سفر عمرۀ قضا

یک سال از صلح حدیبیه گذشته بود. یک ماه پیش از عید قربان، در آغاز ماه ذوالقعده، سرور ما رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) به اصحاب کرام خود فرمان داد که برای عمره آماده شوند. همۀ کسانی که برای عمره به حدیبیه رفته و در بیعت رضوان شرکت کرده بودند، جز آنان که وفات یافته بودند، باید حاضر می‌شدند. در پی این فرمان، دو هزار صحابی آمادگی‌های خود را به پایان رساندند. برای قربانی هفتاد شتر گرفته شد. وظیفۀ آن‌که این شتران چراکنان تا مکه برده شوند، به ناجیه بن جُندُب و چهار تن از یارانش سپرده شد. افزون بر این، صد سوار زیر فرمان حضرت محمد بن مسلمه گذاشته شد و او پیشاپیش فرستاده شد تا سلاح‌هایی را که در جنگ به کار می‌رود، چون زره و نیزه و شمشیر، با خود ببرد. به مشرکان اعتمادی نبود. در صورت هر حمله‌ای از این سلاح‌ها استفاده می‌شد. برخی از اصحاب کرام گفتند: «یا رسول الله! بنا بر صلح حدیبیه، قرار بود جز با شمشیرهای در نیام به عمره نیاییم!» سرور عالمیان فرمود: «ما این سلاح‌ها را به حرم، نزد قریشیان، نمی‌بریم؛ اما آن‌ها برای حمله‌ای که ممکن است از سوی قریشیان بر ما شود، در نزدیکی ما و در دسترس‌مان نگه داشته می‌شوند.»

ابوذر غفاری به جانشینی در مدینۀ منوره گذاشته شد.1 روایت شده است که ابورُهم غفاری نیز گذاشته شده بود. دو هزار صحابی همراه پیامبر محبوب ما به سوی مکه به راه افتادند. اصحاب کرام سخت به هیجان آمده بودند. خانه‌ها، کاشانه‌ها و سرزمینی را که سال‌ها پیش در راه الله تعالی و به‌خاطر پیامبر محبوب ما ترک کرده بودند، دوباره می‌دیدند… کعبۀ معظمه را که در نمازهای پنج‌گانه رو به سویش می‌کردند، زیارت می‌کردند… به خویشاوندان‌شان می‌رسیدند که تازه مسلمان شده بودند و به حکم پیمان نمی‌توانستند به مدینه بیایند. به مشرکان قریش، که سال‌ها به جای اشک خون از چشمان‌شان جاری ساخته، آنان را زیر ستم به ناله و زاری واداشته و برای پرستاندن بت‌هایشان بسیاری از برادران‌شان را شهید کرده بودند، عزت و شرف اسلام را نشان می‌دادند. شاید مشرکانی که این را می‌دیدند، محبت اسلام در دل‌شان می‌افتاد و مسلمان می‌شدند!..

کسانی که در مدینه ماندند، سرور عالمیان را با تکبیرها تا گردنۀ وداع بدرقه کردند، با ایشان وداع گفتند و بازگشتند… پیامبر محبوب ما چون به ذوالحلیفه، که در حدود ده کیلومتری مدینه است، رسید، احرام بست. اصحاب نامدار نیز از ایشان پیروی کردند. همه سپیدپوش شده بودند. سفر به سوی مکۀ مکرمه برای عمره آغاز شده بود. اکنون زمین و آسمان از بانگ «لبیک اللهم لبیک! لبیک لا شریک لک لبیک! ان الحمد والنعمة لک والملک، لا شریک لک!» (اینک آمدم، الهی، اینک آمدم! دعوتت را با گفتار و جانم بارها و بارها اجابت کردم و سر به فرمانت نهادم. تو را شریکی نیست؛ با همۀ وجودم به سوی تو روی آوردم. حمد و نعمت ویژۀ توست. فرمانروایی نیز از آنِ توست. تو را شریکی نیست.) به طنین درآمده بود.

سفر با حمد و زاری به درگاه الله تعالی و با ذکر نام مبارک او، با ذوق فراوان می‌گذشت.

