فتح مکه

هر که به مسجدالحرام پناه برد

پس از آن‌که ابوسفیان مدینه را ترک کرد، پیامبر محبوب ما تصمیم گرفت مکه را فتح کند؛ زیرا قریشیان بر سر پیمان خود نمانده و آن را شکسته بودند. اما این راز را سخت پنهان می‌داشت؛ می‌خواست بی‌آن‌که به مشرکان فرصت آمادگی داده شود و بی‌آن‌که در حرم شریف (سرزمین مقدس) خونی ریخته شود، مکه را بگیرد. این تدبیری جنگی بود؛ زیرا چون مکه فتح می‌شد، که می‌داند چه بسیار کسانی به افتخار مسلمان شدن مشرف می‌شدند. این امر را تنها به حضرت ابوبکر و چند تن از بزرگان اصحاب خود خبر داد. به اصحاب خود فرمان داد که برای سفر آماده شوند، اما نگفت به کجا خواهند رفت. اصحاب کرام برای جهاد به آماده شدن پرداختند. سرور ما، پیامبر، افزون بر این به قبیله‌های مسلمان پیرامون، یعنی اسلم، اشجع، جهینه، حُصَین، غفار، مزینه، سُلَیم، ضَمره، و نیز به فرزندان خزاعه پیام فرستاد. در پیام چنین آمده بود: «کسانی که به الله تعالی و روز آخرت ایمان دارند، در آغاز رمضان شریف در مدینه حاضر باشند.» و بدین‌گونه به شرکت در جنگ فراخوانده می‌شدند.

سرور ما حبیب الله (صلی الله علیه وسلم) از روی احتیاط به حضرت عمر وظیفه داد که راه‌های منتهی به مکه را بگیرد و پیوند با آن را ببُرد. حضرت عمر بی‌درنگ بر راه‌های کوهستانی، گذرگاه‌ها و دیگر سر راه‌ها نگهبانان گماشت و فرمان داد: «هر کسی را که بخواهد به مکه برود، بازمی‌گردانید!»

پیامبر محبوب ما برای آن‌که این کار پنهانی پیش برود، چنین به درگاه الله تعالی دعا می‌کرد: «ای پروردگار من! جاسوسان و پیک‌های قریشیان را بازدار و تا هنگامی که ناگهان به دیارشان برسیم، آنان را چنان کن که نبینند و نشنوند. ما را ناگهان ببینند و بشنوند!»

سرور ما، پیامبر، برای آن‌که چنین وانمود شود که بر مشرکان شمال یا بر رومیان لشکر می‌کشد، حضرت ابوقتاده را با یک دستۀ جنگی به سوی شمال، به وادی اِضَم، فرستاد. در این میان پیامبر محبوب ما، به‌عنوان معجزه، از نامه‌ای خبر داد که فرستاده شده بود تا مشرکان مکه را از آمادگی‌های مدینه آگاه کند. حضرت علی را فرستاد و نامه به دست آمد.

تا روز دوم ماه رمضان از قبیله‌های پیرامون یاری رسیده بود و همه در لشکرگاه کنار چاه ابوعِنَبه گرد آمده بودند. شمار اصحاب کرام به دوازده هزار رسیده بود. از آنان چهار هزار تن انصار، هفتصد تن مهاجر و باقی از قبیله‌های مسلمان پیرامون بودند.3

پیامبر محبوب ما حضرت عبدالله بن ام مکتوم را به جانشینی خود در مدینه گذاشت.4 حضرت زبیر بن عوام را در رأس یک دستۀ سوار دویست‌نفری به‌عنوان پیش‌قراول پیشاپیش فرستاد. در سال هشتم هجرت، در روز دهم رمضان شریف، روز چهارشنبه، سرور عالمیان به نام الله تعالی در رأس سپاه باشکوه دوازده‌هزارنفری خود، که دل‌هایشان از محبت الله تعالی و رسولش لبریز بود، از مدینه به راه افتاد. به سوی مکه، به سوی دیارشان می‌رفتند؛ همان دیاری که هشت سال پیش با شکنجه و ستم به هجرت از آن ناچار شده بودند. می‌رفتند تا کعبۀ باعظمت را که به بتخانه بدل شده بود، از بت‌ها پاک کنند…

