خطبۀ وداع
حمد ویژۀ الله تعالی است. او را حمد می‌گوییم، از او آمرزش می‌خواهیم و به سوی او توبه می‌کنیم. از شر نفس‌هایمان و از گناهان کردارهایمان به الله تعالی پناه می‌بریم. کسی را که الله تعالی به راه راست هدایت کند، هیچ‌کس نمی‌تواند گمراه کند و کسی را که او گمراه کند، هیچ‌کس نمی‌تواند به راه راست هدایت کند. گواهی می‌دهم که معبودی جز الله تعالی نیست. او یگانه است. او را همتا و شریکی نیست. و نیز گواهی می‌دهم که محمد (علیه السلام) بنده و رسول اوست.
ای بندگان الله! شما را سفارش می‌کنم که از الله تعالی بترسید و از او فرمان برید.
ای مردم! سخنم را نیک بشنوید! نمی‌دانم، شاید پس از امسال دیگر هرگز در این‌جا با شما دیدار نکنم. مردم! همان‌گونه که این روزتان روزی مقدس است، همان‌گونه که این ماه‌تان ماهی مقدس است و همان‌گونه که این شهرتان (مکه) شهری مبارک است، جان‌ها، مال‌ها و ناموس‌های شما نیز همان‌گونه مقدس است و از هرگونه تجاوز در امان است.
اصحاب من! فردا به پروردگارتان می‌رسید و بی‌گمان از هر حال و کار امروزتان پرسیده خواهید شد. زنهار که پس از من به گمراهی‌های پیشین بازگردید و گردن یکدیگر را بزنید!
این سفارش مرا حاضران به غایبان برسانند!
چه بسا کسی که این سخن به او رسانده می‌شود، آن را بهتر از کسی که در این‌جا بوده و شنیده است، دریابد و نگه دارد. اصحاب من! هر که امانتی نزد اوست، آن را به صاحبش بازگرداند!
هرگونه ربا برداشته شده است و زیر پای من است. اما اصل وام خود را باید بپردازید. نه ستم کنید و نه ستم ببینید. به فرمان الله تعالی، رباخواری دیگر ممنوع است. هرگونه از این رسم زشتِ برجامانده از جاهلیت، زیر پای من است. نخستین ربایی که برمی‌دارم، ربای عباس، پسر عبدالمطلب (کاکایم)، است. اصحاب من! خون‌خواهی‌هایی که در دوران جاهلیت دنبال می‌شد نیز یکسره برداشته شده است. نخستین خون‌خواهی‌ای که برمی‌دارم، خون‌خواهی ربیعه، نوۀ عبدالمطلب (کاکازاده‌ام)، است.
ای مردم! جابه‌جا کردن ماه‌های حرام برای آن‌که بتوان جنگید، بی‌گمان زیاده‌روی در کفر است. این چیزی است که کافران با آن به ضلالت (گمراهی) افکنده می‌شوند. (ماهی را) یک سال حلال می‌شمارند و سال دیگر حرام اعلام می‌کنند. این کار را می‌کنند تا با شمار ماه‌هایی که جناب حق حلال و حرام کرده است، برابر سازند. آنان آنچه را الله تعالی حرام کرده است، حلال و آنچه را حلال کرده است، حرام می‌کنند.
ای اصحاب من! ما حج را درست در وقت خودش می‌گزاریم. ترتیب ماه‌ها همان‌گونه است که در زمانی بود که الله تعالی آن‌ها را آفرید. بی‌هیچ شکی زمان به همان شکل و نظمی بازگشته است که در روزی داشت که الله تعالی آن را آفرید.
«الهی! شرف، بزرگی، هیبت و اعتبار این خانه را بیفزا. و شرف، هیبت، بزرگداشت و نیکی کسانی را نیز که آن را با حج و عمره بزرگ می‌دارند، بیفزا!» حدیث شریف
ای مردم! امروز شیطان برای همیشه توان آن را از دست داده است که در این سرزمین شما دوباره نفوذ و فرمانروایی خود را برپا کند. اما اگر جز در این چیزهایی که برداشتم، در کارهایی که آن‌ها را خرد می‌شمارید از او پیروی کنید، این او را خشنود خواهد ساخت. برای نگه داشتن دین‌تان از این‌ها نیز بپرهیزید!
ای مردم! شما را سفارش می‌کنم که حقوق زنان را نگه دارید و در این باره از الله تعالی بترسید. شما زنان را چون امانت الله تعالی گرفتید و ناموس و عفت‌شان را با پیمان بستن به نام الله تعالی بر خود حلال ساختید. شما را بر زنان حقی است و آنان را نیز بر شما حقوقی است. حق شما بر زنان این است که حریم خانوادۀ شما را به پای هیچ‌کسی که شما او را خوش ندارید، نسپارند. اگر کسی را که از او راضی نیستید به کاشانه‌تان راه دهند، می‌توانید با زدنی سبک آنان را بازدارید. و حق زنان بر شما این است که هرگونه خوراک و پوشاک‌شان را به شیوۀ مشروع فراهم کنید. ای مؤمنان! امانتی برای شما می‌گذارم که تا هنگامی که به آن چنگ زنید، هرگز راه را گم نمی‌کنید. آن امانت، کتاب الله تعالی، قرآن کریم است. (در روایت‌های دیگر «سنت من» و «اهل بیت من» نیز آمده است.)