هنگامی که دسته‌ای که به فرماندهی محمد بن مسلمه پیشاپیش می‌رفت به مکه نزدیک شد، مشرکان قریش آن را دیدند. با ترس نزدیک‌شان آمدند و، گویی می‌گفتند: «آیا یک سال پیش چنین پیمان بسته بودیم؟»، پرسیدند: «این چیست؟» محمد بن مسلمه پاسخی به آنان داد که مغز استخوان‌شان را منجمد کرد: «این‌ها سواران رسول الله تعالی‌اند… اگر الله تعالی اجازه دهد، فردا ایشان نیز به این‌جا تشریف می‌آورند!…» مشرکان ترسان‌ولرزان بازگشتند و خبر را به مکه رساندند. مشرکان مکه می‌گفتند: «سوگند می‌خوریم که ما به پیمان پایبند ماندیم. محمد چرا با ما بجنگد؟…» بی‌درنگ هیئتی از میان خود فرستادند تا با سرور ما، پیامبر، گفت‌وگو کنند.

«لبیک اللهم لبیک! لبیک لا شریک لک لبیک! ان الحمد والنعمة لک والملک، لا شریک لک!» تلبیه

در این هنگام سرور عالمیان (صلی الله علیه وسلم) به جایی به نام بطن یأجج رسیده بود که از آن‌جا مکه دیده می‌شد. همۀ سلاح‌ها را جز شمشیرهایی که بر کمر داشتند، در آن‌جا گذاشتند و دویست صحابی را به نگهبانی سلاح‌ها گماشتند. چون این آمادگی‌ها به پایان رسید، هیئت قریش اجازه خواست که با سرور ما، پیامبر، گفت‌وگو کند و به حضورشان پذیرفته شود. چون پذیرفته شدند، گفتند: «ای محمد! از پیمان حدیبیه تاکنون هیچ خیانتی از ما در حق شما سر نزده است. با این همه، آیا با این سلاح‌ها به مکه، نزد قوم خود، درمی‌آیی؟ حال آن‌که بنا بر پیمان ما، جز شمشیرهای در نیام چیزی نزد شما نباید می‌بود!…» سرور عالمیان در پاسخ فرمود: «من از کودکی تا امروز به وفای عهد و وفاداری‌ام شناخته شده‌ام. ما جز با شمشیرهایی که در نیام است، به حرم درنمی‌آییم؛ اما می‌خواهم سلاح‌ها در جایی نزدیک من باشد.» اعضای هیئت دریافتند که خبری که به آنان رسیده بود، چیز دیگری بوده است؛ آرام گرفتند و گفتند: «ای محمد! راستش این است که ما از تو همیشه وفاداری و نیکی دیده‌ایم. آنچه سزاوار توست نیز همین است.» سپس بازگشتند، به مکه آمدند و قریشیان را از ماجرا آگاه ساختند. آنان نیز آرام گرفتند.

بزرگان قریش از کینه و رشک، برای آن‌که این لحظه‌های فرخندۀ سرور ما، پیامبر، و اصحاب‌شان را نبینند، مکه را ترک کردند و به کوه‌ها رفتند. پیامبر محبوب ما شتران قربانیِ نشان‌دار را پیشاپیش به جایی به نام ذی‌طُوی فرستاد. سپس آمادگی‌های خود را با اصحاب به پایان رساند و برای ورود به شهر مقدس مکه به راه افتاد. اصحاب کرام سرور عالمیان را در میان گرفته بودند. سلطان کائنات بر شتر خود قَصواء، همچون خورشیدی که هستی هزاران ستاره را می‌پوشاند، به پیرامون خود نور می‌افشاند. ای پروردگار من! چه زیبایی‌ای! چه منظرۀ باشکوهی!…

بر زبان‌ها بانگ «لبیک اللهم لبیک! لبیک لا شریک لک لبیک!…» بود و در دل‌ها محبت الله تعالی و رسولش.

گام‌به‌گام به سوی کعبۀ باعظمت پیش می‌رفتند. هرچه نزدیک‌تر می‌شدند، شور و هیجان‌شان دوچندان می‌شد و گویی به جوش می‌آمدند. بانگ تلبیه که همه یک‌صدا می‌گفتند، مکه را پر می‌کرد و مشرکان هرگاه این منظرۀ باشکوه را می‌دیدند، درون‌شان آب می‌شد و احساس می‌کردند که شربت محبتی نرم‌نرم در دل‌شان جاری است. محبت اسلام هم‌اکنون در دل بسیاری از آنان افتاده بود… سرانجام سلطان کائنات، سرور دو جهان، پیامبر محبوب و شریف ما محمد (صلی الله علیه وسلم) پیروز شده بود…