می‌رفتند تا به مشرکانی که به هیچ روی نمی‌خواستند از لجاجت خود دست بردارند، حق و عدالت و رحمت نشان دهند… می‌رفتند تا دین الله تعالی را بگسترانند و وسیلۀ رهایی مردم آن‌جا از عذاب جاودانۀ جهنم شوند. ای پروردگار من! این چه رحمت بزرگی بود!… هنگامی که سپاه اسلام به ذوالحلیفه رسید، با کاکای سرور ما، پیامبر، حضرت عباس، روبه‌رو شد که با خانواده‌اش از مکه هجرت کرده بود. پیامبر محبوب ما از آمدن کاکای خود بسیار شادمان شد و با این سخن دلش را به دست آورد: «ای عباس! همان‌گونه که من آخرین پیامبرانم، تو نیز آخرین مهاجرانی.» بار و بنۀ حضرت عباس را به مدینه فرستاد. حضرت عباس در کنار سرور ما، پیامبر، ماند و در فتح مکه شرکت کرد.5 هنگامی که سرور ما رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) به قُدَید در نزدیکی مکه رسید، به اصحاب نامدار خود فرمان داد که به آرایش جنگی درآیند. به هر قبیله پرچم‌های (بیرق‌های) جداگانه داد و آن‌ها را به بیرق‌دار هر قبیله سپرد. بیرق مهاجران را حضرت علی، زبیر بن عوام و سعد بن ابی‌وقاص (رضی الله عنهم) حمل می‌کردند. انصار دوازده بیرق‌دار داشتند، اشجع و سلیم هر یک یک، مزینه سه، اسلم دو، فرزندان خزاعه سه و جهینه چهار بیرق‌دار.6 ده روز از ترک مدینه گذشته بود. شامگاه به مکه بسیار نزدیک شدند و در وقت نماز خفتن به مَرّالظَّهران رسیدند. سرور ما، پیامبر، به اصحاب خود فرمان داد که در آن‌جا بایستند. افزون بر این، به حضرت عمر وظیفه داد و فرمان داد که هر مجاهد آتشی برافروزد.7 چون ناگهان بیش از ده هزار آتش افروخته شد، مکه غرق روشنایی گشت. مشرکان مکه که از هیچ چیز خبر نداشتند، سرگشته شدند. برای آن‌که بدانند چه رخ داده است، ابوسفیان را مأمور کردند. او چند تن را با خود برداشت و پنهان‌پنهان به سپاه اسلام نزدیک شد. در این هنگام پیامبر محبوب ما به برخی از اصحاب خود فرمود: «مراقب ابوسفیان باشید. بی‌گمان او را خواهید یافت!» قریشیان هرچه پیش‌تر می‌آمدند، شگفتی‌شان بیشتر می‌شد و هراس بر آنان چیره می‌گشت. چه سپاه بسیاری پیرامون مکه گرد آمده بود و چه آتش‌های فراوانی افروخته بودند!… با گفت‌وگو از این‌ها به جایی به نام اَراک رسیدند.

«ای پروردگار من! جاسوسان و پیک‌های قریشیان را بازدار و تا هنگامی که ناگهان به دیارشان برسیم، آنان را چنان کن که نبینند و نشنوند. ما را ناگهان ببینند و بشنوند!» حدیث شریف

درست در همین هنگام سرور ما، پیامبر، فرمود: «ابوسفیان اکنون در اراک است.» در همان حال حضرت عباس بی‌درنگ به سوی اراک به راه افتاد و با خود گفت: «در آن‌جا حتماً کسی را می‌یابم و به مکه می‌فرستم تا به آنان خبر دهد که سپاه اسلام بر سرشان می‌آید، تا مکیان نزد رسول الله علیه السلام بیایند و پیش از آغاز جنگ امان بخواهند.» در حالی که در آن‌جا برای این کار کسی را می‌جست، ابوسفیان را از صدایش شناخت و بانگ زد: «ای ابوحنظله!» ابوسفیان نیز او را شناخت و گفت: «ای ابوالفضل! پس تویی! پدر و مادرم فدایت باد!» سپس با هم به سوی لشکرگاه اسلام راه افتادند…

