فتح خیبر
در مدینۀ نورانی یهودیانی بودند که در ظاهر مسلمان و در حقیقت منافق بودند. پیش از آن‌که رسول الله صلی الله علیه وسلم به مدینه هجرت کند، مردم مدینه عبدالله بن اُبَی بن سلول را رئیس خود برگزیده بودند و تاجی آراسته به گوهرها نیز به او داده بودند. چون رسول الله صلی الله علیه وسلم به مدینه تشریف آورد، مردم مدینه یکسره به پیامبر محبوب ما احترام و دلبستگی نشان دادند و از ایشان پیروی کردند. ابن سلول در گوشه‌ای بی‌ارج ماند و دیگر به او توجهی نمی‌کردند. آن‌گاه ابن سلول برای کشتن رسول الله صلی الله علیه وسلم یا رساندن آزاری به ایشان به کار افتاد. روزی یهودیان نزد او گرد آمدند و در این باره نقشه‌هایی کشیدند. از لَبید بن اَعصَم یاری خواستند. لبید گفت: «در فلان محله پیرزنی به نام خَیره هست که در جادوگری بسیار چیره‌دست است؛ او را بیابید.» آن زن ملعون را یافتند و هزار درهم طلا و ده توپ پارچه به او دادند و گفتند: «اگر محمد را هلاک کنی، چیزهای بسیار دیگری نیز به تو خواهیم داد!» پیرزن در جوجه‌کبوتری سوزن‌هایی فرو کرد، نخ‌هایی را گره زد و بر آن جوجه‌کبوتر پیچید و آن را در چاه ویرانه‌ای بیرون از مدینه نهاد و دهانۀ چاه را بست. رسول الله صلی الله علیه وسلم بیمار شد و اندام‌هایش بی‌حرکت ماند. داروهای گوناگون به او دادند، اما سودی نبخشید. این حال نُه روز ادامه یافت.
سپس جبرئیل علیه السلام آمد و ماجرا را خبر داد. رسول الله صلی الله علیه وسلم را به آن‌جا بردند. چاه را گشود و کبوتر را بیرون آورد، اما گشودن گره‌های نخ‌ها ممکن نشد. جبرئیل علیه السلام سوره‌های مُعَوِّذَتَین (فلق و ناس) را آورد و گفت: «ای محمد علیه السلام! این سوره‌ها را بر آن گره‌ها بخوان.» رسول الله صلی الله علیه وسلم به خواندن آن سوره‌ها آغاز کرد. با خواندن هر آیه، یکی از گره‌ها گشوده می‌شد و یکی از سوزن‌ها بیرون می‌آمد. چون سوره‌ها را (یازده آیۀ دو سوره را) به‌تمامی خواند، همۀ گره‌ها نیز گشوده شد. رسول الله صلی الله علیه وسلم یکسره از بیماری رهایی یافت و تندرست شد. سپس آن ملعونان را فراخواند و نکوهش کرد. مردم مدینه چنان کیفری به آنان دادند که هلاک شدند. لبید یهودی نیز گرفتار شد و به حضور سرور ما رسول الله آورده شد. چون سرور ما، پیامبر، به او فرمود: «چرا سفارش دادی که این کار را بکنند؟»، پاسخ داد: «از دوستی‌ای که به طلا دارم.» چون برخی از اصحاب کرام گفتند: «یا رسول الله! اگر اجازه دهی، گردن این یهودی را بزنیم!»، پیامبر محبوب ما که هرگز برای خود کسی را کیفر نمی‌داد، با گفتن «عذاب الهی که سرانجام خواهد دید، سخت‌تر است» اجازه نداد که کشته شود.1 یهودیان چون از مدینه رانده شدند، به بخش‌های شمالی عربستان رفته بودند. گروهی از آنان در خیبر ماندند و جای گرفتند و گروهی به شام در شمال رفتند. به سبب توطئه‌شان برای کشتن سرور ما رسول الله از سرزمین‌شان بیرون رانده شده بودند. اما کینه، آز و حس انتقام‌شان از مسلمانان هرگز فرو ننشست، بلکه روزبه‌روز سخت‌تر شد. می‌خواستند هرچه زودتر به زندگی حبیب الله تعالی، سلطان کائنات، پایان دهند و دین اسلام را از میان بردارند.
برخی از بزرگان‌شان گفتند: «نزد غطفانیان برویم و یاری بخواهیم و همراه آنان با مسلمانان بجنگیم!» برخی دیگر گفتند: «یهودیان فَدَک، تَیماء و وادی‌القُری را نیز به یاری بخوانیم و پیش از آن‌که مسلمانان بر ما حمله کنند، ما بر شهرشان بتازیم و همۀ انتقام‌های گذشته را بگیریم!…» یهودیان خیبر این سخن را پذیرفتند و قبایل یهودی پیرامون و غطفانیان را به یاری خواندند. تنها از غطفانیان شمار بسیاری جنگاور برگزیده آمدند و در خیبر به آمادگی پرداختند. هنگامی که آنان سرگرم این آمادگی‌ها بودند، سرور عالمیان صلی الله علیه وسلم از حال یهودیان آگاه شد. سه صحابی را همراه حضرت عبدالله بن رواحه کرد و او را فرستاد تا بی‌درنگ از آنچه در خیبر می‌گذشت آگاه شود. عبدالله بن رواحه و سه یارش به‌شتاب به خیبر آمدند. آن‌جا شهری توانگر بود با هشت قلعۀ استوار، قلعه‌های کوچک دیگر، زمین‌های حاصل‌خیز و تاکستان‌ها و باغ‌های فراوان. حضرت عبدالله یکی از یارانش را به قلعۀ شِقّ، یکی را به قلعۀ کَتیبه و دیگری را به قلعۀ نَطات فرستاد و خود به قلعۀ دیگری درآمد. سه روز حال یهودیان و آمادگی‌شان برای جنگ را از نزدیک بررسی کردند. پس از سه روز در جای دیدار گرد آمدند، به‌شتاب به مدینه رسیدند و آمادگی‌هایی را که یهودیان کرده بودند، یکایک به سرور ما، پیامبر، بازگفتند.