آری، پیامبر محبوب ما و اصحاب نامدارشان، شمشیر بر کمر، به کعبۀ معظمه درمی‌آمدند. حضرت عبدالله بن رَواحه مهار قصواء، شتر سرور ما، پیامبر، را گرفته بود و پیش می‌رفت. برخی از مشرکان مکه با زنان و کودکان خود در دارالندوه صف کشیده بودند و پیامبر محبوب ما و اصحاب دلاورشان را تماشا می‌کردند. عبدالله بن رواحه همچنان که پیش می‌رفت، به خواندن شعر پرداخت و بیت‌هایش چون پتکی بر سر مشرکان فرود می‌آمد و تا ژرفای دل‌شان فرو می‌رفت:

ای کافران، از راه پیامبر کنار روید،
که الله تعالی قرآن را بر او فرستاده است.
هر خیر و نیکی در دین اوست،
و مرگ در راه این دین بهترین مرگ است.
رسول الله حقیقی اوست، از دل پذیرفتمش،
به هر سخنش ایمان آوردم، اکنون پذیرفتمش.
ای کافران! چون شما نازل شدن قرآن را
از سوی الله تعالی انکار کردید،
همان‌گونه که ناگهان ضربه‌ها را فرود آوردیم
و همان‌گونه که سرهایتان را از تن جدا کردیم،
اگر به معنای آن نیز ایمان نیاورید،
همان ضربه‌ها بر سرتان فرود خواهد آمد.
آغاز می‌کنم به نام مبارک آن الله که
جز دین او دین حقیقی دیگری نیست.
و باز آغاز می‌کنم به نام آن الله که
محمد هم بندۀ او و هم رسول اوست.

حضرت عمر طاقت نیاورد و خواست به او هشدار دهد: «ای ابن رواحه! چگونه در برابر رسول الله و در حرم شریف شعر می‌خوانی؟» اما سرور ما، پیامبر، فرمود: «ای عمر! مانعش مشو. به الله تعالی سوگند، سخنان او بر این مشرکان قریش زودتر و بیشتر از باریدن تیر اثر می‌کند. ای ابن رواحه، ادامه بده!»

اندکی بعد سرور ما، پیامبر، به حضرت عبدالله بن رواحه فرمود: «بگو: ‹معبودی جز الله تعالی نیست! یگانه اوست! وفاکنندۀ وعده‌اش اوست! یاری‌دهندۀ این بنده‌اش اوست! نیرو بخشندۀ سپاهیانش اوست! و شکست‌دهندۀ قبیله‌های گرد آمده نیز تنها اوست!›»

آن‌گاه عبدالله بن رواحه به خواندن پرداخت:

معبودی جز الله تعالی نیست!
او را شریکی نیست، لا اله الا الله!
اوست که به سپاه مسلمانان نیرو می‌بخشد!
و اوست که کافران را پراکنده و مغلوب می‌سازد!

مسلمانان نیز این سخنان را تکرار می‌کردند. پیامبر محبوب ما چون به بیت‌الله درآمد، شانۀ راست مبارک خود را برهنه کرد. زیبایی پیکر مبارک‌شان چشم‌ها را خیره می‌کرد، دل‌ها را می‌ربود و چون خورشید نور می‌افشاند. سپس فرمود: «الله تعالی دلاورانی را که امروز خود را در برابر این اهل شرک نیرومند و چابک نشان می‌دهند، به رحمت خویش بیامرزد!» در پی این سخن، اصحاب کرام شانه‌های راست خود را برهنه کردند و با گام‌های تند و باهیبت سه بار کعبه را طواف کردند. تنها میان رکن یمانی و گوشۀ حجرالاسود آرام راه رفتند. سرور ما، پیامبر، و اصحاب‌شان به حجرالاسود نزدیک می‌شدند و آن را می‌بوسیدند یا از دور دست‌های خود را گشوده، رو به حجرالاسود می‌گرفتند.

«به الله تعالی سوگند، سخنان او (ابن رواحه) بر این مشرکان قریش زودتر و بیشتر از باریدن تیر اثر می‌کند» حدیث شریف

مشرکان از دور اصحاب را می‌پاییدند و از این راه رفتن باهیبت و پرشکوه‌شان در شگفت می‌ماندند؛ زیرا به آنان گفته بودند که مسلمانان از هنگام رفتن به مدینه ناتوان و بیمار شده‌اند و خبرهایی از این دست پراکنده شده بود. اما اکنون درست وارون آن را به چشم می‌دیدند و شگفتی‌شان افزون می‌شد.

