبر، با گفتن «لبیک، اللهم لبیک!…» تلبیه و با گفتن «الله اکبر! الله اکبر!…» تکبیر گفتند و به سوی مکه پیش رفتند.
یک روز هنگام پیشین، بلال حبشی با همۀ زیبایی آوازش اذان محمدی را خواند و ورود وقت نماز را اعلام کرده بود. در این هنگام دستۀ دویست نفری سواران قریش به آن‌جا رسیده، میان مکه و صحابه حایل شده و آمادۀ حمله ایستاده بود. با این همه، سرور عالمیان با اصحاب والایش صف بست و به نماز ایستاد. ایستادن بی‌حرکت نزدیک به هزار و چهارصد تن از اصحاب در صف‌ها پشت سر پیامبر محبوب ما در قیام و خم شدن‌شان به رکوع منظره‌ای دیدنی بود؛ به‌ویژه این‌که همه با هم به سجده می‌رفتند، به کوهی پرشکوه می‌مانست که خم می‌شود و دوباره راست می‌گردد.
«سوگند به الله تعالی، قریش هرچه از من بخواهد، به شرط بزرگداشت بیت شریف، می‌پذیرم» حدیث شریف
سفر به حدیبیه
فروتنی آنان که پیشانی‌های شریف خود را در پیشگاه الله تعالی بر خاک می‌سودند، محبت اسلام را در دل برخی از سواران قریش افکند. هنگامی که اصحاب کرام سلام دادند و از نماز فارغ شدند، فرماندۀ سواران قریش دریغ خورد و گفت: «اگر از این حال مسلمانان بهره می‌گرفتیم و شبیخون می‌زدیم، بیشترشان را می‌کشتیم!… چرا هنگامی که در نماز بودند، حمله نکردیم؟» سپس گفت: «نگران نباشید. به هر حال آنان باز به نمازی خواهند ایستاد که از جان و فرزندان‌شان نیز برای‌شان عزیزتر است!…» و به یارانش اعلام کرد که این بار فرصت را از دست نخواهند داد. الله تعالی این سخنان‌شان را با فرستادن وحی به‌وسیلۀ جبرئیل علیه السلام به سرور ما، پیامبر، خبر داد. در آیۀ کریمه‌ای که نازل شد، چنین فرموده می‌شد: «(ای حبیب من!) هرگاه تو نیز در میان آنان باشی و (در برابر دشمن) برای آنان (اصحابت) امامت نماز کنی، (آنان را دو گروه کن)؛ گروهی با تو (در نماز، و گروه دیگر در برابر دشمن) بایستند. سلاح‌هایشان را با خود بردارند. آنان که با تو در نمازند و یک رکعت خوانده‌اند، (با پرهیز از کارهایی که نماز را باطل می‌کند) به برابر دشمن بروند. پس از آن، گروه دیگر که هنوز نماز نخوانده‌اند، بیایند و رکعت دوم را با تو بخوانند و آنان نیز زره‌ها، ابزارهای نگهدارنده و سلاح‌هایشان را با خود بردارند. (تشهد را با تو بخوانند. چون تو سلام دادی، آنان بی‌آن‌که سلام دهند، به برابر دشمن بروند؛ آنان که نخست یک رکعت خوانده بودند، بازگردند و به‌تنهایی یک رکعت دیگر بخوانند و سلام دهند. آنان که رکعت دوم را با امام خوانده بودند نیز دوباره بیایند و یک رکعت دیگر بخوانند و نماز را تمام کنند و سلام دهند.) کافران آرزو دارند که از سلاح‌ها و کالاهای خود غافل شوید تا ناگهان بر شما شبیخون زنند… اگر از باران رنجی به شما برسد یا بیمار باشید، در فرو نهادن سلاح‌هایتان گناهی بر شما نیست؛ اما باز هم همۀ تدابیر احتیاط را به کار گیرید. بی‌گمان الله تعالی برای کافران عذابی خوارکننده و پست‌کننده آماده ساخته است.»2 هنگام نماز دیگر، چون حضرت بلال اذان گفت، سواران قریش باز میان مکه و اصحاب کرام آمادۀ حمله ایستادند. سرور ما، پیامبر، نماز اصحاب خود را چنان‌که در آیۀ کریمه بیان شده بود، به امامت خواند. مشرکان از این‌که مسلمانان با چنین احتیاطی نماز می‌خواندند، در شگفت ماندند. الله تعالی در دل‌هایشان ترس افکند و جرئت هیچ حرکتی نکردند. برای بردن خبر به مکه از آن‌جا جدا شدند. سرور ما، پیامبر، و اصحابش نیز از آن‌جا به سوی مکه به راه افتادند. هنگامی که به مرز مکۀ مقدس رسیدند، قصواء، شتر سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم، بی‌آن‌که هیچ سبب ظاهری باشد، ناگهان بر زمین خوابید. برای برخیزاندنش بسیار کوشیدند، اما برنخاست. آن‌گاه سرور ما، سلطان کائنات، فرمود: «او عادت ندارد این‌گونه بخوابد. اما الله تعالی که روزگاری فیل (ابرهه) را از داخل شدن به مکه بازداشت، اکنون قصواء را نیز بازداشت. سوگند به الله تعالی، ذاتی که هستی من در قبضۀ قدرت اوست، قریش هرکدام از چیزهایی را که الله تعالی انجامش را در محدودۀ حرم حرام ساخته است (مانند ترک جنگ و خون‌ریزی)، از من بخواهد، بی‌گمان آن خواسته‌اش را برآورده خواهم کرد!»
