جنگ موته
در سال هشتم هجرت، سرور کائنات (علیه افضل الصلوات)، که رحمت عالمیان است، برای گسترش اسلام باز به قبیله‌ها و دولت‌های گوناگون فرستادگانی روانه کرد. از برخی از آنان پاسخ‌های مثبت رسید، اما حضرت حارث بن عُمَیر، که نزد والی بُصری فرستاده شده بود، در روستای موته در ناحیۀ بلقاء در شام به دست سپاهیان مسیحی گرفتار شد. حضرت حارث را نزد والی شام، شُرَحبیل بن عمرو، بردند و با آن‌که فرستاده بود، ناجوانمردانه کشتند و به شهادت رساندند.1
پیامبر محبوب ما از این خبر بسیار اندوهگین شد و بی‌درنگ فرمان داد که اصحاب دلاورشان گرد آیند. اصحابی که این فرمان را دریافتند، با فرزندان خود حلالی خواستند و با شتاب در لشکرگاه جُرف گرد آمدند. سرور ما حبیب اکرم پس از آن‌که نماز پیشین را به امامت خواند، فرمود: «زید بن حارثه را بر این مردمی که به جهاد می‌روند، فرمانده گماشتم! اگر زید بن حارثه شهید شد، جعفر بن ابی‌طالب جای او را بگیرد. اگر جعفر بن ابی‌طالب شهید شد، عبدالله بن رواحه جانشینش شود. اگر عبدالله بن رواحه نیز شهید شد، مسلمانان از میان خود کسی را که شایسته است برگزینند و او را فرماندۀ خود سازند!»
در پی این سخن، اصحاب کرام دریافتند که دلاورانی که نام‌شان برده شد شهید خواهند شد و به گریه افتادند: «یا رسول الله! کاش زنده می‌ماندند و از آنان بهره می‌بردیم!..» سرور ما، پیامبر، پاسخی به آنان نداد و خاموش ماند.2 حضرت زید و جعفر و عبدالله نیز که آن‌جا بودند، این را شنیدند و در شادمانی بزرگی غرق شدند؛ زیرا بزرگ‌ترین آرزوی‌شان این بود که در راه گسترش دین الله تعالی شهید شوند. اکنون مژده داده شده بود و آن را با گوش خود شنیده بودند. مجاهدان آمادگی‌های خود را به پایان رسانده بودند و چشم‌به‌راه فرماندهان خود بودند. پیامبر محبوب ما پرچم سفید اسلام را به حضرت زید بن حارثه سپرد. به او فرمان داد که تا جایی که حارث بن عمیر شهید شده بود برود و اسلام را تبلیغ کند. و فرمان داد که اگر نپذیرفتند، با دشمن بجنگد. حضرت عبدالله بن رواحه هنگام وداع با فرماندهان همراهش گریست. از او پرسیدند: «ای پسر رواحه! چرا گریه می‌کنی؟» عبدالله بن رواحه که شاعر بود، گفت:
سبب گریۀ من
محبت دنیا نیست،
و، والله، این نیز نیست
که دلم برای شما تنگ خواهد شد.
سبب اصلی این است که
پروردگار ما در قرآن کریمش
در آیه‌ای
چنین می‌فرماید:
«یقین بدانید
که از میان شما
هیچ‌کس نیست که
از جهنم نگذرد…»
این آیه را شنیدم
آن‌گاه که رسول الله می‌خواند؛
اگر بر جهنم بگذرم،
چگونه شکیبایی کنم من!