چهار دور باقی‌ماندۀ طواف آهسته و با گام‌های سنجیده به پایان رسید. پس از طواف در مقام ابراهیم دو رکعت نماز خواندند. سپس میان تپه‌های صفا و مروه هفت بار سعی کردند. پس از ذبح قربانی‌ها، سرور ما، پیامبر، سر مبارک خود را تراشاند. موهای مبارک‌شان را در هوا می‌ربودند. اصحاب کرام نیز سر تراشیدند. بدین‌گونه خوابی که سرور ما رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) درست یک سال پیش دیده بود، تحقق یافت. زیارت عمره به پایان رسیده و وقت نماز پیشین درآمده بود. چون سرور عالمیان به حضرت بلال فرمان داد که بر کعبه اذان بگوید، بلال حبشی بی‌درنگ فرمان را به جا آورد. هنگامی که او بر کعبه اذان محمدی را می‌خواند، سراسر مکه به جنبش درآمد. اصحاب کرام با خشوعی بزرگ به اذان گوش می‌دادند و آهسته آن را تکرار می‌کردند. چون اذان به پایان رسید، سرور ما حبیب الله امام شد. نماز پیشینی که همه با هم خواندند، بر دل مشرکان اثری دیگرگونه داشت.

برای پیامبر محبوب ما در اَبطَح خیمه‌ای از چرم برپا شده بود. اصحاب نیز سه روز در خیمه‌های پیرامون آن ماندند. در وقت‌های نماز در بیت‌الله گرد می‌آمدند و نماز را با جماعت می‌خواندند. در دیگر اوقات به دیدار خویشاوندان خود می‌رفتند و با اخلاق نیکی که اسلام به آنان بخشیده بود، برای‌شان سرمشق می‌شدند. آنان نیز در برابر این رفتار نیک اصحاب گویی آب می‌شدند و نمی‌توانستند شیفتگی خود را پنهان کنند. در این سه روز گویی مکه از درون فتح شده بود.

سه روز به سر رسید… اکنون هنگام جدایی فرارسیده بود. نزدیک شام، چون سرور ما، پیامبر، فرمود: «هیچ‌یک از مسلمانان (که برای عمره آمده‌اند) شب را در مکه نمی‌گذراند، بلکه به راه می‌افتد!»، همه بار و بنه بستند و به سوی مدینه به راه افتادند… هنگامی که در جُحفه بود، رسول الله با حضرت عباس دیدار کرد و حضرت عباس پیشنهاد کرد: «یا رسول الله! میمونه بنت حارث بیوه مانده است. آیا خوب نیست او را به همسری بگیری؟» آن‌گاه سرور ما، پیامبر، ابورافع و مردی از انصار را برای خواستگاری به مکه فرستاد. حضرت میمونه، هنگامی که بر شتر بود، خبر یافت که رسول الله خواستگار اوست و گفت: «شتر و آنچه بر آن است، از آنِ رسول الله است.» و خود را به سرور ما، پیامبر، بخشید. انجام دادن آنچه این کار لازم داشت، به خواهر بزرگش ام الفضل واگذاشت و او نیز به شوهرش حضرت عباس. هنگامی که از عمره به مدینه بازمی‌گشتند و به جایی به نام سَرِف رسیدند، حضرت عباس چهارصد درهم مهر از پیامبر ما (صلی الله علیه وسلم) گرفت و حضرت میمونه را به نکاح رسول الله درآورد. عروسی نیز در همان‌جا برگزار شد. حضرت میمونه به افتخار نکاح رسول الله مشرف شد و آخرین همسر ایشان گردید. پیامبر ما پس از آن دیگر ازدواج نکرد.

«الله تعالی دلاورانی را که امروز خود را در برابر این اهل شرک نیرومند و چابک نشان می‌دهند، به رحمت خویش بیامرزد!» حدیث شریف

یا رسول الله! جسارت کردم و شمعدانی هدیه آوردم،
آرزویم خدمت به آستان والای توست، یا رسول الله!
ارمغان ناچیز من سزاوار روضۀ تو نیست،
بپذیر و احسان و عنایت فرما، یا رسول الله!
جز ذات والای تو کیست که حالم را با او بگویم؟
احسان و جوانمردی از جناب توست، یا رسول الله!
به تو پناه آورده‌ام، امان، صد امان، بر درگاهت افتاده‌ام،
رحم کن، مرا شفاعت فرما، یا رسول الله!
محمود خان عادل را در دو جهان در پناه خویش گیر،
دولت در آغاز و انجام از آنِ توست، یا رسول الله!
سلطان محمود خان دوم