سپس خواستند قصواء را برخیزانند. شتر جهید و برخاست. به درون مرزهای حرم داخل نشد و درست بر روی مرز، در جایی به نام حدیبیه، ایستاد. سرور ما، پیامبر، با اصحاب کرام در این جای کم‌آب فرود آمد.
«آیا مشرکان قریش گمان می‌کنند نیرویی دارند؟ والله، تا این دینی که الله تعالی مرا برای گسترش آن فرستاده است، چیره و برتر نشود و تا سرم از تنم جدا نشود، هرگز از جنگیدن با آنان دست برنخواهم داشت!» حدیث شریف
رسول اکرم صلی الله علیه وسلم فرمود تا خیمه‌اش را بیرون از مرز مکۀ مبارک برپا کنند. با اصحابش در آن‌جا به انتظار نشستند. چون وقت نماز می‌رسید، نمازهای خود را در درون مرز مکۀ مکرمه می‌خواندند. در چاه‌ها آبی برای نوشیدن و به کار بردن نمانده بود؛ تنها در آفتابۀ سرور ما، پیامبر، آب بود. صحابه که در تنگنا مانده بودند، گفتند: «جان‌های ما فدای تو باد، یا رسول الله! نزد ما جز در آفتابۀ شما آبی نیست. هلاک شدیم.»
سرور عالمیان فرمود: «تا من در میان شما هستم، هلاک نمی‌شوید.» سپس با گفتن «بسم الله» دست مبارک خود را بر آفتابه نهاد. چون آن را برداشت و فرمود: «بگیرید!…»، از میان انگشتان مبارکش آب چون چشمه روان شد. اصحاب کرام سیراب آب نوشیدند، وضو گرفتند، همۀ مشک‌های خود را پر کردند و اسپ‌ها و شترهای خود را آب دادند. پیامبر محبوب ما، آن دریای رحمت، که با لبخند به اصحاب خود می‌نگریست، الله تعالی را حمد گفت. آن روز حضرت جابر بن عبدالله که آن‌جا حاضر بود، گفت: «ما هزار و چهارصد نفر بودیم. اگر صد هزار نفر هم می‌بودیم، آن آب همۀ ما را بس بود.»
بیعت رضوان
هنگامی که رسول اکرم در حدیبیه بود، بُدَیل، رئیس قبیلۀ خزاعه که از دیرباز با مسلمانان دوست بود، به حضور آمد و خبر داد که لشکر قریش، با پیوستن قبایل پیرامون، در حدیبیه فرود آمده و سوگند خورده‌اند که تا لشکرشان پراکنده نشود، بجنگند. آن‌گاه سرور ما، پیامبر، فرمود: «ما به این‌جا برای جنگیدن با هیچ‌کس نیامده‌ایم؛ تنها برای ادای عمره و طواف و زیارت کعبۀ معظمه آمده‌ایم. با این همه، هر کس بخواهد ما را از زیارت بیت‌الله بازدارد، با او می‌جنگیم. بی‌گمان جنگ‌ها قریش را بسیار فرسوده، ناتوان ساخته و به زیان‌های فراوان دچار کرده است. اگر بخواهند، برای‌شان مدتی برای آتش‌بس تعیین کنم تا در این مدت از سوی من در امان باشند. آنان میان من و دیگر قبایل پا در میان نگذارند و مرا با آنان تنها بگذارند. اگر من بر آن قبایل پیروز شوم و جناب حق نیز به آنان هدایت ارزانی کند و مسلمان شوند، مشرکان قریش اگر بخواهند، می‌توانند مانند آنان مسلمان شوند. و اگر من، چنان‌که آنان گمان می‌کنند، بر دیگر گروه‌ها پیروز نشوم، آن‌گاه خودشان نیز آسوده شده و نیرو گرفته‌اند. اما اگر مشرکان قریش این‌ها را نپذیرند و به جنگ با من برخیزند، سوگند به الله تعالی، ذاتی که هستی من در قبضۀ قدرت اوست، در راه این دینی که برای گسترشش می‌کوشم، تا سرم از تنم جدا شود، با آنان خواهم جنگید. آن‌گاه الله تعالی نیز وعده‌ای را که دربارۀ یاری کردن من داده است، بی‌گمان به جا خواهد آورد!»