یارانش برایش دعا کردند: «الله تعالی تو را به گروه بندگان محبوبش بپیوندد و از صالحان باشی!» سپس حضرت عبدالله بن رواحه گفت: «اما من از الله تعالی آمرزش می‌خواهم. و نیز می‌خواهم با ضربۀ شمشیری که خون را فواره‌زنان و کف‌آلود بیرون بریزد، یا با نیزه‌ای که در تنم فرو رود و جگر و روده‌هایم را بسوزاند، شهید شوم!…» هنگامی که سپاه آمادۀ رفتن بود، حضرت عبدالله بن رواحه نزد سرور ما، پیامبر، رفت، وداع کرد و گفت: «یا رسول الله! آیا چیزی به من سفارش می‌فرمایید که آن را به خاطر بسپارم و هرگز از یاد نبرم؟» سرور ما، پیامبر، به او فرمود: «تو فردا به سرزمینی می‌رسی که در آن برای الله تعالی بسیار کم سجده می‌شود. در آن‌جا سجده‌ها و نمازها را بیشتر کن.» چون عبدالله بن رواحه گفت: «یا رسول الله! آیا نصیحت‌تان را بیشتر می‌فرمایید؟» پیامبر محبوب ما فرمود: «همواره الله تعالی را یاد کن؛ زیرا یاد الله تعالی تو را در رسیدن به آنچه امید داری، یاری می‌کند.»
سپاه سه‌هزارنفری اسلام در میان بانگ «الله اکبر! الله اکبر!» به راه افتاد. پیامبر محبوب ما و اصحابی که در مدینه ماندند، مجاهدان غازی را تا گردنۀ وداع بدرقه کردند. در آن‌جا سرور عالمیان سپاه مبارک اسلام را چنین خطاب فرمود: «شما را سفارش می‌کنم که فرمان‌های الله تعالی را به جا آورید و از منهیاتش دوری کنید، با مسلمانانی که همراه شمایند نیکی کنید و با آنان به‌خوبی رفتار نمایید. در راه الله تعالی و با گفتن نام او جنگ کنید. در مال‌هایی که به غنیمت گرفته می‌شود، خیانت مکنید. پیمان‌شکنی مکنید. کودکان را مکشید. در آن‌جا در کلیساهای مسیحیان کسانی را خواهید یافت که از مردم کناره گرفته و خود را وقف عبادت کرده‌اند. زنهار که به آنان دست نزنید! جز آنان، به کسانی نیز برمی‌خورید که شیطان‌ها در سرشان لانه کرده‌اند؛ سرهای آنان را با شمشیرهایتان جدا کنید. زنان و پیران سالخورده و ناتوان را مکشید. درختان را نسوزانید و نبرید. و خانه‌ها را ویران مکنید!»
به فرماندۀ کل، زید بن حارثه، نیز فرمود: «چون با دشمنت از مشرکان روبه‌رو شدی، آنان را به یکی از سه چیز دعوت کن!… (اگر مسلمان شدند،) آنان را به هجرت به مدینه، که سرای مهاجران است، فرابخوان! اگر دعوتت را پذیرفتند، آگاه‌شان کن که از همان حقوقی برخوردار خواهند بود که مهاجران دارند و همان وظایفی بر دوش آنان خواهد بود که بر دوش مهاجران است.
اگر مسلمان شدند ولی ماندن در سرزمین خود را برگزیدند، آگاه‌شان کن که همچون اعراب بادیه‌نشین مسلمان خواهند بود، حکم الهی که دربارۀ آنان اجرا می‌شود، دربارۀ ایشان نیز اجرا خواهد شد، از غنیمت‌های جنگی چیزی برای‌شان جدا نمی‌شود و از غنیمت تنها کسانی بهره می‌برند که در کنار مسلمانان می‌جنگند!