پیامبر محبوب ما به اصحابش فرمان داد که به‌شتاب آماده شوند. برای آن‌که از حملۀ یهودیان بر مدینۀ منوره جلوگیری شود، تصمیم گرفته شد که به سوی خیبر بروند. یهودیانی که در مدینه بودند، چون این تصمیم را شنیدند، سراسیمه شدند. برای شکستن روحیۀ مسلمانان می‌گفتند: «سوگند می‌خوریم که اگر قلعه‌های خیبر و جنگاوران دلیری را که در آن‌جا گرد آمده‌اند دیده بودید، هرگز به آن‌جا پا نمی‌گذاشتید!… قلعه‌های بلندبرج بر سر کوه‌ها را دلاوران زره‌پوش پاسداری می‌کنند. از پیرامون هزاران سپاهی به یاری‌شان آمده‌اند!… آیا ممکن است شما خیبر را فتح کنید؟!…» صحابۀ دلاور در برابر این سخنان می‌گفتند: «الله تعالی به حبیب خود وعده فرموده است که خیبر را فتح خواهد کرد» و اعلام می‌کردند که هرگز از یهودیان نخواهند ترسید. این عزم استوار اصحاب، یهودیان را بیشتر اندوهگین و نگران می‌ساخت. عبدالله بن اُبَی، سرکردۀ منافقان، به‌شتاب به خیبر پیام فرستاد: «محمد با نیروی اندکی به سوی شما می‌آید. جای ترسی نیست، اما احتیاط کنید و مال‌های خود را به قلعه‌ها ببرید. از قلعه بیرون آیید و با آنان رویارو شوید!» اصحاب کرام آمادگی‌های خود را به پایان رساندند، با اهل خانه حلالیت خواستند و پیرامون سرور ما، پیامبر، گرد آمدند. دویست سوار و هزار و چهارصد پیاده شده بودند. برای گسترش دین الله تعالی، جهاد کردن و رسیدن به مرتبۀ شهادت، آمادۀ فرمان پیامبر محبوب خود بودند. در این هنگام دیده شد که برخی از زنان از سرور ما، پیامبر، وظیفه می‌خواهند تا در جنگ خوراک اصحاب کرام را آماده کنند، از زخمیان و بیماران پرستاری کنند، زخم‌ها را ببندند، دارو فراهم سازند و کارهای دیگری را که از دست‌شان برمی‌آمد انجام دهند. سرور ما رسول الله از سر مهربانی آنان را از این ثواب محروم نکرد. بدین‌سان بیست زن مجاهد، که در پیشاپیش‌شان همسر مبارک پیامبر محبوب ما، حضرت ام سلمه، بود، نیز به مجاهدان پیوستند.2
رسول اکرم صلی الله علیه وسلم حضرت سِباع را از قبیلۀ غِفار در مدینه جانشین خود گذاشت و فرمان حرکت به سوی خیبر را داد. (گفته شده است که نُمَیله بن عبدالله جانشین گذاشته شد.) سفر با تکبیرها آغاز شد. صحابه‌ای که به سبب عذرشان در جنگ شرکت کرده نتوانستند و آنان که به سبب کم‌سالی اجازه نیافتند، با غبطه به سرور ما، پیامبر، و به پدران، پدرکلان‌ها، کاکاها، ماماها و برادران بزرگ دلاور خود می‌نگریستند و آنان را با تکبیرها و دعاها بدرقه می‌کردند.
«قلعۀ خیبر به دست علی بن ابی‌طالب فتح می‌شود» حدیث شریف
تقویم ماه محرم سال هفتم هجرت را نشان می‌داد. پرچم مقدس سرور ما، پیامبر، را حضرت علی برمی‌داشت و فرماندهی جناح راست را حضرت عمر بر عهده داشت.3 برای جناح چپ نیز صحابی دیگری را تعیین فرمود. سفر با شادمانی می‌گذشت. شاعران با شعرهای خود الله تعالی را به‌خاطر نعمت‌هایی که داده است حمد می‌گفتند، بر پیامبر محبوب ما صلوات می‌فرستادند و اصحاب پرافتخارش را می‌ستودند. صحابه نیز گویی به عید می‌روند، همه با هم با گفتن «الله اکبر! الله اکبر! لا اله الا الله والله اکبر!» همه‌جا را به طنین درمی‌آوردند.