در راه ابوسفیان از حضرت عباس پرسید: «چه خبر است؟» او گفت: «ای ابوسفیان! وای بر تو! رسول علیه السلام با سپاهی بر سر شما می‌آید که تاب ایستادگی در برابرش را ندارید. سوگند می‌خورم که حال قریشیان سخت خواهد شد. وای بر آنچه بر سرشان خواهد آمد!» ابوسفیان و همراهانش با امیدی بزرگ از میان مجاهدان گذشتند و به حضور شریف پیامبر محبوب ما رسیدند. سلطان کائنات آنان را به نیکی پذیرفت و از حال مکیان جویا شد. پس از آن‌که تا پاسی از شب با آنان سخن گفت، آنان را به اسلام دعوت کرد. حکیم بن حِزام و بُدَیل بی‌درنگ کلمۀ شهادت گفتند و مسلمان شدند (رضی الله عنهما). اما دودلی ابوسفیان همچنان ادامه داشت. چون صبح شد، دریای رحمت، پیامبر محبوب ما، فرمود: «ای ابوسفیان! وای بر تو! آیا هنوز وقت آن نرسیده است که بدانی معبودی جز الله تعالی نیست؟» او گفت: «پدر و مادرم فدایت باد! در نرم‌خویی و بزرگواری و رعایت حق خویشاوندی کسی بر تو برتری ندارد. با این همه جفا که بر تو روا داشتیم، تو هنوز ما را به راه هدایت (راه راست) فرامی‌خوانی. چه بخشنده و بزرگواری! ایمان آوردم که معبودی جز الله نیست… اگر معبود دیگری می‌بود، سودی به من می‌رساند. و تو نیز رسول الله هستی.» و بدین‌گونه به افتخار پیوستن به اصحاب کرام مشرف شد، رضی الله عنه.8

حضرت عباس گفت: «یا رسول الله! آیا چیزی به ابوسفیان عطا می‌فرمایید که نزد مکیان مایۀ اعتبارش شود؟» سرور ما، پیامبر، این را پذیرفت و فرمود: «هر که به خانۀ ابوسفیان درآید و پناه گیرد، امان یافته است و از کشته شدن رهایی دارد.» چون حضرت ابوسفیان درخواست کرد: «یا رسول الله! آیا اندکی گسترده‌ترش می‌فرمایید؟» پیامبر محبوب ما فرمود: «هر که به مسجدالحرام درآید و پناه گیرد، امان یافته است! هر که درِ خانه‌اش را ببندد و در خانه‌اش بنشیند، امان یافته است.» سرور ما رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) برای آن‌که ابوسفیان شکوه و فراوانی سپاه اسلام را ببیند و آن را برای مشرکان مکه بازگوید، به حضرت عباس فرمود: «او را به تنگنای کوه ببر، آن‌جا که وادی تنگ می‌شود و اسبان فشرده از آن می‌گذرند، تا شکوه مسلمانان، سپاه الله تعالی، را ببیند.»

ابوسفیان باید می‌دید تا منظره‌ای را که به چشم دیده بود برای مشرکان بازگوید و کسی به مخالفت برنخیزد… تا بدین‌گونه در حرم شریف خونی ریخته نشود… هنگامی که حضرت عباس با ابوسفیان به سوی گذرگاه کوه می‌رفت، مجاهدان به آرایش جنگی درآمدند. هر قبیله با پرچم‌های گشوده از گذرگاه گذشتن گرفت. همه زره‌پوش و مسلح بودند. هر گروه هنگام گذشتن تکبیر می‌گفت. حضرت ابوسفیان می‌پرسید: «این‌ها کیستند؟» و حضرت عباس پاسخ می‌داد: «این‌ها فرزندان سلیم‌اند! فرمانده‌شان خالد بن ولید است!»، «این‌ها فرزندان غفارند!»، «این‌ها فرزندان کعب‌اند!…» بانگ «الله اکبر! الله اکبر!» زمین و آسمان را پر می‌کرد و فراوانی مجاهدان و درخشش سلاح‌ها چشم‌ها را خیره می‌ساخت. آنچه حضرت ابوسفیان بیش از همه کنجکاو دیدنش بود، سرور ما فخر عالم (صلی الله علیه وسلم) بود. سخت کنجکاو بود که سپاهیان پیرامون ایشان چگونه می‌گذرند و گمان می‌کرد که با دیگران فرق خواهند داشت. ازاین‌رو نمی‌توانست از پرسیدن پیاپی خودداری کند: «آیا این دستۀ رسول الله است؟»… سرانجام سلطان پیامبران، سرور عالمیان، بر شتر خود قصواء، چون خورشید نورافشان، پدیدار شد. پیرامون‌شان مهاجران و انصار بودند. هر یک از سر تا پا در زره‌های داوودی فرو رفته، شمشیر هندی بر کمر بسته و بر اسبان و شتران اصیل سوار بود.

حضرت ابوسفیان چون آنان را دید، با کنجکاوی پرسید: «ای عباس، این‌ها کیستند؟» او گفت: «آن‌که در میان است، رسول علیه السلام است. و آنان که پیرامون اویند، انصار و مهاجرانی‌اند که از عشق شهادت می‌سوزند!…» پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) هنگام گذشتن از کنار آنان به حضرت ابوسفیان فرمود: «امروز روزی است که الله تعالی شأن کعبه را بلند می‌سازد. امروز روزی است که بر بیت‌الله پوشش پوشانده می‌شود! امروز روز رحمت است… امروز روزی است که الله تعالی قریشیان را (با اسلام) عزیز می‌گرداند.»