بدیل، رئیس قبیلۀ خزاعه، به راه افتاد تا فرموده‌های سرور ما، پیامبر، را به لشکرگاه قریش برساند. مشرکان پس از آن‌که فرموده‌های سرور ما رسول الله را از بدیل شنیدند، یکی از مردان سرشناس خود، عُروه بن مسعود، را برای گفت‌وگو نزد سرور ما، پیامبر، فرستادند. چون عروه خبر داد که قریش تصمیم قطعی گرفته است هیچ‌کس را به مکه راه ندهد، حبیب اکرم فرمود: «ای عروه! به‌خاطر الله بگو! آیا می‌توان از قربانی کردن این شترهای قربانی و از زیارت و طواف این کعبۀ معظمه جلوگیری کرد؟» و سپس آنچه را به رئیس قبیلۀ خزاعه گفته بود، به عروه نیز بازگفت.
عروه از یک سو به سخنان سرور ما، پیامبر، گوش می‌داد و از سوی دیگر به حال و رفتار اصحاب کرام، به رفتارشان با یکدیگر و با سرور عالمیان و به ادب و احترام‌شان دقت می‌کرد. پس از آن‌که پیشنهاد پیامبر محبوب ما را شنید، برخاست و رفت تا آن را به قریشیان بازگوید. نزدشان رفت و گفت: «ای گروه قریش! می‌دانید که من به‌عنوان فرستاده به حضور بسیاری از پادشاهان چون قیصر، نجاشی و کسری رفته‌ام. سوگند می‌خورم که تاکنون ندیده‌ام احترام و ادبی را که مسلمانان به محمد نشان می‌دهند، به هیچ پادشاهی نشان داده باشند. هیچ‌یک از یارانش بی‌اجازۀ او سخن نمی‌گوید. اگر تار مویی از سرش بیفتد، آن را برمی‌گیرند و برای تبرک در آغوش خود نگه می‌دارند. هنگامی که در کنارش سخن می‌گویند، صدای خود را چنان پایین می‌آورند که شنیده نشود. از احترامی که به او دارند، به رویش نگاه کرده نمی‌توانند و چشم‌ها را به زیر می‌اندازند. اگر او به یارانش اشاره‌ای کند یا فرمانی دهد، می‌کوشند آن را به جا آورند، هرچند به بهای جان‌شان باشد.
ای جماعت قریش! هرچند دست به شمشیرهای خود ببرید و به هر چاره‌ای دست زنید، آنان حتی یک تار موی پیامبرشان را به شما نمی‌سپارند؛ حتی نمی‌گذارند گزندی به او برسد و کسی به او دست بزند. وضع چنین است؛ پس از این را خوب بیندیشید! با این حال، محمد به ما آتش‌بس خوبی پیشنهاد می‌کند؛ از آن بهره بگیرید!»
مشرکان قریش این سخنان را نپذیرفتند، با عروه درشتی کردند و او را رنجاندند. رسول اکرم صلی الله علیه وسلم چون از لشکرگاه قریش خبری نرسید، خِراش بن امیه را به‌عنوان فرستاده روانه کرد تا پیشنهادهایش را تکرار کند. مشرکان با فرستادۀ اسلام بسیار درشتی کردند؛ شترش را کشتند و خوردند و برای کشتن خودش بر او تاختند. خراش بن امیه که به‌دشواری از دست‌شان رهایی یافته بود، به حضور سرور ما، پیامبر، آمد و ماجرا را بازگفت. آن حضرت از این اهانتی که به فرستاده‌اش شده بود، بسیار اندوهگین شد. در این هنگام حُلَیس، رئیس قبیلۀ احابیش، از لشکرگاه مشرکان نمایان شد که به سوی سرور ما، پیامبر، می‌آمد؛ مشرکان او را به‌عنوان فرستاده گماشته بودند. پیامبر محبوب ما چون آمدن حلیس را دید، فرمود: «این کسی که می‌آید، از قومی است که قربانی را بزرگ می‌دارند و در به جا آوردن فرمان‌های الله تعالی و عبادت کردن می‌کوشند. (ای اصحاب من!) شترهای قربانی را به سوی او برانید تا ببیند!» اصحاب کرام شترهای قربانی را به سوی او رها کردند و با گفتن «لبیک، اللهم لبیک!» تلبیه گفتند. حلیس چون قربانی‌هایی را دید که گردن‌شان بسته و گوش‌شان نشان‌دار بود، دیرزمانی نگریست. چشمانش پر از اشک شد و نتوانست خودداری کند و با آوازی اندوهگین که از ژرفای روحش برمی‌آمد، گفت: «مسلمانان جز طواف و زیارت کعبه هیچ نیتی ندارند. بازداشتن آنان از این کار چه کار زشتی است! به پروردگار کعبه سوگند می‌خورم که قریشیان به سبب این کار نادرست‌شان هلاک خواهند شد!» سرور عالمیان چون این سخنان را شنید، فرمود: «آری، چنین است، ای برادری که از بنی‌کنانه‌ای.» حلیس از شرم نه به حضور سرور ما رسول الله آمده توانست و نه حتی به چهرۀ مبارکش نگاه کرده توانست. به لشکرگاه قریش بازگشت، آنچه را دیده بود بازگفت و نظر خود را آشکارا چنین گفت: «بازداشتن او از زیارت کعبه را درست نمی‌دانم.» مشرکان قریش بسیار خشمگین شدند و حلیس را به نادانی متهم کردند.