در هر منزل، سلطان کائنات چنین دعا می‌فرمود: «الهی! از نگرانی برای آینده، از اندوه بر گذشته، از ناتوانی و سستی، از بخل، ترس و وامی که پشت را خم می‌کند، و از چیرگی ستمگران و ناحق‌کاران به تو پناه می‌برم!»
چون به خیبر نزدیک شدند، دیده شد که پیامبر محبوب ما اصحابش را نگه داشت. دست به دعا برداشت و به مناجات آغاز کرد: «الهی! ای پروردگار آسمان‌ها و آنچه آسمان‌ها بر آن سایه افکنده‌اند! الهی! ای پروردگار زمین‌ها و آنچه بر آن‌هاست! الهی! ای پروردگار شیاطین و آنان که گمراه ساخته‌اند! الهی! ای پروردگار بادها و آنچه پراکنده ساخته‌اند! ما از تو خیر و نیکی این سرزمین، خیر و نیکی مردمی که در این سرزمین زندگی می‌کنند و باز خیر و نیکی هر چیزی را که در این سرزمین است، می‌خواهیم. و از شر این سرزمین، از شر مردمانش و از شر هر چیزی که در آن است، به تو پناه می‌بریم!»
از لب‌های صحابه آوای «آمین، آمین» برمی‌خاست. پس از آن به اصحاب خود فرمود: «با گفتن ‹بسم الله الرحمن الرحیم› پیش بروید.»
اصحاب کرام پیرامون رسول اکرم دوباره به راه افتادند و به نزدیکی قلعۀ نطات، یکی از نیرومندترین قلعه‌های خیبر، رسیدند.
در آن‌جا لشکرگاه خود را برپا کردند. هنگام شام بود. عادت شریف سرور ما رسول الله این بود که تا صبح نمی‌شد، شبیخون نمی‌زد و نخست به اسلام دعوت می‌کرد؛ اگر پیشنهادش را نمی‌پذیرفتند، جنگ را آغاز می‌کرد. ازاین‌رو اصحاب کرام چشم به راه صبح ماندند. هیچ‌یک از یهودیان درنیافته بود که لشکر اسلام آمده است. سرور کائنات پس از آن‌که نماز بامداد را به امامت خواند، آمادگی‌ها را به پایان رساند و مجاهدان را به حرکت درآورد. دویست سوار و هزار و چهارصد پیاده با حرکاتی منظم به پیش روی قلعۀ نطات نزدیک شدند. در این هنگام یهودیانی که برای کار در تاکستان‌ها، باغ‌ها و کشتزارها از قلعه بیرون آمده بودند، چون ناگهان با سپاهیان اسلام روبه‌رو شدند، سرگردان ماندند.
گفتند: «سوگند می‌خوریم که این‌ها محمد و لشکر منظم اوست!…» و به گریختن به عقب آغاز کردند. پیامبر محبوب ما چون این حال آنان را دید، فرمود: «الله اکبر! الله اکبر! خیبر ویران شد» و این سخن مبارک را سه بار تکرار کرد. سرور ما، پیامبر صلی الله علیه وسلم، به یهودیان اعلام کرد که «یا مسلمان شوند، یا تسلیم شوند و خراج و جزیه بدهند، وگرنه جنگ خواهد شد و خون ریخته خواهد شد». یهودیان نزد سَلّام بن مِشکَم، یکی از بزرگان خود، رفتند و ماجرا را رساندند. سلام گفت: «پیش‌تر گفته بودم که بر محمد بتازید و نپذیرفته بودید. دست‌کم اکنون در جنگیدن با او سستی نکنید. جنگیدن با مسلمانان تا مرگ، از بی‌کس ماندن در زندگی بهتر است!…» و آنان را به جنگ برانگیخت. یهودیان به‌شتاب کودکان و زنان خود را در قلعۀ کتیبه، آذوقۀ خود را در ناعِم و سپاهیان خود را در قلعۀ نطات گرد آوردند.
یهودیان به پیشنهاد مسلمان شدنِ لشکر اسلام با تیراندازی پاسخ دادند. مجاهدان تیرها را با سپرهای خود گرفتند. به فرمان پیامبر محبوب ما کمان‌ها کشیده شد و همه با هم، در میان آوای «الله اکبر!…»، تیرها بر یهودیانی که بر برج‌های قلعه بودند، رها شد. دیگر جنگ آغاز شده بود. در یک سو سلطان کائنات و اصحاب دلاورش برای گسترش اسلام و برای آن‌که سبب مسلمان شدن آنان و رهایی‌شان از جهنم شوند، می‌جنگیدند؛ و در سوی دیگر یهودیانی بودند که نصیحت نمی‌فهمیدند، در هر فرصتی می‌خواستند از پشت بر مسلمانان ضربه بزنند و بر ندیدن حقیقت پافشاری می‌کردند. چون دیده بودند که خاتم‌الانبیا از قوم خودشان نیامده است، از روی رشک او را نپذیرفته بودند و از کودکی سرور ما، پیامبر، برای از میان برداشتنش به هر نیرنگی که به خاطرشان رسیده بود دست زده بودند، اما به حفظ الله تعالی هیچ کاری از پیش برده نتوانسته بودند.