اگر اسلام را نپذیرفتند، آنان را به پرداخت جزیه دعوت کن! به کسانی از آنان که این را بپذیرند، دست مزن! و اگر به پرداخت جزیه نیز تن ندادند، به یاری الله تعالی پناه ببر و با آنان بجنگ!…»
پس از این نصیحت‌ها با مجاهدان وداع کرد. سپاه اسلام با بانگ تکبیر روانه شد. بازماندگان برای رفتگان دست تکان می‌دادند و دعا می‌کردند: «الله تعالی شما را از هر خطری نگه دارد و باز سالم و تندرست بازگرداند…» تا هنگامی که در افق ناپدید شدند، با چشمان اشک‌بار و با غبطه از پشت سر به آنان نگریستند…
«زید بن حارثه را فرمانده گماشتم! اگر او شهید شد، جعفر بن ابی‌طالب جای او را بگیرد. اگر او شهید شد، عبدالله بن رواحه جانشینش شود. اگر او نیز شهید شد، کسی را از میان خود برمی‌گزینید» حدیث شریف
پرچم مقدس در دست زید بن حارثه در اهتزاز بود و مجاهدان برای خدمت به دین الله تعالی به سفری دراز و ناشناخته می‌رفتند. سپاه اسلام به‌شتاب به سوی سوریه پیش می‌رفت. سفر بی‌پیشامد و با شادمانی می‌گذشت. مجاهدان بی‌تاب بودند که هرچه زودتر با دشمن روبه‌رو شوند. یکی از مشتاق‌ترین کسان در میان آرزومندان شهادت، حضرت عبدالله بن رواحه بود. زید بن ارقم این را چنین حکایت کرده است: «من یتیمی بودم که زیر تربیت عبدالله بن رواحه بزرگ شده بودم. هنگامی که او به سفر موته رفت، مرا نیز پشت سر خود بر شترش سوار کرد. شبانگاه، پس از آن‌که مدتی رفتیم، این بیت‌ها از لبانش جاری شد:
ای شتر من! اگر مرا به چاهی که در ریگزار است برسانی
و از آن‌جا نیز چهار منزل پیش‌تر ببری،
دیگر تو را به هیچ سفری جز این نمی‌برم،
بدان که به‌زودی بی‌صاحب خواهی ماند.
من گویا دیگر به خانه‌ام بازنمی‌گردم،
امیدوارم در این جنگ شهید شوم.
در منزل آخر، مؤمنان به‌شتاب از من پیش افتادند،
ای پسر رواحه، حتی نزدیک‌ترین کسانت
پیوندهای برادری را گسستند و گذشتند،
تو را به حق تعالی سپردند و رفتند.
دیگر نمی‌اندیشم که چه مالی پشت سر دارم،
هیچ پروایی ندارم، نه از درختان و نه از خرماها!
چون این‌ها را شنیدم، گریستم. عبدالله بن رواحه با تازیانه‌اش آهسته به من زد و گفت: ‹ای شیطانک! تو را چه می‌شود؟ این‌که من چنین بگویم، چه زیانی به تو دارد؟ اگر الله تعالی شهادت را نصیبم کند، تو بر مرکب سوار بازمی‌گردی و به جای خود می‌رسی. اما من از همۀ دردها، غم‌ها، اندوه‌ها و رویدادهای دنیا رهایی می‌یابم و به آسایش می‌رسم.› فرود آمد و دو رکعت نماز خواند. سرانجام، پس از دعایی طولانی، مرا صدا زد: ‹ای پسر!› چون گفتم: ‹بفرمایید›، گفت: ‹ان شاء الله در این سفر شهادت نصیبم خواهد شد!›»
هنگامی که اصحاب دلاور به سوریه نزدیک می‌شدند، شرحبیل بن عمرو، والی شام، از مدت‌ها پیش خبر یافته بود که سپاه اسلام نزدیک می‌شود. بی‌درنگ هرقل، قیصر روم، را از اوضاع آگاه کرد و با گرفتن کمکی بزرگ از او آرام گرفت؛ زیرا بنا بر اطلاعاتی که گرد آورده بود، مسلمانان تنها سه تا پنج هزار تن بودند، در حالی که سپاه خودش از صد هزار می‌گذشت و سلاح‌هایش از حد و حساب بیرون بود. هنگامی که اصحاب کرام (علیهم الرضوان) از سرزمین‌های شام به مَعان رسیدند، دانستند که رومیان با سپاهی صدهزارنفری بر سرشان می‌آیند. در آن‌جا فرود آمدند و دو شب ماندند. فرمانده، حضرت زید بن حارثه، یاران خود را گرد آورد و آنان را از اوضاع آگاه ساخت. نظرشان را پرسید که در برابر سپاه روم چه باید کرد. برخی از اصحاب می‌گفتند: «بی‌آن‌که با سپاه روم روبه‌رو شویم، بر سرزمین‌شان شبیخون‌های ناگهانی بزنیم، مردمانش را اسیر بگیریم و به مدینه بازگردیم.» و برخی دیگر می‌گفتند: «به رسول علیه السلام نامه بنویسیم و شمار دشمن را به ایشان خبر دهیم. از ایشان بخواهیم که به‌زودی سپاه بفرستد یا بپرسیم که چه باید بکنیم.» هنگامی که بر آن شدند که نظر دوم مناسب‌تر است، حضرت عبدالله بن رواحه به سخن درآمد و گفت:
«همواره الله تعالی را یاد کن؛ زیرا یاد الله تعالی تو را در رسیدن به آنچه امید داری، یاری می‌کند» حدیث شریف
ای قوم من، از چه رو دودل شده‌اید؟
آیا به قصد شهادت به جنگ نیامده‌ایم؟
ما هرگز به این سبب با کافران نجنگیده‌ایم
که سلاح و سوار بسیار داشتیم.