«ای عروه! به‌خاطر الله بگو! آیا می‌توان از قربانی کردن این شترهای قربانی و از زیارت و طواف این کعبۀ معظمه جلوگیری کرد؟» حدیث شریف
این بار مشرکان مِکرَز بن حَفص را که به ستمگری نام‌آور بود، به‌عنوان فرستاده روانه کردند. او نیز پاسخ خود را گرفت و بازگشت. پس از فرستادگی مکرز، مشرکان از این‌که مسلمانان ناگهان شبیخون بزنند، به ترس افتادند.
سرور ما، پیامبر، نمی‌خواست کار را نیمه‌تمام بگذارد و می‌خواست یکی از اصحابش را که نزد قریشیان اعتبار داشت، بفرستد. سرانجام تصمیم گرفته شد که حضرت عثمان فرستاده شود. پیامبر محبوب ما به عثمان بن عفان فرمود: «بگو: ‹ما به این‌جا برای جنگیدن با هیچ‌کس نیامده‌ایم؛ تنها برای طواف و زیارت کعبۀ معظمه آمده‌ایم. شترهای قربانی‌ای را که همراه داریم، قربانی می‌کنیم و بازمی‌گردیم›، و آنان را به اسلام دعوت کن!» افزون بر این، به او سفارش کرد که به مسلمانانی که در مکه بودند، مژده دهد که مکه به‌زودی فتح خواهد شد.3
حضرت عثمان نزد مشرکان رفت و فرموده‌های سرور ما، پیامبر، را همان‌گونه بازگفت. آنان به پیشنهاد حضرت عثمان نیز پاسخ منفی دادند و گفتند که اگر بخواهد، تنها خودش می‌تواند بیت‌الله را طواف کند. اما حضرت عثمان گفت: «تا رسول علیه السلام بیت‌الله را طواف نکند، من نیز نمی‌کنم!» مشرکان از این سخن سخت خشمگین شدند و او را نگه داشتند. این خبر به صورت «عثمان شهید شد» به اصحاب رسید. چون ماجرا را به سرور ما، پیامبر، خبر دادند، بسیار اندوهگین شد و فرمود: «اگر این خبر راست باشد، تا با این قوم نجنگیم، از این‌جا نمی‌رویم.» سپس زیر درختی که آن‌جا بود و سَمُره نام داشت، نشست و با گفتن «الله تعالی به من فرمان داد که با من بیعت کنید» اصحاب خود را به بیعت فراخواند. اصحاب دلاور دست بر دست مبارک سرور ما، پیامبر، نهادند و چنین پیمان بستند: «بیعت کردیم که تا الله تعالی به تو پیروزی ارزانی کند، در پیشاپیش تو بجنگیم و فتح را به دست آوریم یا در این راه شهید شویم.» سرور ما، پیامبر، یک دست خود را بر دست دیگرش نهاد و از جانب حضرت عثمان که آن‌جا نبود، با خود بیعت کرد. رسول اکرم صلی الله علیه وسلم از این بیعت اصحابش بسیار خشنود شد و فرمود: «از کسانی که زیر درخت به‌راستی بیعت کردند، هیچ‌یک به جهنم داخل نخواهد شد.» این بیعت را «بیعت رضوان» نامیدند.4 اصحاب کرام رضی الله عنهم دیگر شمشیرها را کشیده بودند و در جای خود آرام نمی‌گرفتند و چشم به راه اشاره‌ای از رسول علیه السلام بودند. در این هنگام جاسوسان قریش که لشکرگاه اسلام را زیر نظر داشتند، دیده بودند که مجاهدان با پیامبر محبوب ما بیعت کرده‌اند که در این راه تا نوشیدن شربت شهادت بجنگند و آماده می‌شوند. بی‌درنگ به لشکرگاه قریش رفتند و آنچه را روی داده بود، بازگفتند. سرور ما، پیامبر، برای هر پیشامدی، شب‌ها نگهبانانی برای پاسداری از اصحابش می‌گماشت. در یکی از شب‌های روزهایی که حضرت عثمان در بند بود، گروهی پنجاه نفری از مشرکان به سرکردگی مکرز حمله کردند تا سپاهیان اسلام را در خواب غافلگیر کنند. آن شب محمد بن مَسلَمه و یارانش نگهبانی می‌دادند. پس از درگیری کوتاهی، کافرانی را که آمده بودند، دست‌بسته گرفتند؛ تنها مکرز توانست بگریزد. اسیران را به حضور سرور ما رسول الله آوردند. برخی زندانی و برخی بخشیده شدند. مشرکان شب بعد نیز خواستند شبیخون بزنند، اما باز گرفتار شدند. سرور ما، پیامبر، آنان را نیز بخشید و رها کرد.
