غزوۀ تبوک

تبوک جایی نامدار میان مدینۀ منوره و شهر دمشق است. برخی گفته‌اند که نام چشمه‌ای است. از آن‌جا که این سفر آخرین سفر جنگی سرور ما، پیامبر، بود، آن را غزوۀ تبوک نامیدند. «فاضحه» نیز نامیده می‌شود، زیرا منافقان در این جنگ رسوا شدند. «جیش‌العُسره» نیز گفته می‌شود. در این سفر مسلمانان رنج بسیار کشیدند. افزون بر این، راه دور و هوا بسیار گرم بود. سپاهیان دشمن بسیار و نیرومند بودند. روزگار قحطی بود. ده تن بر یک شتر سوار می‌شدند. بیشتر سپاهیان یک ماه جز خرما چیزی نخوردند. گاهی جو بریان می‌خوردند و گاهی آن را نیز نمی‌یافتند. سفر تبوک در سال نهم هجری، در ماه رجب، در روز پنجشنبه آغاز شد.

در این سال نهم، که اسلام به‌شتاب در شبه‌جزیرۀ عربستان گسترش می‌یافت، عرب‌های مسیحی به هرقل، امپراتور روم، که بر «دولت اسلامی» رشک می‌برد و می‌خواست جلو رشد آن را بگیرد، چنین نامه نوشتند: «آن کسی که با دعوی پیامبری برخاسته بود، مرده است. مسلمانان اکنون در قحطی و تنگدستی‌اند. اگر می‌خواهی آنان را به دین خود برگردانی، اکنون درست هنگامش است.» در پی این نامه، هرقل سپاهی چهل‌هزارنفری را به فرماندهی قُباد برای جنگ با مسلمانان روانه کرد. فخر کائنات چون از این امر آگاه شد، اصحاب خود را گرد آورد و فرمان داد که برای جنگ آماده شوند. چون آن سال خشک‌سالی بود، اصحاب در تنگنای مالی بزرگی به سر می‌بردند. تنها حال بازرگانان اندکی بهتر بود. سپاهیان اسلام بسیار بودند، اما خوراک و ابزار جنگ اندک بود. سختی‌ها در پیش بود. سرور ما، پیامبر، خواست که اصحاب‌شان برای ساز و برگ سپاهیانی که در جنگ شرکت می‌کردند، کمک مالی کنند. این خواستۀ سرور ما (صلی الله علیه وسلم) اصحاب را به جنبش درآورد. هر کس هرچه در دست داشت می‌آورد و می‌کوشید با مال و جانش برای جهاد آماده شود.

حضرت ابوبکر، یار غار سرور ما، پیامبر، همۀ دارایی‌اش را آورده بود. چون سرور ما رسول اکرم فرمود: «ای ابوبکر، برای خانواده‌ات چه گذاشتی؟» او پاسخ داد: «الله تعالی و رسولش را گذاشتم.» حضرت عمر نیمی از دارایی‌اش را به‌عنوان کمک آورده بود. چون سرور ما، پیامبر، از او نیز پرسید: «ای عمر، برای خانواده‌ات چه گذاشتی؟» پاسخ داد: «به اندازۀ آنچه آوردم، گذاشتم.» سرور ما، پیامبر، فرمود: «فرق میان شما دو تن، همچون فرق میان سخنان‌تان است.» آن‌گاه حضرت عمر ابوبکر را چنین ستود: «پدر و مادرم فدایت باد، ای ابوبکر! در همۀ مسابقه‌های راه خیر از من پیش می‌افتی. اکنون نیک دانستم که در هیچ چیز از تو پیش نخواهم افتاد.»1 اصحاب کرام می‌کوشیدند تا آن‌جا که توان داشتند کمک کنند. اما منافقان اصحاب کرام را ریشخند می‌کردند و می‌گفتند: «شما برای خودنمایی می‌دهید.» سرور ما، پیامبر، فرمود: «هر که امروز صدقه‌ای دهد، صدقه‌اش در روز قیامت نزد الله تعالی به سود او گواهی خواهد داد.» در پی این سخنان مبارک سرور ما، پیامبر، مؤمنان بیشتر به یاری پرداختند. حضرت عثمان بن عفان نیمی از سپاه را ساز و برگ داد.2 عثمان ذی‌النورین (رضی الله عنه) به این سپاه نهصد و پنجاه شتر با ساز و برگ‌شان و پنجاه اسب داد، هزینۀ ساز و برگ سوارانشان را نیز پرداخت و افزون بر آن ده هزار دینار، یعنی هفتصد رُقیه طلا، فرستاد.3 بدین‌گونه او بیش از همۀ مسلمانان یاری کرد. حضرت عثمان نیازهای سپاه را چنان برآورده بود که حتی از گذاشتن جوال‌دوزی که با آن مشک‌های آب را وصله کنند، فروگذار نکرده بود. در پی این یاری او، سرور ما رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «از امروز به بعد، بر عثمان گناهی نوشته نمی‌شود.»4 یکی از اصحاب نیز که حال مالی‌اش بسیار ضعیف بود، برای آن‌که به ثواب یاری در جهاد برسد، آن شب تا صبح در نخلستانی آب کشید، خرمایی را که به دست آورده بود نزد سرور ما، پیامبر، آورد و گفت: «یا رسول الله! برای به دست آوردن رضای پروردگارم آنچه را در دست داشتم، آوردم. بپذیرید.»

