حج وداع
در سال دهم هجرت، سرور ما، پیامبر، برای حج آماده شد و به مسلمانان مدینه نیز فرمان داد که برای حج آماده شوند. به کسانی که بیرون از مدینه می‌زیستند نیز پیام فرستاد. در پی آن هزاران مسلمان در مدینه گرد آمدند. سرور ما رسول الله صد شتر برای قربانی خرید. پیش از به راه افتادن غسل کرد. موی مبارکش را شانه زد، خوش‌بویی به کار برد و ازار و ردای خود را پوشید. چون آمادگی‌ها به پایان رسید، پیامبر محبوب ما در روز بیست‌وپنجم ماه ذوالقعده، پس از نماز پیشین، با کاروانی بیش از سی هزار تن از مدینه به راه افتاد. از راه شجره به ذوالحلیفه رسیدند. در آن‌جا شمار اصحاب از چهل هزار گذشت. شب را در آن‌جا گذراندند. پیامبر محبوب ما فرمان داد یکی از صد شتری را که با خود می‌برد، بیاورند. برای آن‌که نشانۀ قربانی باشد، سمت راست کوهانش را خراشید تا خون بیاید، دو نعلین بر گردنش آویخت و به اصحاب فرمان داد که آنان نیز چنین کنند. دو رکعت نماز احرام خواند. سرور کائنات پس از حمد و ثنای الله تعالی چنین دعا کرد: «الهی! این را برای من حجی مبرور و مقبول گردان که در آن نه ریا باشد، نه خودنمایی و نه نام‌جویی!» احرام بست و چون جبرئیل علیه السلام خبر داد، با صدای بلند به گفتن تلبیه آغاز کرد. چون اصحاب کرام نیز با او همراه شدند، زمین و آسمان از بانگ تلبیه به طنین درآمد: «لبیک اللهم لبیک! لبیک لا شریک لک لبیک! ان الحمد والنعمة لک والملک، لا شریک لک!…»
از راه بیداء به سوی مَلَل روی نهادند. اصحاب چون سیل در پی او روان بودند. در راه پیوسته کسانی به آنان می‌پیوستند. چون به وادی رَوحا رسیدند، جایی که نزدیک به هفتاد پیامبر، از جمله موسی علیه السلام، در آن نماز خوانده بودند، سرور ما رسول الله فرمود: «این وادی، وادی‌ای از وادی‌های جنت است.» در آن‌جا نماز خواندند. از آن‌جا به سوی مُنصَرَف حرکت کردند و نماز بامداد را در اَثایه خواندند. چون به لَحی جمل رسیدند، رنجور شد، حجامت کرد و در سُقیا فرود آمد. چون به اَبواء رسیدند، جایی که مادر گرامی‌اش حضرت آمنه وفات یافته بود، قبرش را زیارت کرد و گریست و همراهانش را نیز به گریه انداخت. سپس به تَلَعات‌الیمن، جحفه، غدیر خم، قدید و وادی عسفان رسیدند. در آن‌جا سرور ما، پیامبر، به حضرت ابوبکر فرمود: «هود و صالح علیهما السلام عبا بر کمر بسته، جامه‌ای ابلق بر تن کرده و سوار بر شتران جوان و سرخ‌مویی که مهارشان از لیف خرما بافته شده بود، تلبیۀ حج‌گویان از این‌جا گذشته بودند.»1 از راه غَمیم، مرالظهران و سرف به ذی‌طوی رسیدند. شب را در آن‌جا گذراندند و پس از ادای نماز بامداد، از حجون گذشتند و از گردنۀ کَداء به مکه درآمدند. پس از سفری ده‌روزه، در روز چهارم ماه ذوالحجه به مکه رسیدند. با پیوستن کسانی که از یمن و دیگر سرزمین‌ها برای حج آمده بودند، شمار مسلمانان از نود هزار گذشت. (به روایتی صد و چهارده هزار و به روایتی دیگر نزدیک به صد و بیست هزار بودند.)
«الهی! این را برای من حجی مبرور و مقبول گردان که در آن نه ریا باشد، نه خودنمایی و نه نام‌جویی!» حدیث شریف
سرور ما رسول الله چون بیت‌الله را دید، چنین دعا کرد:
«الهی! شرف، بزرگی، هیبت و اعتبار این خانه را بیفزا. و شرف، هیبت، بزرگداشت و نیکی کسانی را نیز که آن را با حج و عمره بزرگ می‌دارند، بیفزا.»
سپس مناسک را آغاز کرد. در مدت حج در خیمه‌ای که در اَبطَح، میان مکه و منا، برپا شده بود، ماند. پیامبر محبوب ما در روز هشتم ماه ذوالحجه (ترویه) به منا و در روز نهم (عرفه) به عرفات رفت. به وادی عُرَنه، در میانۀ وادی عرفات، آمد و در آن‌جا ایستاد. پس از نیم‌روز، بر شترش به نام قصواء، خطبۀ وداع را خواند و با اصحاب کرام (رضی الله عنهم) وداع کرد.2
نزد تو آمدم!
ای پناه گنهکاران، آمدم تا به تو پناه آورم!
گناهان بسیار کردم، آمدم تا به تو زاری کنم!
به راه‌های تاریک افتادم، در باتلاق‌ها فرو رفتم،
به سرچشمۀ نوری آمدم که راه راست را روشن می‌کند.
ای جان همۀ جان‌ها، تنها جانی مانده که باید برود!
آیا رواست بگویم که آمدم تا جانم را فدا کنم؟
طبیب دردمندانی و من بیمار دلم،
برای درمان زخم دلم آمدم تا درت را بکوبم.
بر درِ کریمان چیزی بردن خطاست،
آمدم تا خاکی را که با گام نهادنت شرف دادی، ببوسم.
گناهانم چون کوه بسیار است و رویم چون قیر سیاه!
آمدم تا از این بار و این سیاهی یکسره رها شوم.
بی‌گمان قطره‌ای از دریای احسانت همه را پاک می‌کند،
هرچند با نامۀ اعمالی چون رویم سیاه آمدم.
کاش می‌توانستم روی بر آستانت بسایم، ای جانانی که از جانم عزیزتری،
کاری که با آب برنمی‌آید، با آن خاک حاصل می‌شود!