صلح‌نامۀ حدیبیه
لشکر کافران چون دریافت که لشکر اسلام شب و روز آمادۀ جنگ است و هر لحظه ممکن است حمله کند، ترس در دلش افتاد. دیدند که جز پیمان بستن راهی نیست و به‌شتاب هیئتی از فرستادگان برگزیدند. به این هیئت که به ریاست سهیل بن عمرو برگزیده شد، گفته شد: «پیمانی ببندید به این شرط که امسال به مکه داخل نشوند.»
پیامبر محبوب ما فرستادگان قریش را پذیرفت. نخستین خواستۀ فرستادگان، آزاد شدن مردان زندانی‌شان بود. سرور عالمیان فرمود: «تا اصحاب مرا که در مکه بازداشت کرده‌اید، آزاد نکنید، این مردان شما را رها نمی‌کنم!» سهیل گفت: «راستی که با ما بسیار عادلانه و منصفانه رفتار کردید» و ترتیبی داد که حضرت عثمان که در مکه بازداشت شده بود و نزدیک به ده تن از اصحاب که پیش‌تر زندانی کرده بودند، آزاد شوند. پس از آن، مشرکانی که در هنگام شبیخون گرفتار و زندانی شده بودند نیز آزاد شدند.
پس از گفت‌وگوهای دراز، به پیمان رسیدند. نوبت نوشتن آن رسیده بود. حضرت علی به‌عنوان کاتب برگزیده شد. برای نوشتن صلح‌نامه کاغذ و دوات آماده شد. حبیب الله که رحمتی برای عالمیان فرستاده شده بود، به حضرت علی فرمود: «بنویس!»
«بسم الله الرحمن الرحیم!» سهیل بی‌درنگ به این اعتراض کرد و گفت: «سوگند می‌خورم که نمی‌دانم ‹رحمن› یعنی چه. چنین منویس؛ بنویس ‹باسمک اللهم›! وگرنه به صلح تن نمی‌دهم!» سرور ما، پیامبر، در بسته شدن صلح حکمت‌های بسیار بزرگی می‌دید؛ ازاین‌رو فرمود: «‹باسمک اللهم› نیز نیکوست» و به حضرت علی فرمان داد که چنین بنویسد. پس از نوشتن آن، چون سرور ما، پیامبر، فرمود: «این‌ها موادی است که محمد رسول الله با سهیل بن عمرو بر آن توافق کرده و صلح نموده‌اند و آن را امضا کرده‌اند تا شرایطش از سوی دو طرف به جا آورده شود»، دیده شد که سهیل دست حضرت علی را گرفت و رو به سرور ما، پیامبر، کرد و گفت: «سوگند می‌خوریم که اگر می‌پذیرفتیم تو رسول الله هستی، با تو مخالفت نمی‌کردیم و مانع زیارت کعبه از سوی تو نمی‌شدیم. ازاین‌رو، به جای ‹رسول الله› بنویس ‹محمد، پسر عبدالله›!»
سرور ما، پیامبر، این را نیز پذیرفت و فرمود: «والله، هرچند شما مرا تکذیب کنید، من باز هم بی‌هیچ شکی رسول الله تعالی هستم. نوشتن نام من و نام پدرم، پیامبری مرا از میان نمی‌برد. یا علی! آن را پاک کن و بنویس ‹محمد بن عبدالله›.»