به نیروی این دینی که الله تعالی
به ما ارزانی داشته، چون شیر جنگیدیم.
بروید، بجنگید، که بی‌گمان خیر در آن است،
سرانجام این کار یا شهادت است یا پیروزی.
والله، در روز بدر دو اسب داشتیم،
و در احد یک اسب، و سلاح‌مان بسیار اندک بود.
اگر پیروزی در این جنگ در تقدیر باشد،
الله و پیامبر نیز خود چنین وعده داده‌اند.
حق تعالی هرگز از وعده‌اش بازنمی‌گردد،
پس ای مؤمنان، پیش بروید!
و اگر شهادت در تقدیر ما باشد،
در جنت به برادران شهیدمان می‌رسیم.
این سخنان حضرت عبدالله بن رواحه مجاهدان را دلیر ساخت. گفتند: «والله، پسر رواحه راست می‌گوید.» اکنون تصمیم گرفته شده بود: تا شهادت می‌جنگیدند. هنگامی که اصحاب نامدار به روستای موته رسیدند، با سپاه صدهزارنفری روم روبه‌رو شدند.
جنگ موته
کوه و سنگ از سپاهیان دشمن پر شده بود. در یک سو سپاه سه‌هزارنفری اسلام بود که برای گسترش دین الله تعالی از مدینه برخاسته و تا شام آمده بود، و در سوی دیگر گلۀ صدهزارنفری کافران که برای خفه کردن اسلام گرد آمده بود… به ظاهر، توازن نیروها چنان بود که قابل سنجش نبود. بنا بر آن، هر مسلمان باید با بیش از سی رومی می‌جنگید. هر دو سو صف جنگ آراستند. در این هنگام، به حکم فرمان سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، دیده شد که هیئتی از سپاه اسلام به سوی لشکرگاه روم پیش می‌رود. اینان به سپاه روم پیشنهاد کردند که به اسلام درآیند، وگرنه جزیه بپردازند. اما رومیان این دعوت را رد کردند. دیگر زمانی برای از دست دادن نمانده بود. فرمانده، حضرت زید بن حارثه، در حالی که پرچم مقدس اسلام در دستش بود، به سپاهش فرمان حمله داد. مجاهدان که چشم‌به‌راه این لحظه بودند، با بانگ «الله اکبر!» چون تیر به پیش جهیدند. شمشیرها را چون آذرخش برکشیدند و چون توفان به میان دشمن زدند… شیهۀ اسبان، چکاچاک شمشیرها، بانگ تکبیر و فریاد زخم‌خوردگان به آسمان می‌رسید و میدان در همان آغاز جنگ به دریاچه‌ای از خون بدل می‌شد. اصحاب نامدار با هر شمشیری که می‌زدند، یا سری می‌افکندند یا بازویی.
حضرت زید، که پرچم سفید رسول الله در دستش بود، در دل دشمن با گفتن «الله، الله» می‌جنگید. با شمشیری که می‌چرخاند، در یک لحظه پیرامون خود را می‌گشود و دشمن را از آمدن به رویارویی‌اش پشیمان می‌ساخت. اصحاب نامدار که جنگ دلاورانۀ فرماندۀ خود را می‌دیدند، از او وانمی‌ماندند؛ هر یک می‌کوشید به‌تنهایی سی دشمن را به ضرب شمشیر برساند و از پا درآورد. در یک لحظه دیده شد که چند نیزه با هم در سینۀ مبارک فرمانده، حضرت زید، فرو رفت. نیزه‌های دیگر نیز در پی آن‌ها آمد. پیکر آن صحابی نامدار سوراخ‌سوراخ شده بود. سرانجام دیده شد که زید بن حارثه بر خاک داغ افتاد و شربت شهادت را که سخت آرزویش را داشت، نوشید.