بر هزار و ششصد مجاهد پرافتخار، بیش از ده هزار سپاهی یهودی تیر می‌انداختند. اصحاب کرام در برابر این تیرهای پیاپی با سپرهای خود از خویش نگهداری می‌کردند و هرگاه فرصت می‌یافتند، تیرهایی را که بر زمین افتاده بود، به سوی یهودیان بازمی‌انداختند. با این همه، برخی از صحابه زخمی شده بودند.
یک بار دیده شد که حضرت حُباب بن مُنذِر با ادبی بزرگ به حضور حبیب الله نزدیک شد و پرسید: «جانم فدای تو باد، یا رسول الله! آیا بهتر نیست لشکرگاه خود را در جای دیگری برپا کنیم؟» سرور ما، پیامبر، فرمود: «ان شاء الله تعالی، چون شام شود، جایش را تغییر می‌دهیم!» مجاهدان در تیررس آمده بودند و تیرهایی که یهودیان از قلعه می‌انداختند، تا پشت لشکرگاه اسلام می‌رسید.4 آن روز تا شام جنگ با تیر ادامه یافت. نزدیک به پنجاه صحابی از تیرهایی که انداخته می‌شد، زخمی شده بودند. چون شام شد، به حضرت محمد بن مسلمه مأموریت داده شد که جای تازه‌ای برای لشکرگاه بیابد. چون او گفت که جایی به نام رجیع مناسب است، لشکرگاه اسلام به آن‌جا برده شد.
«ما پیامبران میراث نمی‌گذاریم. آنچه از ما می‌ماند، صدقه برای تنگدستان است» حدیث شریف
غزوۀ خیبر
مداوای زخمیان نیز آغاز شد.5 فردای آن روز، اصحاب دلاور به پای قلعۀ نطات آمدند و تا شام جنگیدند. محاصره در روزهای سوم، چهارم و پنجم نیز ادامه یافت. یهودیان همچنان در حال دفاع ماندند. در آن روزها پیامبر محبوب ما به سردرد شدیدی گرفتار شد و ازاین‌رو دو روز نتوانست در میان مجاهدان حاضر باشد. روز نخست پرچم را به حضرت ابوبکر و روز دوم به حضرت عمر سپرد. هر دو در پیشاپیش اصحاب کرام با یهودیان سخت جنگیدند، اما فتح قلعه ممکن نشد. در این میان دیده شد که یهودیان، که دلیری‌شان افزون شده بود، دروازه‌های قلعه را گشودند و دست به حمله زدند. اکنون جنگ تن‌به‌تن آغاز شده بود و نبرد به اوج گرمی رسیده بود. هرگاه سرور ما، پیامبر، به اصحاب خود می‌فرمود: «با گفتن ‹الله اکبر! الله اکبر!…› تکبیر بگویید»، آنان در میان بانگ تکبیر با عشق و شوق بر دشمن شمشیر می‌زدند. در این میان محمود، برادر محمد بن مسلمه، شهید شد. درگیری‌ها تا شام به‌شدت ادامه یافت.
فردای آن روز مَرحَب، یکی از نامدارترین فرماندهان خیبر، زره‌پوش از قلعه بیرون آمد. مردی نیرومند و تنومند بود، همچون دیو. تا آن روز هیچ پهلوانی به میدانش نیامده بود که بر او چیره شود. رو به مجاهدان کرد و به خودستایی پرداخت: «منم مرحب که به دلیری و پهلوانی شهره‌ام!» در همان حال که چنین لاف می‌زد، دیده شد که مجاهدی از میان صف اصحاب پیش جهید. در برابر مرحب نعره زد: «من نیز عامرم که از درافتادن در میان جنگ‌های هولناک و سخت هراسی ندارم!» و بی‌درنگ روبه‌رویش ایستاد. مرحب دیوپیکر شمشیرش را که بر آن نوشته بود: «به هر که برسد، هلاکش می‌کند!…» با تمام نیرو بر حضرت عامر فرود آورد. عامر دلاور در یک لحظه سپرش را بالا برد. چون شمشیر پهن بر سپر خورد، بانگی سخت در آن پیرامون پیچید و شمشیر در سپر فرو رفت.
حضرت عامر به آفریدگار پناه برد و با گفتن «یا الله!» شمشیرش را بر پاهای زره‌پوش مرحب زد. شمشیر همین که به زرۀ پولادین خورد، بازگشت و ناگهان به پای خود آن صحابی خورد. بازگشتن سخت شمشیر سبب شد که شاه‌رگ پای حضرت عامر بریده شود. اصحاب کرام دوان آمدند، عامر را در آغوش گرفتند و برای مداوا به لشکرگاه بردند. اما عامر (رضی الله عنه) در همان‌جا شهید شد و به جنت اعلی پر کشید.6
درگیری‌ها با همۀ شدت ادامه داشت. نزدیک شام، پیامبر محبوب ما به غطفانیان مشرک، که با چهار هزار سپاهی به یاری یهودیان آمده و در جنگ شرکت کرده بودند، پیشنهاد کرد که جدا شوند و به سرزمین خود بازگردند. وعده نیز داد که اگر چنین کنند، محصول یک سالۀ خرمای خیبر را به آنان خواهد داد. اما غطفانیان این پیشنهاد را رد کردند. آن‌گاه سرور عالمیان (صلی الله علیه وسلم) به اصحاب خود فرمان داد که شب را تا صبح پیرامون قلعه‌ای که غطفانیان در آن بودند، بگذرانند. غطفانیان سخت ترسیدند که مجاهدان شبانه بر آنان بتازند و به هیچ روی خواب‌شان نبرد. آن شب صدایی که معلوم نبود از کجا می‌آید، خبر می‌داد که بر سرزمین غطفان شبیخون زده‌اند و زن و فرزند و دارایی‌شان را به اسارت گرفته‌اند. این صدا سه بار تکرار شد و همۀ غطفانیان با ترسی بزرگ آن را شنیدند. فرمانده‌شان عُیَینه نیز همان صدا را سه بار شنید و هنگامی که سپیده نزدیک بود بدمد، سپاهش را برداشت، با شتاب از خیبر دور شد و راه سرزمین خود را در پیش گرفت. بامدادان یهودیان از این‌که غطفانیان بی‌هیچ سببی خیبر را ترک کرده بودند، در شگفت ماندند و به نومیدی افتادند. از این‌که آنان را به یاری خوانده بودند، سخت پشیمان شدند.