دل هیچ‌یک از اصحاب کرام به پاک کردن کلمۀ «رسول الله» راضی نشد. در یک لحظه همه‌چیز را فراموش کردند و گفتند: «یا علی! بنویس ‹محمد رسول الله›؛ وگرنه کار میان ما و این مشرکان را تنها شمشیر فیصله می‌دهد!…» سرور ما، پیامبر، از این غیرت اصحاب خود خشنود شد، اما با دستان مبارکش اشاره فرمود که خاموش باشند. چون به حضرت علی فرمان داد که آن را پاک کند، او پوزش خواست و گفت: «جانم فدای تو باد، یا رسول الله! دستم به پاک کردن این صفت مبارک تو نمی‌رود!…» پیامبر محبوب ما خواست که آن‌جا را نشانش دهد. چون نشان داد، آن را از دستش گرفت و با انگشت مبارک خود پاک کرد و فرمود تا «پسر عبدالله» نوشته شود. سپس نوشتن مواد آغاز شد. ۱) پیمان ده سال اعتبار خواهد داشت و در این مدت دو طرف با یکدیگر جنگ نخواهند کرد.
«از کسانی که زیر درخت به‌راستی بیعت کردند، هیچ‌یک به جهنم داخل نخواهد شد» حدیث شریف
۲) مسلمانان امسال کعبه را زیارت نخواهند کرد، بلکه یک سال بعد می‌توانند آن را زیارت کنند. ۳) مسلمانانی که برای زیارت کعبه می‌آیند، سه روز می‌مانند و جز سلاح مسافر سلاح دیگری با خود نخواهند داشت. ۴) هنگامی که مسلمانان کعبه را طواف می‌کنند، مشرکان مکه از کعبه بیرون خواهند رفت و زمینه را فراهم خواهند کرد تا آنان آزادانه طواف کنند.
۵) اگر کسی از قریشیان مسلمان شود و بی‌اجازۀ سرپرستش به مدینه برود، بازگردانده خواهد شد؛ و اگر یکی از مسلمانان به طرف قریش بپیوندد و به مکه برود، بازگردانده نخواهد شد. چون حضرت عمر دربارۀ این ماده پرسید: «یا رسول الله! آیا این شرط را نیز می‌پذیری؟»، پیامبر محبوب ما لبخندزنان فرمود: «آری. کسانی از ما را که نزد آنان بروند، الله تعالی از ما دور گرداند!»
۶) اگر یکی از اصحاب به نیت حج یا عمره به مکه بیاید، جان و مالش در امان خواهد بود.
۷) اگر یکی از مشرکان در راه رفتن به شام، مصر یا جای دیگر به مدینه سر بزند، جان و مال او نیز در امان خواهد بود.
۸) دیگر قبایل عرب می‌توانند به حمایت هر طرفی که بخواهند درآیند و در پیوستن به مسلمانان یا مشرکان آزاد خواهند بود.5
نوبت امضای پیمان رسیده بود. در آن هنگام دیده شد که کسی زنجیرهای پایش را به زحمت می‌کشد و به سوی لشکر اسلام می‌آید. نزدیک و نزدیک‌تر شد و فریاد زد: «مرا نجات دهید!…» رئیس هیئت قریش چون این آواز را شنید، بی‌درنگ از جای خود جهید و با شاخۀ خارداری که به دست گرفته بود، به سر و رویش زدن گرفت. او با همۀ توانش خود را به پای زانوان مبارک سرور ما رسول الله انداخت و زاری کرد: «یا رسول الله! مرا نجات ده!» این مسلمانی بود که چون در مکه به شرف مسلمانی رسیده بود، پدرش او را به زنجیر کشیده بود. هر روز شکنجه‌های سخت می‌دید و به پرستیدن بت‌ها واداشته می‌شد. از رفتن مشرکان به حدیبیه بهره گرفته، زنجیرهایش را گسسته، بی‌آن‌که کسی ببیند از مکه بیرون آمده و خود را به میان مسلمانان افکنده بود. این انسان مبارک که به هدایت رسیده بود، حضرت ابوجندل، پسر سهیل، رئیس هیئت مشرکان، بود. سهیل پسرش ابوجندل را به سرور ما، پیامبر، نشان داد و گفت: «به حکم پیمانی که اندکی پیش نوشتیم، این نخستین مردی است که باید به من بازگردانی!»