حضرت جعفر که پس از زید بن حارثه می‌آمد، بی‌درنگ پرچم را گرفت. مجاهدان چون دیدند پرچم اسلام در اهتزاز است، با عشقی تازه به نبرد ادامه دادند. حضرت جعفر نیز چون زید بن حارثه دلاورانه می‌جنگید. از یک سو بر دشمن می‌تاخت و از سوی دیگر به یارانش دلیری و شور می‌بخشید. این فرماندۀ تازه که مردانه می‌جنگید، با حرکاتی تندتر و چالاک‌تر شمشیر می‌زد و به دشمن مجال چشم گشودن نمی‌داد. حضرت جعفر که از خود بی‌خود شده بود و می‌جنگید، از یارانش بسیار پیش افتاده بود. در میان رومیان به‌تنهایی نبرد می‌کرد و بر هر یک جداگانه شمشیر می‌زد. اما دیری نگذشت که دریافت این رفتن را بازگشتی نیست. فرماندۀ دلاور می‌گفت: «سهم من این است که بر هر کافری شمشیر بزنم!» و از سخن مبارک «الله اکبر!.. الله اکبر!..» نیرویی معنوی و تازه می‌گرفت. با هر ضربۀ شمشیر دشمنی را از میان برمی‌داشت و کسی را به خود نزدیک نمی‌گذاشت. نام مبارک الله تعالی از زبانش نمی‌افتاد و با نیرویی پایان‌ناپذیر می‌جنگید. سرانجام یکی از سپاهیان دشمن شمشیری بر بازوی راست حضرت جعفر زد. حضرت جعفر که دست راستش بریده شده بود، پرچم مقدس اسلام را پیش از آن‌که بر زمین بیفتد، با دست چپ گرفت. آن را بالا برد و باز به اهتزاز درآورد. سپس ضربۀ شمشیری دیگر… دست چپش نیز بریده شده بود. این بار کوشید پرچم را میان بازوهای بریده‌اش به سینه بفشارد و برافراشته نگه دارد. اما با شمشیرهای دشمن که پی‌درپی و به‌شدت فرود می‌آمد، به مرتبۀ شهادت، که سخت آرزویش را داشت، رسید. روح مبارکش به بالاترین درجات جنت پر کشیده بود… بر پیکرش بیش از نود زخم شمشیر و نیزه شمرده شد.3 مجاهدان دلاور چون دیدند فرمانده‌شان شهید شده است، پرچم اسلام را که بر زمین افتاده بود، برگرفتند و به حضرت عبدالله بن رواحه سپردند.
«ای قوم من، از چه رو دودل شده‌اید؟ آیا به قصد شهادت به جنگ نیامده‌ایم؟» عبدالله بن رواحه (رضی الله عنه)
او نیز پرچم را بر اسبش به اهتزاز درآورد و سخت بر دشمن تاخت. از یک سو دشمنانی را که پیش رویش می‌آمدند از پا درمی‌آورد و از سوی دیگر چنین می‌گفت:
ای نفس من (نفس هوس‌ران)، بی‌گمان سر به فرمانم خواهی نهاد،
امروز شهید می‌شوم؛ در این جنگ سوگند خورده‌ام.
یا خودت به رضای خویش به آن تن می‌دهی،
یا من به زور آن را به تو می‌پذیرانم.
اگر در این جنگ کشته نشوی، ای نفس من، بگو،
آیا هرگز نخواهی مرد؟
اگر آنچه را جعفر بن ابی‌طالب و زید بن حارثه کردند،
تو نیز بکنی، بدان که نیکو کرده‌ای.
آنان شهید شدند، ای نفس من، درنگ مکن،
وگرنه بدبخت می‌شوی؛ هان، به پیش بتاز!