«روزی که قلعۀ خیبر را گرفتیم، رسول الله (صلی الله علیه وسلم) خوردن گوشت خر اهلی و گرفتن زن به نکاح متعه را ممنوع فرمود» حضرت علی (رضی الله عنه)
دلاوری حضرت علی
آن روز نیز در برابر خیبر جنگ‌های سختی درگرفت، اما قلعه فتح نشد. شامگاه، سلطان کائنات چنین مژده داد: «فردا پرچم را به دلاوری خواهم داد که او الله تعالی و رسولش را دوست می‌دارد و الله تعالی و رسولش نیز او را دوست می‌دارند. الله تعالی فتح را به دست او میسر خواهد ساخت!»
آن شب اصحاب کرام با شور و هیجان چشم‌به‌راه صبح بودند. هر یک امید داشت پرچم به او سپرده شود و در این آرزو به درگاه الله تعالی دعا می‌کرد. حضرت بلال حبشی اذان بامداد را با آواز سوزناک و زیبایش خواند. هنگامی که اذان خوانده می‌شد، در دل هر کس شوری دیگر و ذوقی دیگر پدید می‌آمد و از چشیدن آن ذوق الهی سیری نبود. پیامبر محبوب ما پس از آن‌که نماز بامداد را با اصحاب خود به امامت ادا کرد، برخاست و فرمان داد پرچم مبارک اسلام را بیاورند. هنگامی که پرچم مقدس آورده می‌شد، اصحاب کرام ایستاده بودند و با کنجکاوی سراپا گوش شده بودند تا سخنانی را که از لبان مبارک سرور ما رسول اکرم بیرون می‌آمد، بشنوند.
سرانجام سرور عالمیان فرمود: «سوگند به الله تعالی که ذات محمد را به پیامبری مشرف ساخت، این پرچم را به دلاوری می‌دهم که نمی‌داند گریختن چیست»؛ سپس چشمان مبارک خود را در میان اصحاب گرداند و فرمود: «علی کجاست؟» اصحاب گفتند: «یا رسول الله! چشمانش درد می‌کند.» سرور ما فرمود: «او را نزد من بخوانید.» در آن روزها حضرت علی به چشم‌درد گرفتار شده بود و نمی‌توانست چشمانش را بگشاید. نزدش رفتند، ماجرا را به او گفتند، زیر بازوی مبارکش را گرفتند و به حضور سرور ما رسول الله آوردند. سلطان کائنات برای شفای حضرت علی به درگاه الله تعالی دعا کرد، انگشتان مبارک خود را با آب دهان خویش تر کرد و بر چشمان او کشید. در همان لحظه هیچ دردی در چشمان حضرت علی نماند. افزون بر این، برایش چنین دعا فرمود: «ای پروردگار من! رنج گرما و سرما را از او دور گردان!» آن‌گاه با دستان مبارک خود زرهی بر تن حضرت علی پوشاند، شمشیر خویش را بر کمرش بست، پرچم سفید اسلام را به دستش داد و فرمود: «بجنگ تا الله تعالی پیروزی را نصیبت کند. زنهار که به پشت سر برنگردی!» حضرت علی گفت: «جانم فدای شما، یا رسول الله! با آنان می‌جنگم تا هنگامی که به دین اسلام درآیند.» پیامبر محبوب ما نیز فرمود: «والله، این‌که الله تعالی به سبب تو حتی یک تن از آنان را هدایت کند، برای تو بهتر از آن است که شتران سرخ‌موی بسیاری داشته باشی و آن‌ها را در راه الله تعالی صدقه دهی.»7
حضرت علی پرچم به دست به سوی قلعۀ یهودیان پیش می‌رفت و اصحاب نامدار نیز در پی او روان بودند. هنگامی که به قلعه بسیار نزدیک شدند و پرچم را در پای سنگی برافراشتند، دیده شد که دروازۀ قلعۀ نطات گشوده شد.