«ای عمر! فرق میان شما دو تن (تو و ابوبکر)، همچون فرق میان سخنان‌تان است» حدیث شریف

در حالی که مردان مسلمان تا آن‌جا که از دست‌شان برمی‌آمد یاری می‌کردند، زنان نیز در این راه وظیفه‌ای را که بر عهده‌شان بود، به‌درستی به جا می‌آوردند. هنگامی که برای سفر تبوک آماده می‌شدند، مسلمانان در روزگاری بسیار دشوار بودند. قحطی چنان سخت بود که بسیاری از اصحاب کرام که چیزی در دست‌شان نمانده بود، به حضور سرور ما رسول الله می‌آمدند و می‌گفتند: «یا رسول الله! پیاده مانده‌ایم! چیزی برای خوردن نیز نداریم! می‌خواهیم در این غزوه از شما جدا نشویم و به ثواب جهاد برسیم.» پیامبر محبوب ما با اندوه به آنان خبر می‌داد که چیزی برای سوار کردن‌شان نمانده است. باری سالم بن عُمَیر، عبدالله بن مُغَفَّل، ابولیلی مازنی، عُلبه بن زید، عمرو بن حُمام، هَرَمی بن عبدالله و عِرباض بن ساریه با همین درخواست به حضور پیامبر محبوب ما آمدند. چون سرور ما با اندوهی بزرگ به آنان فرمود: «چیزی نمی‌یابم که شما را بر آن سوار کنم»، از اندوه دور ماندن از سرور ما، پیامبر، و شرکت نکردن در جهاد به گریه افتادند. آن‌گاه الله تعالی این آیۀ کریمه را فرستاد که معنای آن چنین است: «(ای رسول من!) هنگامی که (برای شرکت در جهاد) نزد تو آمدند، به آنان گفته بودی: ‹توانی ندارم که برای‌تان مرکبی فراهم کنم.› چون چیزی نداشتند که در این راه خرج کنند (و به سبب آن‌که نمی‌توانستند در جنگ شرکت کنند)، از اندوه اشک‌ریزان بازگشتند. بر آنان هیچ مسئولیتی (گناهی) نیست.»5 سرانجام حضرت عباس و حضرت عثمان آنان را نیز برای غزوه آماده ساختند. چون آمادگی‌ها به پایان رسید، سرور ما، پیامبر، سپاه را در ثنیۀ وداع گرد آورد. کسانی که در غزوه شرکت نکردند، چنان اندک بودند که گویی هیچ نبودند. سرور ما رسول اکرم چون سپاه را گرد آورد و تصمیم به حرکت گرفت، محمد بن مسلمه را به جانشینی خود در مدینه گذاشت.6 سرور ما، پیامبر، هنگام آغاز سفر فرمود: «کفش‌های بیشتری با خود بردارید. تا هنگامی که کفش یدکی دارید، رنج نمی‌کشید.»