حضرت عبدالله نیز در میان بانگ «الله اکبر!» با دشمن به نبردی بی‌امان درآمده بود. در یک لحظه ضربۀ شمشیری به انگشتش خورد و انگشت بریده از دستش آویزان شد. این فرماندۀ مبارک که با عشق الله تعالی و رسولش می‌سوخت، بی‌درنگ از اسب به زمین جست، انگشت زخمی را که مانع جنگیدنش بود، زیر پا نهاد و با گفتن: «آیا تو جز انگشتی زخمی هستی؟ این حادثه را نیز در راه الله تعالی دیده‌ای!» آن را کند و جدا کرد. چون آذرخش بر اسبش جست و با همۀ نیرو دوباره به نبرد پرداخت. اما چون با آن همه جنگیدن به مرتبۀ شهادت نرسیده بود، به سرزنش خود پرداخت… بارها و بارها بر دشمن یورش برد. سرانجام با ضربۀ نیزه‌ای بر زمین افتاد. در حالی که در راه الله تعالی و رسولش می‌جنگید، شهید شد و روح مبارکش به جنت پر کشید… در همان لحظه ابوالیُسر کعب بن عُمَیر، که در کنار حضرت عبدالله می‌جنگید، کوشید پرچم را به اهتزاز درآورد. چشمانش را در میان اصحاب گرداند و کسی را جست که از او سالخورده‌تر و پخته‌تر باشد. چون ثابت بن اَقرَم را دید، پرچم را به او سپرد. حضرت ثابت پرچم را پیش روی مجاهدان برافراشت و گفت: «ای برادران من! زود یکی را از میان خود به فرماندهی برگزینید و از او پیروی کنید!» آنان گفتند: «تو را برگزیدیم»، اما حضرت ثابت نپذیرفت. چشمش به حضرت خالد بن ولید افتاد. به او گفت: «ای ابوسلیمان! پرچم را تو بگیر!» حضرت خالد که تازه به مسلمانان پیوسته بود، از روی ادب نخواست پرچم مقدس را بگیرد و از لبان مبارکش این سخنان جاری شد: «من این پرچم را از تو نمی‌توانم بگیرم! تو از من به آن سزاوارتری؛ زیرا سالخورده‌تری و به افتخار جنگیدن در کنار رسول الله در غزوۀ بدر مشرف شده‌ای!…» اما زمان گران‌بها بود. اصحاب کرام در پیرامون‌شان بی‌امان با دشمن پیکار می‌کردند و می‌کوشیدند دشمن صدهزارنفری را عقب برانند. حضرت ثابت سخنش را تکرار کرد: «ای خالد! پرچم مقدس رسول الله را زود بگیر! والله، آن را برگرفتم تا به تو بدهم. تو آیین جنگ را از من بهتر می‌دانی!» و از مجاهدان پیرامونش پرسید: «ای برادران من! دربارۀ فرماندهی خالد چه نظر دارید؟» همه یک‌صدا گفتند: «او را فرماندۀ خود ساختیم.» آن‌گاه حضرت خالد پرچمی را که سرور عالمیان با دست مبارک خود سپرده بود، با حرمت و ادبی بزرگ گرفت و بوسید. بر اسبش جست و با همۀ شکوه و هیبت خود بر دشمن تاخت.4
اصحاب دلاور به دنبال فرماندۀ تازۀ خود دوباره دست به حمله زدند. حضرت خالد با دلیری و مهارتی بی‌مانند می‌جنگید و هر که را پیش رویش می‌آمد، از پا درمی‌افکند. در یک لحظه حضرت قُطبه بن قتاده سر مالک بن زافله، یکی از فرماندهان دشمن، را از تنش جدا کرد. روحیۀ رومیان در هم شکسته بود. اما وقت تنگ شده بود؛ شام فرارسیده و هوا رو به تاریکی نهاده بود. جنگیدن در تاریکی بسیار خطرناک بود، زیرا ممکن بود به اشتباه یاران خود را بزنند…
ازاین‌رو هر دو سو به لشکرگاه‌های خود بازگشتند. زخمیان زیر مداوا گرفته شدند. حضرت خالد در فن جنگ نابغه بود. می‌خواست بامدادان با شیوه‌ای تازه به رویارویی دشمن برود و آنان را سرگردان سازد. آن شب جای سپاهیان را دگرگون کرد: کسانی را که در جناح راست بودند به چپ، آنان را که در چپ بودند به راست، پیشروان را به پشت و پسینیان را به پیش آورد.