حضرت ابوسفیان آنچه را باید می‌دید، دیده و آنچه را باید می‌شنید، شنیده بود. گفت: «من فرمانروایی قیصر و کسری را نیز دیده‌ام، اما چنین باشکوهی ندیده‌ام. هرگز با سپاه و جماعتی چون امروز روبه‌رو نشده‌ام. هیچ‌کس در برابر چنین سپاهی نمی‌تواند ایستادگی کند و هیچ‌کس را یارای آنان نیست»، و راه مکه را در پیش گرفت…

«هر که به خانۀ ابوسفیان درآید و پناه گیرد، امان یافته است و از کشته شدن رهایی دارد… هر که به مسجدالحرام درآید و پناه گیرد، امان یافته است! هر که درِ خانه‌اش را ببندد و در خانه‌اش بنشیند، امان یافته است» حدیث شریف

ابوسفیان به مکه آمد و پس از آن‌که به مشرکان، که با کنجکاوی چشم‌به‌راهش بودند، اعلام کرد که مسلمان شده است، گفت: «ای جماعت قریش! محمد علیه السلام با سپاهی چنان بزرگ که تاب ایستادگی در برابرش را ندارید، درست در کنار شما رسیده است. بیهوده خود را فریب ندهید. مسلمان شوید تا رهایی یابید. من آنچه را شما ندیده‌اید، دیدم. دلاوران و اسبان و سلاح‌های بی‌شمار دیدم. هیچ‌کس را یارای آنان نیست. هر که به خانۀ ابوسفیان درآید، امان یافته و از کشته شدن رهایی یافته است. هر که به بیت‌الله پناه برد، امان یافته است. هر که به خانه‌اش درآید و درش را ببندد، او نیز امان یافته است.»9

در پی این سخنان، برخی از سرسخت‌ترین مشرکان با حضرت ابوسفیان به مخالفت برخاستند و به او ناسزا گفتند. حتی برای رویارویی با سپاه اسلام شتاب‌زده به آماده شدن پرداختند. اما شمارشان بسیار اندک بود. دیگران به آنان اعتنا نکردند و به خانه‌های خود دویدند. گروهی نیز به مسجدالحرام پناه بردند.

سرور عالم (صلی الله علیه وسلم) و اصحاب نامدار (رضی الله عنهم) به وادی ذی‌طوی آمدند و گرد هم آمدند. سرور عالمیان پس از آن‌که با چشمان مبارک خود نگاهی به اصحاب کرام افکند، بیرون رفتن‌شان از مکه و هجرت‌شان در هشت سال پیش به یادشان آمد. به یاد آورد که در آن هنگام مشرکان گرداگرد خانۀ سعادت‌شان را گرفته بودند و ایشان با خواندن آیات کریمه از سورۀ شریف یس بیرون آمد، با حضرت ابوبکر بی‌آن‌که کسی ایشان را ببیند به غار ثور درآمدند و پیش از آن‌که از مرزهای مکه بیرون شود، برای آخرین بار به آن نگریست و فرمود:

«(ای مکه!) والله، می‌دانم که تو بهترین جایی هستی که الله تعالی آفریده است. هم نزد پروردگارم و هم نزد من محبوب‌ترین جایی. اگر به زور از تو بیرون رانده نمی‌شدم، از تو بیرون نمی‌رفتم و از تو جدا نمی‌شدم.» به یاد آورد که در برابر این اندوه‌شان، جبرئیل علیه السلام آیۀ کریمۀ هشتادوپنجم سورۀ قصص را خواند، خاطر مبارک‌شان را تسلی داد و مژده داد که به مکۀ مکرمه بازخواهد گشت؛ و به یاد آورد که چگونه با مشتی از اصحاب خود در بدر، احد، خندق، خیبر و موته بر دشمنان پیروز شد. اکنون دوازده هزار تن از اصحاب‌شان چون پروانه گرد ایشان می‌گشتند و تنها چشم‌به‌راه فرمانی از ایشان بودند تا به مکه درآیند. سرور عالم، سرشار از ژرف‌ترین احساس سپاس و شکرگزاری، الله تعالی را که همۀ این‌ها را ارزانی داشته بود، حمد گفت. با فروتنی سر مبارک خود را فرود آورد. فخر کائنات اصحاب دلاور خود را به چهار گروه بخشید. حضرت خالد بن ولید را به فرماندهی جناح راست، حضرت زبیر بن عوام را به فرماندهی جناح چپ، حضرت ابوعبیده بن جراح را به سرکردگی پیادگان و حضرت سعد بن عباده را به سرکردگی گروه دیگر گماشت. حضرت خالد باید از جنوب مکه درمی‌آمد، هر مشرکی را که به مخالفت برمی‌خاست کیفر می‌داد و بر تپۀ صفا به فخر کائنات می‌پیوست. حضرت زبیر باید از شمال مکه درمی‌آمد، بیرقش را در جایی به نام حَجون برمی‌افراشت و در آن‌جا چشم‌به‌راه سرور عالم می‌ماند. از غرب، حضرت سعد بن عباده پیش می‌رفت.10