دسته‌های یورش یهودیان بیرون آمدند. اینان برگزیده‌ترین پهلوانان خیبر بودند. هر یک دو زره بر تن داشت و سراپا در پوشش آهنین فرو رفته بود. دیده شد که یکی از آنان به سوی حضرت علی پیش آمد و برای نبرد روبه‌رویش ایستاد. او حارث، برادر مرحب، بود که در دلیری همتا نداشت. به‌شتاب حمله کرد… در همان حال که صدای دو پولاد میدان را پر کرده بود، دیده شد که ذوالفقار چون آذرخش فرود آمد و سر حارث را از تنش جدا کرد. در این لحظه بانگ «الله اکبر! الله اکبر!» به آسمان‌ها برمی‌خاست. مرحب چون شنید برادرش کشته شده است، با سپاهیان زیر فرمانش تاخت‌کنان به میدان آمد و در برابر حضرت علی ایستاد. او نیز دو زره بر تن داشت. دو شمشیر بر کمر بسته بود و با پیکر درشتش به دیوی می‌مانست. با همۀ خشم خود به خودستایی پرداخت: «منم مرحب که در سخت‌ترین هنگام جنگ‌ها به میدان می‌آیم و دلیرانه می‌جنگم! من حتی شیران غرّان را با نیزه یا شمشیرم سوراخ‌سوراخ می‌کنم!…»
حضرت علی (کرم الله وجهه و رضی الله عنه) در پاسخ گفت: «منم آن‌که مادرم مرا حیدر (شیر) نام نهاده است. من همچون شیری با هیبتم! دلاوری‌ام که تو را به یک حمله بر خاک می‌افکنم!..»
مرحب چون واژۀ «حیدر» را از حضرت علی شنید، ترسی در دلش افتاد؛ زیرا آن شب در خواب دیده بود که شیری او را از هم دریده است. آیا شیری که در خواب دیده بود، همین بود؟ در این میان دیده شد که مرحب دیوپیکر حمله کرد و حضرت علی حمله‌اش را با سپر خود دفع کرد. سپس به الله تعالی پناه برد و با گفتن «یا الله!…» ذوالفقار را چنان بر سر آن کافر فرود آورد که سپر پولادین ستبری را که مرحب تنومند در برابر ذوالفقار گرفته بود و کلاه‌خود پولادینش را دو نیم کرد، سرش را از فرق تا پس گردن شکافت، خون از گردنش چون ناودان فوران زد و پیکر دیوآسایش بر زمین افتاد. صدای هولناک ذوالفقار در همه‌جای خیبر شنیده شد. سرور ما، پیامبر، فرمود: «شاد باشید! فتح خیبر اکنون آسان و هموار شد.» اصحاب کرام از این دلاوری حضرت علی در شگفت ماندند و با بانگ «الله اکبر! الله اکبر!..» آسمان را به طنین درآوردند.
نبرد با همۀ شدت ادامه داشت. در هنگامی که اصحاب کرام جنگ‌کنان به کنار دروازۀ قلعه رسیده بودند، یک یهودی با شمشیرش بر سپر حضرت علی زد. سپر بر زمین افتاد، اما فرصتی برای خم شدن و برداشتن آن نبود. یهودی که نمی‌خواست فرصت را از دست بدهد، سپر را ربود و به عقب گریخت. اسدالله که از این کار سخت اندوهگین شده بود، دشمنان پیرامونش را با ذوالفقار پراکنده ساخت و سپس بر آن شد که دروازۀ قلعه را سپر خود سازد. با گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم» به حلقه‌های دروازۀ آهنین و بزرگ آویخت. قلاب‌هایش را تکان داد و از دیوار بیرون کشید… هنگامی که حضرت علی دروازه را از جا می‌کند، قلعه از بنیاد لرزید. این دروازه را که هشت یا ده پهلوان نمی‌توانستند از جایش تکان دهند، با یک دست سپر خود ساخت و به نبرد پرداخت. این رویداد باورنکردنی معجزه‌ای از پیامبر محبوب ما و کرامتی از حضرت علی بود.8
پس از آن، شش تن دیگر از دلیرترین پهلوانان یهود یکی پس از دیگری به میدانش آمدند. حضرت علی که آنان را نیز به اذن الله تعالی از پا درآورد، همراه یاران دلاورش وارد قلعه شد. اکنون نبرد در درون قلعه بود. در اندک زمانی کسی نماند که در برابرشان بایستد. پرچم اسلام را بر قلعه برافراشتند. بدین‌گونه نطات، که استوارترین قلعۀ آنان بود، فتح شد. پیامبر محبوب ما چشمان حضرت علی را بوسید و فرمود: «به سبب دلاوری‌ای که نشان دادی، الله تعالی و رسولش از تو راضی شدند.» علی چون این سخن مبارک را شنید، از شادی گریست. هنگامی که سرور ما، پیامبر، فرمود: «چرا گریه می‌کنی؟» گفت: «جانم فدای شما، یا