هنگامی که سپاه به راه افتاد، عبدالله بن اُبَی، سرکردۀ منافقان، برای ترساندن مسلمانان سخنان بی‌پایه گفت. حتی می‌گفت: «سوگند می‌خورم، گویی او و اصحابش را می‌بینم که دوتادوتا به ریسمان بسته شده‌اند…» اما اصحاب کرام به این سخنان هیچ اعتنایی نمی‌کردند و شوق‌شان به شرکت در جهاد روزبه‌روز بیشتر می‌شد. منافقان چون این را می‌دیدند، از خشم می‌ترکیدند. هنگامی که سرور ما رسول الله می‌خواست از ثنیۀ وداع به سوی تبوک حرکت کند، فرمان داد بیرق‌های سپاه (پرچم‌ها و علم‌ها) را بگشایند. پرچم بزرگ را به حضرت ابوبکر و پرچمی را به حضرت زبیر بن عوام داد. پرچم قبیلۀ اوس را به اسید بن حضیر و پرچم قبیلۀ خزرج را به ابودجانه داد.7 شمار اصحاب کرام زیر فرمان سرور ما، پیامبر، سی هزار تن بود که ده هزار تن از آنان سوار بودند. حضرت طلحه بن عبیدالله به فرماندهی جناح راست و حضرت عبدالرحمن بن عوف به فرماندهی جناح چپ گماشته شدند.8 اصحاب نامدار در هوایی بسیار گرم و زیر فرمان پیامبرشان به راه افتادند. چون حبیب الله تعالی در پیشاپیش‌شان بود، نه نداشتن خوراک و آشامیدنی می‌توانست آنان را از راه بازگرداند و نه دوری راه و فراوانی سپاهیان دشمن می‌توانست چشمان‌شان را بترساند. با چنین پیشوایی به هرجا می‌شد رفت. پیامبر محبوب ما و اصحاب دلاور در هر منزل مدتی می‌آسودند و سپس باز به راه خود ادامه می‌دادند. منزل هشتم‌شان حِجر بود؛ جایی که قوم صالح علیه السلام هلاک شده بودند. چون از فرمان پیامبرشان سر پیچیده بودند، الله تعالی آنان را با صیحه‌ای سخت، یعنی بانگی سهمگین، هلاک کرده بود. سلطان کائنات به اصحاب خود فرمود: «امشب توفانی سخت و از سوی مخالف خواهد وزید. هیچ‌کس تا یاری در کنارش نباشد، برنخیزد. هر کس زانوی شترش را ببندد. این‌جا جایی است که عذاب بر آن فرود آمده است. هیچ‌کس از این آب ننوشد و با آن وضو نگیرد!..» همه از این فرمان پیروی کردند. توفان سختی که شبانه برخاست، همه‌جا را زیر و رو کردن گرفت. در این میان مردی که از بستن شترش غفلت کرده بود، چون تنها برای جستن آن برخاست، توفان او را با خود برد و به دامنۀ کوه طَیّ افکند. مردی دیگر سخت به قضای حاجت نیاز داشت. در جایی که برای قضای حاجت رفته بود، به بیماری‌ای به نام خُناق (سیاه‌سرفه) گرفتار شد. با دعای سرور ما، پیامبر، دوباره تندرستی یافت.

آن بامداد در مشک‌ها هیچ آبی نمانده بود. همه از تشنگی به حال مرگ افتاده بودند. منافقان این را فرصت شمردند و خواستند فتنه برانگیزند و گفتند: «اگر محمد به‌راستی پیامبر می‌بود، دعا می‌کرد و باران می‌بارانید.»

چون حال به سرور عالمیان عرض شد، دستان مبارک خود را بالا برد و به درگاه الله تعالی زاری کرد که باران عطا فرماید. در هوایی گرم و بی‌ابر بی‌درنگ ابرهای باران‌زا پدیدار شد. باران سختی باریدن گرفت. همه ظرف‌های خود را پر کردند، وضو گرفتند و چارپایان را آب دادند. چون باران بند آمد و ابرها پراکنده شدند، دیده شد که باران تنها بر سپاه باریده است.

«هر که امروز صدقه‌ای دهد، صدقه‌اش در روز قیامت نزد الله تعالی به سود او گواهی خواهد داد» حدیث شریف