«امروز روزی است که الله تعالی شأن کعبه را بلند می‌سازد. امروز روزی است که بر بیت‌الله پوشش پوشانده می‌شود! امروز روز رحمت است… امروز روزی است که الله تعالی قریشیان را (با اسلام) عزیز می‌گرداند» حدیث شریف

سرور ما رسول اکرم به فرماندهان خود فرمود: «تا هنگامی که بر شما حمله نشده است، به هیچ روی با هیچ‌کس درگیر نمی‌شوید. هیچ‌کس را نمی‌کشید.» اما هر یک از کسانی که نام‌شان برده شده بود، اگر دستگیر می‌شد، حتی اگر زیر پردۀ کعبه پنهان شده بود، سرش از تن جدا می‌شد.11

حق آمد و باطل نابود شد

عکرمه بن ابی‌جهل، صفوان بن امیه و سهیل بن عمرو، همراه کسانی از بنی‌بکر و بنی‌حارث، چون خبر یافتند که خالد بن ولید می‌آید، سر راه را گرفتند و به انتظار نشستند. نخستین کس از مجاهدان که به حرکت درآمد، حضرت خالد بن ولید بود. هنگامی که از جنوب مکه به دامنۀ کوه خَندَمه رسیدند، دید که مشرکان سرسخت قریش بر آنان تیر می‌بارند. دو مجاهد شهید شده بودند: یکی کُرز بن جابر و دیگری حبش بن اشعر. حضرت خالد به سپاهیانش که در آرایش جنگی بودند فرمان داد: «تنها کسانی که شکست خورده‌اند و می‌گریزند، کشته نمی‌شوند» و پیش تاختند. در یک لحظه مشرکان را عقب راندند و تا مسجدالحرام پیش رفتند. در جریان درگیری هفتاد مشرک کشته شدند.12 گروهی از مشرکان به سر کوه‌ها و گروهی به خانه‌های خود گریختند.

فتح مکۀ مکرمه

اصحاب نامداری که از دیگر سوها به مکۀ مقدس درآمدند، با هیچ ایستادگی‌ای روبه‌رو نشدند. از کسانی که فرمان کشتن‌شان داده شده بود، پنج تن دستگیر شدند و بی‌درنگ کیفر دیدند. دیگران از مکه گریختند. در روز بیستم رمضان، روز پنجشنبه، مجاهدان با شور و هیجانی بزرگ، موج‌موج، در میان تکبیرهای «الله اکبر! الله اکبر!» به مکه درمی‌آمدند. سرور عالم (صلی الله علیه وسلم) بر شتر خود قصواء، در حالی که اسامه بن زید پشت سرش سوار بود، با فروتنی بزرگ به شهری که در آن به دنیا آمده بود، مکۀ مقدس، درمی‌آمد. الله تعالی را که این روزها را به او نشان داده بود، حمد می‌گفت و سورۀ فتح را که فتح مکه را مژده داده بود، تلاوت می‌فرمود.

فخر کائنات با شادمانی بزرگ در میان اصحاب پیروزمند خود به سوی کعبۀ معظمه روی آورد. در حالی که حضرت ابوبکر در سمت راست و حضرت اسید بن حُضَیر در سمت چپ‌شان بودند، به کعبۀ معظمه نزدیک شد. پس از استلام حجرالاسود، تلبیه و تکبیر گفت. اصحاب نیز از ایشان پیروی کردند و آسمان مکۀ مکرمه از بانگ «الله اکبر! الله اکبر!» به طنین درآمد. در برابر این منظرۀ والا، مسلمانان اشک شادی می‌ریختند و مشرکانی که به حرم شریف پناه برده یا در خانه‌های خود را بسته بودند، با ترس چشم‌به‌راه بودند.