سرور ما، پیامبر، و صحابه بسیار اندوهگین شده بودند. همه با کنجکاوی چشم به راه بودند که سرور ما رسول الله چه پاسخی خواهد داد. از یک سو صلح‌نامه و از سوی دیگر صحابی‌ای زیر شکنجه… سرور عالمیان به سهیل فرمود: «ما هنوز این صلح‌نامه را امضا نکرده‌ایم!» سهیل پافشاری کرد و گفت: «ای محمد! مواد پیمان را پیش از آن‌که پسرم به این‌جا برسد، نوشته و تمام کرده بودیم. اگر پسرم را بازنگردانی، من نیز هرگز پای صلح‌نامه را امضا نمی‌کنم!» سرور ما، پیامبر، فرمود: «او را به‌خاطر من از پیمان بیرون بگذار»، اما مشرکان این را نپذیرفتند. هنگامی که سهیل بن عمرو پسرش را کشان‌کشان می‌برد، ابوجندل فریاد می‌زد: «یا رسول الله! ای برادران مسلمانم!… با آن‌که به شرف مسلمانی رسیده و به شما پناه آورده‌ام، مرا به مشرکان تسلیم می‌کنید؟ آیا روا می‌دارید که هر روز بر من شکنجه‌های تحمل‌ناپذیر روا داشته شود؟ یا رسول الله! آیا مرا بازمی‌گردانید تا از دینم برگردانند؟!…»
تاب آوردن این زاری جان‌سوز بسیار دشوار بود. صحابه که دل‌هایشان زخمی شده بود، به گریه افتادند. چشمان مبارک پیامبر محبوب ما، آن دریای رحمت، نیز پر از اشک شده بود. نزد سهیل رفت و خواهش کرد: «بیا، چنین مکن! او را به من ببخش!» اما سهیل پاسخ داد: «ممکن نیست؛ نمی‌بخشم!» آن‌گاه پیامبر محبوب ما با گفتن «ای ابوجندل! اندکی دیگر صبر کن! آنچه را بر تو روا می‌دارند، تحمل کن! پاداش آن را از الله تعالی بخواه. الله تعالی بی‌گمان برای تو و برای مسلمانان ناتوان و بی‌کسی چون تو گشایشی و راه برون‌رفتی عطا خواهد کرد» او را دلداری داد و فرمود: «به ما نمی‌زیبد که بر سر قولی که داده‌ایم، نایستیم.» او نیز با گفتن «بسیار خوب، یا رسول الله» اعلام کرد که صبر خواهد کرد.
حتی مشرکانی که در هیئت بودند، تاب دیدن این رویداد جان‌سوز را نیاوردند و گفتند: «ای محمد! ما ابوجندل را به‌خاطر تو در پناه خود می‌گیریم و نمی‌گذاریم سهیل او را شکنجه کند!»
پس از آن، سرور ما رسول الله و اصحاب کرام اندکی آرام گرفتند. (سهیل بن عمرو پس از فتح مکه مسلمان شد و از اصحاب کرام گشت.) صلح‌نامه در دو نسخه نوشته شد و از سوی دو طرف امضا گردید. مشرکان به لشکرگاه خود بازگشتند.6 هیئت قریش از این مواد که به ظاهر به زیان مسلمانان می‌نمود، بسیار شادمان بود؛ اما به عکس، این صلح‌نامه برای مؤمنان پیروزی بزرگی بود و این مواد به سود مسلمانان بود. پیش از هر چیز، می‌پذیرفتند که مسلمانان یک دولت‌اند. اگر مشرکی از مکه برای تجارت یا کاری دیگر در راه شام و مصر به مدینه سر می‌زد، جان و مالش در امان می‌بود. بدین‌سان مشرکان زندگی مسلمانان را از نزدیک می‌دیدند، در برابر عدالت اسلام و رفتار نیک اصحاب با یکدیگر شیفته می‌شدند و اسلام را دوست می‌داشتند؛ و سرانجام مسلمان می‌شدند و به صف‌های صحابه می‌پیوستند. با این پیمان که می‌بایست ده سال ادامه یابد، مسلمانان افزون‌تر و نیرومندتر می‌شدند و اسلام به همه‌جا گسترش می‌یافت. اما سرور ما، پیامبر، از مادۀ «اگر کسی از قریشیان مسلمان شود و بخواهد به مدینه پناه آورد، بازگردانده خواهد شد» اندوهگین شده بود و فرموده بود: «الله تعالی بی‌گمان برای آنان گشایشی و راه برون‌رفتی خواهد آفرید.»… دیگر کاری با مشرکان باقی نمانده بود. رسول اکرم صلی الله علیه وسلم به اصحاب کرام فرمود: «برخیزید! قربانی‌های خود را ذبح کنید. سرهای خود را بتراشید و سپس از احرام بیرون آیید.» سرور ما، پیامبر، پیش از همه قربانی خود را ذبح کرد. سپس سلمانی‌اش، حضرت خراش بن امیه، سرش را تراشید. اصحاب کرام آن موهای مبارک را پیش از آن‌که به زمین بیفتد، در هوا ربودند و برای تبرک نگه داشتند. صحابه نیز قربانی‌های خود را ذبح کردند؛ برخی سر خود را تراشیدند و برخی موی خود را کوتاه کردند.7