رسول الله! از شادی می‌گریم؛ زیرا الله تعالی و رسولش از من راضی شدند.» آن‌گاه پیامبر محبوب ما فرمود: «نه تنها من، بلکه جبرئیل و میکائیل و همۀ فرشتگان از تو راضی شدند.» در این هنگام چهارصد مسلمان از قبیلۀ دوس به یاری سرور ما، پیامبر، آمدند.9 پس از آن، جنگ برای فتح دیگر قلعه‌ها به‌شدت ادامه یافت. چون هفت قلعۀ استوار باقی‌ماندۀ خیبر نیز یکی پس از دیگری سقوط کرد، یهودیان که چاره‌ای نمی‌دیدند، هیئتی فرستادند و صلح خواستند. پیامبر ما (صلی الله علیه وسلم) این پیشنهاد را پذیرفت و بر این مواد توافق شد: ۱. خون یهودیانی که در این غزوه با مسلمانان جنگیده‌اند، ریخته نخواهد شد. ۲. یهودیانی که خیبر را ترک می‌کنند، تنها می‌توانند فرزندان خود و یک بار شتر از اسباب ضروری خانه را با خود ببرند. ۳. همۀ دارایی‌های منقول و غیرمنقول باقی‌مانده، همۀ سلاح‌ها چون زره، شمشیر، سپر، کمان و تیر، همۀ پوشاک جز آنچه بر تن دارند، پارچه‌ها، طلاها و افزون بر آن گنجینه‌ها، همۀ چارپایان چون اسب، شتر و گوسفند… هرچه هست، همه از آنِ مسلمانان خواهد بود. ۴. هیچ چیزی از آنچه باید برای مسلمانان گذاشته شود، به هیچ صورتی پنهان نخواهد شد. کسانی که پنهان کنند، از امان و حمایت الله تعالی و رسولش بیرون خواهند بود…
«منم آن‌که مادرم مرا حیدر (شیر) نام نهاده است. من همچون شیری با هیبتم!» حضرت علی (رضی الله عنه)
کنانه بن ربیع که این شرط‌ها را رعایت نکرد و گنجینه‌هایش را در مشک‌ها زیر خاک پنهان کرد، کیفر دید. غنیمتی که به دست آمد، از حد و حساب بیرون بود. همۀ آن زمین‌های حاصل‌خیز و نخلستان‌های خیبر یکسره به سپاه اسلام واگذاشته شد.10 در این هنگام غطفانیان، که به سرزمین خود بازگشته بودند، برای یاری یهودیان دوباره به خیبر برگشتند. چون دیدند که سرور ما، پیامبر، خیبر را فتح کرده و یهودیان را به تسلیم واداشته است، گفتند: «ای محمد! تو وعده داده بودی که اگر خیبر را ترک کنیم، خرمای یک سالۀ خیبر را به ما بدهی. ما به قول خود وفا کردیم. اکنون آن‌ها را به ما بده!» سرور ما به آنان فرمود: «فلان کوه از آنِ شما باشد.» غطفانیان دست به تهدید زدند و گفتند: «پس با شما می‌جنگیم.» سرور ما رسول اکرم فرمود: «میدان نبرد ما جَنَفا باشد.» جنفا نام ناحیه‌ای از سرزمین غطفانیان بود. غطفانیان چون این را شنیدند، از ترس عقب نشستند و رفتند.
پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) و اصحاب دلاورشان در فتح خیبر بسیار خسته شده بودند. از یک سو زخمیان مداوا می‌شدند و از سوی دیگر استراحت می‌کردند.
زینب، همسر سلام بن مِشکَم که از بزرگان یهود بود، خواست سرور ما، پیامبر، را زهر دهد و بکشد. برای این کار گوسفندی سر برید، پخت و در گوشتش زهر فراوان ریخت. سپس به حضور سرور ما رسول الله آمد و گفت که هدیه‌ای آورده است. سرور ما رسول اکرم آن را پذیرفت و اصحاب خود را فراخواند و همه با هم برای خوردن نشستند. سرور عالمیان پاره‌ای از کباب گوسفند جدا کرد و با گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم» در دهان مبارک خود نهاد. پس از چند بار جویدن، بی‌درنگ آن را از دهان مبارک خود بیرون آورد و فرمود: «ای اصحاب من! دست از این خوراک بکشید! زیرا این گوشت شانه به من خبر داد که زهرآلود است.» اصحاب بی‌درنگ دست از خوراک کشیدند. اما تن حضرت بِشر بن براء که لقمه‌ای از آن گوشت خورده بود، بی‌درنگ کبود شد و شهید شد. جبرئیل علیه السلام نزد پیامبر محبوب ما آمد و گفت که برای رهایی از اثر زهری که با آب دهان مبارک‌شان آمیخته بود، میان شانه‌های مبارک خود حجامت کند و خون بگیرد. چنین کرد. سپس کباب زهرآلود در خاک دفن شد. زینب که این کار را کرده بود، دستگیر شد و به حضور آورده شد.