سپس سرور عالمیان و اصحاب نامدارشان به طواف پرداختند. پس از پایان دور هفتم طواف، پیامبر محبوب ما از شتر فرود آمد و در مقام ابراهیم دو رکعت نماز خواند. سپس از آب زمزم که حضرت عباس از چاه کشیده بود، نوشید. خواست با آب زمزم وضو بگیرد. هنگامی که فخر کائنات وضو می‌گرفت، اصحاب کرام آب وضویی را که به پیکر مبارک پیامبر محبوب ما رسیده بود، پیش از آن‌که بر زمین بریزد، در هوا می‌ربودند. مشرکان چون این حال را دیدند، در شگفت ماندند و گفتند: «ما در زندگی خود چنین فرمانروایی نه دیده‌ایم و نه شنیده‌ایم.» سرور عالم (صلی الله علیه وسلم) خواست همۀ بت‌هایی که از سنگ و چوب پیرامون کعبه ساخته شده بود، فرو افکنده شود. آیۀ کریمه‌ای را که معنای آن چنین است: «چون حق بیاید، باطل می‌رود؛ باطل همیشه رفتنی است»13 می‌خواند و عصایی را که در دست مبارک داشت، به سوی بت‌ها دراز می‌کرد. هر بتی که عصا به آن می‌خورد، یکی پس از دیگری بر رو می‌افتاد. سیصد و شصت بت با خاک یکسان شد.14 چون وقت نماز پیشین درآمد، سرور ما رسول اکرم به حضرت بلال فرمان داد که بر کعبه اذان محمدی بگوید. او بی‌درنگ این وظیفۀ مقدس را به جا آورد. هنگامی که اذان خوانده می‌شد، در دل مؤمنان شادمانی بی‌کرانی پدید می‌آمد و مشرکان از درد و اندوه فراوان در خود می‌شکستند.15

پیامبر محبوب ما کلید کعبه را خواست. آن را آوردند. پس از آن‌که فرمان داد تصویرهای درون آن و همۀ بت‌های فرو افکنده را بیرون کنند، به کعبه درآمد.

حضرت اسامه بن زید، حضرت بلال و حضرت عثمان بن طلحه همراه‌شان بودند. سرور ما، پیامبر، در درون کعبه، در حالی که در را پشت سر داشت، دو رکعت نماز خواند. در هر گوشه تکبیر گفت و دعا کرد. حضرت خالد بن ولید جلو در ایستاده بود و می‌کوشید از ازدحام مردم در آن‌جا جلوگیری کند.

«چون حق بیاید، باطل می‌رود؛ باطل همیشه رفتنی است» اسراء: ۸۱

سلطان کائنات دو لنگۀ درِ کعبه را با دو دست مبارک خود گرفته بود. همۀ قریشیان مسجدالحرام را پر کرده بودند و با ترسی آمیخته به امید به پیامبر محبوب ما می‌نگریستند؛ زیرا آنان به سرور ما، پیامبر، اهانت کرده، بر زدن‌شان برخاسته و قصد جان‌شان کرده بودند!… بر اصحاب‌شان هرگونه شکنجه‌ای روا داشته بودند. ریسمان به گردن‌شان بسته و آنان را بر زمین کشیده بودند. در آتش افکنده و کوشیده بودند بسوزانندشان. سنگ‌های تفتیده بر سینه‌شان نهاده و تا بیهوش شدن شکنجه‌شان کرده بودند. سیخ‌های در آتش سرخ‌شده در تن‌شان فرو برده بودند. سه سال آنان را گرسنه و تشنه در محله‌ای زندانی کرده و از همه‌چیز محروم ساخته بودند. پاهایشان را به شتران بسته، آن شتران را به سوهای مخالف رانده و بدین‌گونه پاره‌پاره‌شان کرده بودند. از همه بالاتر، آنان را از دیارشان بیرون رانده بودند. و گویی این بس نبود، چندین بار برای نابودی کامل‌شان جنگیده بودند. اما با همۀ این‌ها امیدوار بودند؛ زیرا در برابرشان دریای رحمتی بود که رحمتی برای عالمیان فرستاده شده بود. پیامبر محبوب ما پس از آن‌که مدتی به آنان نگریست، فرمود: «ای جماعت قریش! گمان می‌کنید اکنون با شما چه خواهم کرد؟» گفتند: «ما از تو خیر چشم داریم و به خیر امیدواریم؛ زیرا تو برادری بزرگواری. پسر برادر بزرگوار و نیکوکار مایی. بر ما پیروز شدی. از تو نیکی امید داریم.» سرور ما رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) به روی آنان لبخند زد و فرمود: «حال من و شما چنان خواهد بود که یوسف (علیه السلام) به برادرانش گفت. من نیز چون او می‌گویم: ‹امروز دیگر از شما به سبب آنچه کرده‌اید بازخواست نمی‌کنم (خطاهایتان را به رخ‌تان نمی‌کشم). الله تعالی شما را بیامرزد.›16 بروید. آزادید و رهایید.»