بامدادان مجاهدان دلاور که دوباره به حمله برخاسته بودند، در میان بانگ «الله اکبر» به نبرد پرداختند. سپاهیان دشمن نخستین بار بود که این جنگاوران را که بر آنان می‌تاختند، می‌دیدند. اینان کسانی نبودند که دیروز با آنان جنگیده بودند.
بی‌گمان سپاهی تازه به یاری مسلمانان آمده بود!… روحیۀ سپاهیان روم که پنداشتند نیروی کمکی رسیده است و به هراس افتادند، در هم شکست. وحشت زده شدند و به گریختن پرداختند. سپاه اسلام این را فرصت شمرد و بر آنان سخت حمله برد.
پس از آن‌که دشمن رانده شد، به قلعۀ موته رسیدند. حصار را نیز فتح کردند و بسیاری از بزرگانش را کشتند. حضرت خالد و اصحاب دلاور آن روز بسیار نیکوتر جنگیدند، بر دشمن شمشیر زدند و جان هزاران تن از آنان را به جهنم فرستادند. آن روز نُه شمشیر در دست حضرت خالد بن ولید شکست.5 به احسان الله تعالی و به برکت دعاهای سرور ما رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم)، سه هزار مجاهد غازی سپاه صدهزارنفری دشمن را شکست دادند. در این نبرد بزرگ پانزده شهید داده شد. بدین‌گونه امپراتوری روم حد خود را شناخت و از یورش‌های تازه‌اش به سوی جنوب جلوگیری گردید… سرور ما رسول اکرم و نبی محترم، پیش از آن‌که هیچ خبری از میدان جنگ به ایشان برسد، اصحاب خود را در مسجد گرد آورده بود تا آنچه را در موته رخ داده بود، به آنان خبر دهد. از چهرۀ مبارک پیامبر محبوب ما پیدا بود که بسیار اندوهگین است و هیچ‌کس، از ترس آن‌که بیشتر اندوهگین شود، یارای پرسیدن چیزی نداشت. سرانجام یکی از اصحاب کرام گفت: «جان‌های ما فدای شما، یا رسول الله! از هنگامی که اندوه را در شما دیده‌ایم، دل‌مان خون می‌گرید و اندازۀ اندوه ما را تنها جناب حق می‌داند!» اشک از چشمان مبارک پیامبر محبوب ما سرازیر شد و فرمود: «اندوهی که در من دیدید و آنچه مرا در غم فرو برد، شهید شدن اصحابم بود. این حال ادامه داشت تا آن‌که آنان را در جنت چون برادرانی دیدم که بر تخت‌ها روبه‌روی یکدیگر نشسته‌اند. زید بن حارثه پرچم را به دست گرفت. سرانجام شهید شد. او اکنون به جنت درآمد. در آن‌جا به هر سو می‌دود. سپس جعفر بن ابی‌طالب پرچم را گرفت. بر سپاهیان دشمن تاخت. جنگید و سرانجام او نیز شهید شد. او شهید به جنت درآمد و با دو بال از یاقوت هرگونه که بخواهد پرواز می‌کند. پس از جعفر، عبدالله بن رواحه پرچم را گرفت. پرچم به دست با دشمنان جنگید، شهید شد و به جنت درآمد. آنان در جنت بر تخت‌هایی از طلا به من نشان داده شدند. الهی! زید را بیامرز!… الهی! جعفر را بیامرز! الهی! عبدالله بن رواحه را بیامرز!»