«ای ابوجندل! اندکی دیگر صبر کن! آنچه را بر تو روا می‌دارند، تحمل کن! پاداش آن را از الله تعالی بخواه. الله تعالی بی‌گمان برای تو و برای مسلمانان ناتوان و بی‌کسی چون تو گشایشی و راه برون‌رفتی عطا خواهد کرد» حدیث شریف
نزدیک به بیست روز در حدیبیه مانده بودند. سرور ما، پیامبر، با یارانش برای بازگشت به مدینه به راه افتاد. در راه، الله تعالی سورۀ فتح را به سرور ما، پیامبر، وحی فرمود و مژده داد که نعمت و یاری‌اش را کامل خواهد کرد. در روزهایی که سلطان کائنات صلی الله علیه وسلم پیروزمندانه مدینۀ نورانی را به قدوم خود مشرف می‌ساخت، ابوبصیر از قبیلۀ ثقیف قریش به شرف مسلمانی رسیده بود. ابوبصیر که دریافته بود در میان مشرکان زندگی کرده نمی‌تواند، پیاده به مدینه آمد. به حکم پیمان حدیبیه، از مدینه بیرون رفت و در جایی به نام عِیص، بر کرانۀ بحیرۀ احمر، جای گرفت.8
آن‌جا بر سر راه تجارتی‌ای بود که مشرکان قریش از آن به شام می‌رفتند. از آن پس، کسانی از قریش که مسلمان می‌شدند، مکه را ترک می‌کردند و نه به مدینه، بلکه به عیص، نزد ابوبصیر می‌رفتند. نخستین آنان حضرت ابوجندل بود. پس از آن این کار ادامه یافت؛ پنجاه نفر، صد نفر، دویست و سیصد نفر شدند. کاروان قریش در راه شام ناگزیر بود از این‌جا بگذرد. حضرت ابوبصیر با مسلمانانی که همراهش بودند، مشرکانی را که از این‌جا می‌گذشتند می‌گرفت و از آنان می‌خواست که مسلمان شوند. با آنان که مسلمان نمی‌شدند می‌جنگیدند و آنان را در تنگنا می‌گذاشتند. مشرکان مکه چون دیدند که راه‌های تجارت شام دیگر بسته شده است، هیئتی به مدینه فرستادند و زاری کردند که مادۀ «اگر کسی از قریشیان مسلمان شود و بی‌اجازۀ سرپرستش به مدینه برود، بازگردانده خواهد شد!…» از صلح‌نامۀ حدیبیه برداشته شود. سرور ما، پیامبر، از سر مهربانی این خواستۀ آنان را پذیرفت. بدین‌سان راه‌های تجارت شام برای قریشیان گشوده شد و مسلمانان نیز به پاداش صبرشان به مدینه، نزد سرور ما، پیامبر، آمدند.
ای زیباترینِ زیبایان!
ای زیباترینِ زیبایان، مرا با سودای خود سوختی!
چشمم چیزی نمی‌بیند، عقلم هردم با خیال توست!
تو شاه (قاب قوسین) هستی و من بنده‌ای سرکش،
این سرگشته چگونه بگوید که مهمان تو شود؟
چون از سر مهر نگاهی کردی، دل‌های مرده را زنده ساختی،
به رحمت بی‌پایانت پناه آوردم و در تو را کوبیدم!
تو سرچشمۀ نیکی هستی، دریای درمان‌هایی!
قطره‌ای لطف به من کن، دردم بی‌درمان مانده است!
همه به مکه می‌آیند، به کعبه، صفا و مروه،
و من به‌خاطر تو از کوه‌ها و تپه‌ها گذشتم!
دیشب در خوابی سرم به آسمان‌ها رسید،
پنداشتم غلامان درگاهت بر گردنم پا نهاده‌اند!
ای حضرت جامی، بلبل محبوب من!
از میان شعرهایت این بیت را برگزیدم:
با زبانی آویخته، همچون سگان گر،
به امید قطره‌ای، به دریای احسانت رسیدم.
مولانا خالد بغدادی (قدس سره)
«ما بی‌گمان به تو فتحی آشکار عطا کردیم» فتح: ۱
نامه‌های دعوت سرور ما رسول الله
آفتاب بر عالم نمی‌تابید
اگر آن جان نمی‌آمد،
بر عالم روشنی نمی‌بخشید
اگر آن لحظۀ میلاد فرا نمی‌رسید.
با بلور و با شادمانی
آن جمال گل‌گون سرشته نمی‌شد،
اگر با نوری که در دل‌ها بازمی‌تابد
تنی پیکر نمی‌یافت.
ایوبی