این رحمت بزرگ دل‌های سخت را نرم کرد و نفرت را به محبت بدل ساخت. چون سرور عالمیان آنان را به اسلام دعوت کرد، برای مسلمان شدن گرد آمدند.

پیامبر محبوب ما بر تپۀ صفا برآمد؛ همان‌جا که نخستین بار پیامبری خود را به قریشیان اعلام کرده و آنان را به اسلام دعوت کرده بود. باز در همان‌جا بیعت همۀ مکیان، از خرد و کلان و زن و مرد، را پذیرفت. بدین‌گونه قریشیان با مسلمان شدن به افتخار پیوستن به اصحاب کرام مشرف شدند. پس از پیمان گرفتن از مردان، از زنان نیز دربارۀ اموری پیمان گرفته شد.17 شرک نورزیدن به الله تعالی، نافرمانی نکردن از سرور ما، پیامبر، دزدی نکردن، نگه داشتن عفت و ناموس، بهتان (افترا) نزدن و نکشتن دختران از جملۀ آن‌ها بود. زنانی که در حضور سرور ما، پیامبر (صلی الله علیه وسلم)، بودند نیز همۀ این‌ها را پذیرفتند و تنها با گفتار پیمان بستند. رسول الله (صلی الله علیه وسلم) برای آنان دعای خیر کرد و آمرزش‌شان را خواست.

هند (رضی الله عنها)، همسر ابوسفیان و مادر معاویه (رضی الله عنهما)، نیز در میان آنان بود و حتی سرکرده‌شان بود. در این بیعت زنان، او از جانب زنان سخن گفت. (به سبب این پیمانش و به سبب آن‌که به این دعای آمرزش رسید، بسیار امید می‌رود که رستگار شده باشد. هر زن مسلمانی نیز که این شرط‌ها را بپذیرد و به آن‌ها پایبند باشد، در این پیمان داخل شمرده می‌شود و از این دعا بهره می‌برد.) هر که مسلمان شد، همۀ بت‌های خانه‌اش را شکست. به قبیله‌های پیرامون دسته‌های جنگی فرستاده شد و بت‌های آن‌جاها نیز با خاک یکسان گردید. بدین‌گونه با آمدن حق، ریشۀ باطل کنده شد.

محکومان

از نخستین روزهای اسلام تا سال هشتم هجرت، کسانی بودند که به سبب جنایت‌های گوناگون به کشتن‌شان حکم شده بود. رسول الله (صلی الله علیه وسلم) نام‌های آنان (یازده مرد و شش زن) را بر زبان آورد و فرمان داد: «این کسان را هرجا دیدید، همان‌جا بکشید.» مردان محکوم این‌ها بودند: عکرمه بن ابی‌جهل، وحشی بن حرب حبشی، عبدالله بن ابی‌سَرح، هَبّار بن اسود، صفوان بن امیه، کعب بن زهیر، عبدالله بن زِبَعری، عبدالعزی بن خَطَل، حُوَیرِث بن معاذ، مِقیَس بن صُبابه و حارث بن طُلَه. و زنان: هند بنت عتبه، قریطا، قریته، کنیز دیگری از ابن حنظله، ساره کنیز فرزندان عبدالمطلب، و ام سعد.

کسانی که به رحمت رسیدند

هند بنت عتبه: در میان زنانی که مسلمان شدند، هند، همسر حضرت ابوسفیان، نیز بود که نامش در فهرست کسانی که باید کشته می‌شدند، آمده بود. اما پیامبر محبوب ما که رحمت عالمیان است، او را نیز بخشید. او همواره مسلمانان را می‌آزرد و رنج می‌داد. آزارهایی که بر حضرت حمزه و دیگر شهیدان احد روا داشته شد، به تحریک او انجام گرفته بود. در روز فتح مکه، سرور ما فخر عالم (صلی الله علیه وسلم) بر تپۀ صفا برآمد و نشست. حضرت عمر فاروق نیز اندکی پایین‌تر از ایشان نشست. نخست مردان و سپس زنان آمدند و یکی‌یکی مسلمان شدند. در میان زنان ام هانی، خواهر حضرت علی، و هند، مادر حضرت معاویه، بودند. هند با رسول الله بیعت کرد. از جانب زنان با رسول الله پیمان بست و به دعای خیر رسید.