«ای خالد! پرچم مقدس رسول الله را زود بگیر! والله، آن را برگرفتم تا به تو بدهم. تو آیین جنگ را از من بهتر می‌دانی!» ثابت بن اقرم (رضی الله عنه)
اشک هنوز از چشمان مبارک سرور عالمیان سرازیر بود. در میان اشک‌ها چنین ادامه داد: «پس از عبدالله بن رواحه، خالد بن ولید پرچم را گرفت. اینک جنگ سخت شد. الهی! او (خالد بن ولید) شمشیری از شمشیرهای توست. یاری‌اش فرما!…»6 پیامبر محبوب ما به اذن الله تعالی، به‌عنوان معجزه، حال میدان جنگ را که بیش از هزار کیلومتر دور بود، دید و به اصحاب خود خبر داد. روزی که حضرت جعفر بن ابی‌طالب شهید شد، پس از بازگفتن این رویداد برخاست و به خانۀ حضرت جعفر رفت. همسرش اسماء کارهای خانه را به پایان رسانده، کودکانش را شسته و موهایشان را شانه کرده بود. پیامبر محبوب ما فرمود: «ای اسماء! پسران جعفر کجایند؟ آنان را نزد من بیاور!» چون اسماء خاتون کودکان را آورد، سرور ما رسول الله آنان را به سینه فشرد و سیر بوسید و بویید. دل مبارک‌شان طاقت نیاورد و اشک از چشمان مبارک‌شان چون رشته روان شد. همسر حضرت جعفر چون این را دید، با التماس پرسید: «پدر و مادرم و جانم فدای شما، یا رسول الله! چرا با پسرانم مهربانی‌ای می‌کنید که با یتیمان می‌کنید؟ مبادا از جعفر و یارانش خبر تلخی به شما رسیده باشد؟!» سرور عالمیان سخت متأثر شده بود. فرمود: «آری!… آنان امروز شهید شدند!…» مادر ما حضرت اسماء نیز کودکان یتیمش را به سینه فشرد و به گریه افتاد. پیامبر محبوب ما نتوانست دیر این منظره را تاب آورد و از آن‌جا رفت.7
سرور ما حبیب اکرم (صلی الله علیه وسلم) چون به خانۀ سعادت خود بازگشت، به همسران پاک خود فرمود: «فراموش نکنید که برای خانوادۀ جعفر طعام آماده کنید!» سه روز برای خانواده‌های شهیدان طعام فرستاده شد. روزهایی چند گذشته بود که حضرت یَعلی بن اُمَیّه خبر خوش را به مدینه رساند. پیش از آن‌که او از رویدادها چیزی بگوید، سرور ما رسول اکرم به او فرمود: «اگر می‌خواهی، تو آنچه را رخ داده است خبر بده، و اگر می‌خواهی، من به تو بگویم»، و آنچه را در میدان جنگ رخ داده بود، با همۀ جزئیاتش بازگفت. آن‌گاه حضرت یعلی بن امیه گفت: «سوگند به الله تعالی که تو را با دین حق و کتاب به پیامبری فرستاده است، از آنچه بر سر مجاهدان آمده، حتی یک رویداد را ناگفته نگذاشتید.» سرور ما نیز فرمود: «الله تعالی فاصلۀ میانه را برای من برداشت و میدان جنگ را با چشمان خود دیدم.»
چند روز بعد پیک‌ها خبر آوردند که سپاه اسلام به مدینه نزدیک می‌شود. سرور ما، پیامبر، با اصحاب خود برخاست و برای استقبال به بیرون مدینه رفت. از دوردست ابری از گرد برمی‌خاست و پرچم مقدس اسلام در اهتزاز بود. درخشش شمشیرها و سپرها پیرامون را چون آینه روشن می‌کرد… در همه شور و هیجانی ژرف دیده می‌شد. اندکی بعد مجاهدان غازی به پیشوایی حضرت خالد بن ولید به مدینه درآمدند، رضی الله تعالی عنهم اجمعین…
«الهی! زید را بیامرز!… الهی! جعفر را بیامرز! الهی! عبدالله بن رواحه را بیامرز!» حدیث شریف
دختران حور آمدند،
در قنداقی از نور پیچیدندش،
بر محمد روی سودند،
در شبی که محمد به دنیا آمد.
درهای آسمان گشوده شد،
رحمت بر عالم افشانده شد،
جامه‌های جنتی بریده شد،
در شبی که محمد به دنیا آمد.
یونس می‌گوید: «ای برادران،
از دیدگان اشک خونین روان است،
کوه‌ها و سنگ‌ها به سجده افتادند،
در شبی که محمد به دنیا آمد.»
تصویری قدیمی از کعبۀ معظمه /
مکۀ مکرمه [۱۸۹۰]