غزوۀ تبوک

پیامبر محبوب ما و اصحاب تکبیر گفتند و الله تعالی را حمد کردند. و به منافقان گفتند: «دیگر هیچ عذری برای‌تان نماند. به الله تعالی و رسولش ایمان آورید و مسلمانانی صالح باشید!…» اما منافقان بی‌شرم پاسخ دادند: «مگر چه شده است؟… ابری در گذر بارید و رفت!…» گرسنگی نیز به نهایت رسیده بود؛ چنان‌که دو تن یک خرما را میان خود قسمت می‌کردند. با وجود گرمای سخت و گرسنگی و تشنگی‌ای که می‌کشیدند، به تبوک نزدیک شده بودند. سرور ما حبیب اکرم (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «ان شاء الله فردا در وقت چاشت به چشمۀ تبوک می‌رسید. تا من نیامده‌ام، به آن آب دست دراز نکنید.» فردای آن روز به آن‌جا رسیدند. آب چشمه بسیار کم بود. پیامبر محبوب ما فرمان داد اندکی از آن آب را در ظرفی بریزند، دست مبارک خود را در آن نهاد و دعا کرد. سپس آن را به چشمه بازریختند. آب در یک لحظه جوشید و افزون شد. با آن‌که سپاه سی‌هزارنفری اسلام از آن نوشید، هیچ کم نشد. بعدها با این آب، که معجزه‌ای از فخر کائنات بود، همه‌جای آن پیرامون آبیاری شد. آن سرزمین دشتی سرسبز گشت و از برکت لبریز شد. هنگامی که سرور ما رسول اکرم با اصحاب نامدار خود به تبوک رسید، سپاهیان روم را که از رومیان و قبیله‌های عرب مسیحی‌شده‌ای چون عامله، لَخم و جُذام فراهم آمده بودند، در برابر خود نیافت. در موته سپاه صدهزارنفری روم در برابر سه هزار مجاهد شکست خورده بود. اکنون سی هزار مجاهد در برابرشان بود و فرمانده‌شان سرور کائنات بود. رومیان چون شنیدند که پیامبر محبوب ما اصحاب دلاورش را گرد آورده و می‌آید، هر یک در پی جایی برای گریختن بودند.

سرور ما رسول الله با اصحاب خود مشورت کرد و از تبوک فراتر نرفت. در این هنگام برخی قبیله‌ها و دولت‌هایی که در آن ناحیه بودند، شنیده بودند که سپاه اسلام آمده است. از ترس هیئت‌هایی نزد سرور ما، پیامبر، فرستادند و با پذیرفتن پرداخت جزیه امان خواستند. سرور ما، پیامبر، رحمت فرمود و پیشنهادهایشان را پذیرفت؛ با هر یک جداگانه مواد پیمان نوشته شد و به آنان گفته شد که در امان‌اند.

سرور کائنات (علیه افضل الصلوات) نزدیک به بیست روز چشم‌به‌راه دشمن ماند. در تبوک با اصحاب کرام صحبت‌های بسیار کرد و دل‌های آنان را در دریای نور شست. فیض و برکاتی را که از دل مبارک‌شان می‌جوشید، در دل‌های آنان ریخت. در یکی از صحبت‌های بی‌مانندش فرمود: «آیا شما را از بهترین و شریف‌ترین مردم خبر دهم؟» اصحاب کرام گفتند: «خبر دهید، یا رسول الله!»

آن‌گاه فرمود: «بهترین مردم کسی است که تا آخرین نفس بر پشت اسب یا شترش، یا بر دو پای خود، در راه الله تعالی بکوشد. و بدترین مردم آن سرکشی است که کتاب الله تعالی را می‌خواند و هیچ بهره‌ای از آن نمی‌برد.»

و به کسی که دربارۀ شهادت پرسید، فرمود: «سوگند به الله تعالی که هستی‌ام در قبضۀ قدرت اوست، شهیدان در روز قیامت در حالی می‌آیند که شمشیرهایشان بر گردن‌شان آویخته است. بر منبرهایی از نور می‌نشینند.»9

در این غزوه معجزه‌های بسیاری از سرور ما، پیامبر، دیده شد. از آن جمله، هنگامی که برای بازگشت از تبوک به مدینه آماده می‌شدند، اصحاب که از گرسنگی به حالی رسیده بودند که دیگر تاب نداشتند، حال خود را به سرور ما، پیامبر، عرض کردند. سرور ما رسول الله فرمان داد خوراک‌های باقی‌مانده‌شان را بر سفره‌ای چرمی گرد آورند. این‌ها به‌دشواری دیگچۀ کوچکی را پر کرد. سرور عالم (صلی الله علیه وسلم) وضوی خود را تازه کرد و دو رکعت نماز خواند. دستان مبارک خود را گشود و دعا کرد که خوراک‌ها پربرکت شود. سپس به اصحاب خود فرمان داد که ظرف‌های خود را بیاورند. در آن سپاه بزرگ همۀ ظرف‌ها چنان پر شد که هیچ ظرفی خالی نماند. افزون بر این، با آن‌که همۀ مجاهدان تا سیر شدن خوردند، دیده شد که خوراک سفره هیچ کم نشده است.

«ان شاء الله فردا در وقت چاشت به چشمۀ تبوک می‌رسید. تا من نیامده‌ام، به آن آب دست دراز نکنید» حدیث شریف