عکرمه بن ابی‌جهل: پسر ابوجهل. او نیز در میان مردانی بود که به رحمت رسیدند. در روز فتح یکی از اصحاب را شهید کرد و به یمن گریخت. چون این خبر به رسول الله رسید، لبخند زد. چون اصحاب سبب آن را پرسیدند، فرمود: «عکرمه و آن کسی که شهیدش کرد، دست در دست هم در جنت گردش می‌کنند.» همسرش ام حکیم بنت حارث بن هشام در بیعت زنان مسلمان شد و از رسول الله برای عکرمه امان خواست. عکرمه با ام حکیم به مکه بازگشت، به حضور رسول الله رسید و بخشش خواست. رسول الله نیز دست به دعا برداشت و برایش آمرزش خواست. عکرمه (رضی الله عنه) پس از ایمان آوردن، کوشش و تلاش فراوان کرد. یکی از دلاوران اصحاب کرام شد. در عمان و یمن جهاد کرد و در جنگ یرموک شهید شد.

وحشی بن حرب حبشی: او در غزوۀ احد حضرت حمزه (رضی الله عنه) را شهید کرده بود. مسلمانان سخت آرزو داشتند او را بکشند. در احد، رسول الله بر چند کافر نفرین کرده بود. چون از ایشان پرسیدند: «چرا بر وحشی لعنت نمی‌کنی؟» فرموده بود: «در شب معراج، حمزه و وحشی را دیدم که دست در بازوی هم، با هم به جنت درمی‌آمدند.» وحشی در روز فتح مکه گریخت. پشیمان شد و همراه مردم طائف به مدینه، به مسجد آمد و سلام داد. رسول الله سلامش را پاسخ داد. ایمان آورد و به بخشش رسید. اما به او فرمان داده شد که به سوی یمامه برود. در برابر رسول الله سخت شرمسار بود و سرافکنده زیست. دیگر هرگز به مدینه نیامد. چون ایمان آورد، پاک‌پاک شد. از همۀ اولیا برتر گشت.

«حال من و شما چنان خواهد بود که یوسف (علیه السلام) به برادرانش گفت. من نیز چون او می‌گویم: ‹امروز دیگر از شما به سبب آنچه کرده‌اید بازخواست نمی‌کنم (خطاهایتان را به رخ‌تان نمی‌کشم). الله تعالی شما را بیامرزد› (یوسف: ۹۲). بروید. آزادید و رهایید» حدیث شریف

در سال یازدهم هجرت، در یمامه با مرتدان (برگشتگان از اسلام) جنگی بسیار سخت درگرفت. از سپاه مسیلمه بیست هزار تن و از سپاه خالد بن ولید دو هزار تن کشته شدند. نخست صف‌های مسلمانان از هم پاشید. سپس حضرت وحشی دلاورانه حمله برد و با همان نیزه‌ای که حضرت حمزه را با آن شهید کرده بود، مسیلمۀ کذاب را کشت.18 مسلمانان چون این را دیدند، یورش بردند و پیروزی به دست آمد. بدین‌گونه آشکار شد که فرستادن وحشی به سوی یمامه از سوی رسول الله در آن روزگار، معجزه‌ای بزرگ بوده است. او در جنگ یرموک در سال دوازدهم هجری نیز حاضر بود و در برابر رومیان دلاوری‌های بسیار نشان داد. در حمص ساکن شد و در زمان حضرت عثمان در همان‌جا وفات یافت.

عذر گنهکاران را با عفو و لطف خویش می‌پذیرفت،
صاحب خلق عظیم بود، مهربان و دلسوز، آن کان کرم.
توانگری را دوست نمی‌داشت، فقر را دوست می‌داشت و بدان فخر می‌کرد،
و مسکینان را برادران خود می‌ساخت آن کان کرم.
بر جامه‌اش وصله می‌دوخت و نعلین نیز می‌پوشید،
به عیادت هر بیمار می‌رفت و درمانش می‌کرد آن کان کرم.
کارهای اهل بیتش را خود به خوشی انجام می‌داد،
همۀ دشواری‌ها را آسان می‌کرد آن کان کرم.
اگر به نان جو و شوربای عدس نیز
دعوت می‌شد، مهمان می‌گشت آن کان کرم.
گاه بر شتر، گاه بر اسب، گاه بر استر و گاه بر درازگوش سوار می‌شد،
و گاه پابرهنه راه می‌رفت آن سلطان، آن کان کرم.