سرور ما به او فرمود: «آیا تو این کباب گوسفند را زهرآلود کردی؟» او کار خود را اعتراف کرد و گفت: «آری! من زهرآلودش کردم!» چون سرور ما، پیامبر، پرسید: «چرا خواستی چنین کنی؟» گفت: «تو شوهرم، پدرم و کاکایم را کشتی. با خود گفتم: ‹اگر او به‌راستی پیامبر باشد، الله این را به او خبر می‌دهد. اگر نباشد، این زهر در او اثر می‌کند و می‌میرد و بدین‌گونه از دستش رهایی می‌یابیم.›» اصحاب کرام از این رویداد بسیار اندوهگین شده بودند. چون پرسیدند: «جان‌های ما فدای شما، یا رسول الله! آیا او را بکشیم؟» سرور عالمیان، که هر اهانتی را که به شخص خودشان می‌شد می‌بخشید، این را نیز بخشید. زینب چون این رحمت بزرگ را دید، کلمۀ شهادت بر زبان آورد و مسلمان شد.11 در میان غنیمت‌ها و اسیرانی که در خیبر به دست آمده بود، صفیه، دختر حُیَی بن اخطب، نیز بود. او به حق فرماندهی کل، به سهم سرور ما، پیامبر، افتاده بود. سرور عالمیان کنیز خود را آزاد کرد. صفیه که از این رفتار سخت متأثر شده بود، از جان و دل کلمۀ شهادت گفت و مسلمان شد. پیامبر محبوب ما که از این امر بسیار شادمان شد، مادر ما حضرت صفیه را با نکاح خود مشرف ساخت و شادمان کرد. بدین‌گونه حضرت صفیه مادر مؤمنان شد. عروسی‌اش در محلی به نام صهبا برگزار شد و ولیمه، یعنی طعام عروسی، از خربوزه و خرما داده شد.12
در چشمان مبارک مادر ما صفیه کبودی‌ای دیده می‌شد.
چون پیامبر محبوب ما پرسید: «این اثر چیست؟» او گفت: «شبی در خواب دیدم که ماه از آسمان فرود آمد و در آغوشم درآمد. چون آن را برای شوهرم کنانه بازگفتم، گفت: ‹تو چشم طمع به همسری این پادشاه عرب دوخته‌ای که بر سر ما می‌آید!› و سیلی‌ای بر چشمم زد و، چنان‌که می‌بینید، کبود شد.» پس از فتح خیبر، یهودیان نزد سرور ما، پیامبر، آمدند و چنین پیشنهاد کردند: «ای محمد! ما از خیبر بیرون می‌رویم. اما ما از کشاورزی و نگهداری کشتزار و تاکستان و باغ سررشتۀ خوبی داریم. اگر بخواهی، این زمین‌های حاصل‌خیز را به ما اجاره بده. ما این زمین‌ها را کشت می‌کنیم و نیمی از محصولش را به تو می‌دهیم!» پیامبر محبوب ما و اصحاب ایشان فرصت آن را نداشتند که به کار کشت و کشتزار بپردازند. آنان در کار گسترش دین اسلام بودند و برای جهاد در راه الله (جهاد فی سبیل الله) شب را به روز پیوسته، بی‌وقفه می‌کوشیدند.13 سرور ما، پیامبر، از این پیشنهاد خرسند شد و فرمود: «به این شرط که هرگاه خواستیم، بیرون‌تان کنیم.» یهودیان این را پذیرفتند و به کشت زمین‌های خیبر پرداختند.14 سرور ما، پیامبر، همراه اصحاب خود پیروزمندانه به مدینه بازگشت. در همین روزها آخرین گروه از اصحاب مهاجر که به حبشه هجرت کرده بودند و ام حبیبه (رضی الله عنها) نیز در میان‌شان بود، به امیری جعفر بن ابی‌طالب بر دو کشتی‌ای که نجاشی فراهم کرده بود سوار شدند و در بندر جار پیاده شدند. سپس سوار بر شتر به مدینه آمدند. سرور ما، پیامبر، چون دید که اصحاب‌شان، که دوازده سال پیش به حبشه هجرت کرده بودند، به سرپرستی جعفر بن ابی‌طالب بازگشته‌اند، بسیار شادمان شد. پیشانی حضرت جعفر را بوسید، او را به سینه فشرد و فرمود:
«ای اصحاب من! دست از این خوراک بکشید! زیرا این گوشت شانه به من خبر داد که زهرآلود است» حدیث شریف
«نمی‌دانم به فتح خیبر شاد باشم یا به آمدن جعفر. هجرت شما دو بار است: شما هم به سرزمین حبشه هجرت کردید و هم به دیار من.» هدیه‌ها و نامه‌ای را که نجاشی اصحمه فرستاده بود، به رسول الله تقدیم کردند. عروسی با مادر ما ام حبیبه نیز در همین سال روی داد. مادر ما ام حبیبه در آن هنگام سی‌وشش سال داشت. غنیمت‌هایی که در خیبر به دست آمده بود، میان همۀ اصحاب کرامی که در پیمان حدیبیه حاضر بودند، کسانی که در خیبر شرکت کرده بودند، اصحابی که از هجرت حبشه بازگشته بودند و قبیلۀ دوس که در فتح شریک بود، تقسیم شد.15
با فتح خیبر، همۀ یهودیان عربستان زیر فرمان سرور ما، پیامبر، درآمدند. دیگر امکان یاری رساندن به مشرکان برای‌شان نمانده بود. قبایل و دولت‌های پیرامون نیز دریافتند که مسلمانان، که قلعۀ خیبر را با آن همه سلاح و سپاه، که فتحش ناممکن می‌نمود، گشوده‌اند، نیرویی بزرگ دارند و از این دولت اسلامی پروا کردند. مشرکان مکه از فتح خیبر به اندوه و نومیدی بزرگی دچار شدند. پس از این فتح، قبیله‌های بسیار، از کوچک و بزرگ، برای مسلمان شدن به مدینۀ منوره آمدند و به افتخار پیوستن به اصحاب کرام رسیدند؛ حتی غطفانیان… اما برخی قبیله‌ها که سر به راه نیامدند، با فرستادن نیرو به فرمان آورده شدند.