ای مؤمنان! سخنم را نیک بشنوید و نیک نگه دارید! مسلمان برادر مسلمان است و بدین‌گونه همۀ مسلمانان برادرند. تجاوز به هیچ حقی که از آنِ برادر دینی‌تان است، بر دیگری حلال نیست، مگر آن‌که خود به خوشی دل آن را بدهد. اصحاب من! بر نفس‌های خود (بر خودتان) ستم مکنید. نفس‌تان نیز بر شما حقی دارد. ای مردم! الله تعالی حق هر صاحب حقی را (در قرآن کریم) به او داده است. وارث را به وصیت نیازی نیست. فرزند از آنِ کسی است که در بستر او به دنیا آمده است. برای زناکار محرومیت است. بی‌تباری که نسب خود را به کسی جز پدرش برساند، یا ناسپاسی که خود را به کسی جز مولایش منسوب کند، به خشم الله تعالی و لعنت فرشتگان و همۀ مسلمانان گرفتار باد! جناب حق از چنین کسانی نه توبه را می‌پذیرد و نه گواهی به عدالت را. ای مردم! پروردگارتان یکی است. پدرتان نیز یکی است؛ همۀ شما فرزندان آدمید و آدم از خاک است. گرامی‌ترین شما نزد الله، پرهیزگارترین شماست. عرب را بر غیرعرب هیچ برتری‌ای نیست. برتری تنها به تقواست. اگر غلامی سیاه و ناقص‌اندام بر شما امیر گماشته شود و شما را با کتاب الله اداره کند، سخنش را بشنوید و از او فرمان برید. گناهکار جز به گناه خودش متهم نمی‌شود. پدر به گناه پسرش و پسر به گناه پدرش متهم نمی‌شود.
ای مردم! هشیار باشید! این چهار کار را به هیچ روی نباید بکنید:
۱. هیچ چیز را شریک الله قرار ندهید.
۲. جانی را که الله حرام کرده است، به ناحق نکشید.
۳. زنا نکنید.
۴. دزدی نکنید.
مأمور شده‌ام که با مردم جهاد کنم تا آن‌گاه که «لا اله الا الله، محمد رسول الله» بگویند (یعنی مسلمان شوند). چون این را بگویند، خون‌ها و مال‌های خود را نگه داشته‌اند و حساب‌شان با الله تعالی است. ای مردم! فردا دربارۀ من از شما خواهند پرسید؛ چه خواهید گفت؟.. اصحاب کرام گفتند: «گواهی می‌دهیم که دین الله تعالی را ابلاغ کردی، وظیفه‌ات را به جا آوردی و به ما وصیت و نصیحت کردی.» آن‌گاه سرور ما رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) انگشت شهادت مبارکش را بالا برد، به سوی جماعت فرود آورد و فرمود: «گواه باش، ای پروردگار من! گواه باش، ای پروردگار من! گواه باش، ای پروردگار من!»
در روزی که پیامبر محبوب ما خطبۀ وداع را خواند، آیۀ کریمۀ سوم سورۀ مائده نازل شد که معنای آن چنین است: «امروز دین‌تان را برای شما کامل کردم، نعمتم را بر شما تمام کردم و از این‌که اسلام را به‌عنوان دین به شما دادم، راضی شدم…» چون سرور ما، پیامبر، این آیۀ کریمه را برای اصحاب کرام خواند، حضرت ابوبکر به گریه افتاد. چون اصحاب کرام سبب گریه‌اش را پرسیدند، فرمود: «این آیۀ کریمه نشان می‌دهد که وفات رسول الله نزدیک است. ازاین‌رو می‌گریم.»1
پس از خطبه در جبل رحمت به وقوف ایستاد. نماز شام را در عرفات نخواند، بلکه آن را با نماز خفتن در مزدلفه به امامت خواند. آن شب در مزدلفه ماندند. فردای آن روز در وقت بامداد در مشعرالحرام به وقوف ایستادند. در نخستین روز عید از مزدلفه به سوی منا حرکت کردند. در راه، بی‌آن‌که بایستند، از وادی‌ای به نام مُحَسِّر، جای توقف اصحاب فیل2، گذشتند. به منا رسیدند؛ در آن‌جا سرور ما، پیامبر، خود شصت‌وسه شتر قربانی را ذبح کرد و سپس کارد را به حضرت علی داد. باقی را حضرت علی ذبح کرد. در روزهای دوم، سوم و چهارم عید رمی جمره‌ها را به جا آوردند و در روز چهاردهم ماه ذوالحجه، پیش از نماز بامداد، به بیت‌الله آمدند و طواف وداع کردند. سرور ما رسول الله ده روز در مکه ماند و پس از به جا آوردن حج وداع و طواف وداع به مدینه بازگشت. در مسجد نبوی دو رکعت نماز خواند و به خانۀ سعادت خود تشریف برد. پس از حج وداع، اصحاب کرام به جاهایی که از آن‌جا آمده بودند رفتند و آنچه را رسول الله ابلاغ کرده و فرمان داده بود، در آن‌جاها بازگفتند.
دیگر رویدادهای سال دهم هجرت
یکی از رویدادهای سال دهم هجرت، پیدا شدن دروغگویانی بود که دعوی پیامبری می‌کردند. یکی از آنان اسود عنسی بود که در یمن برخاست. به فرمان پیامبر محبوب ما، مسلمانان یمن اسود عنسی را در خانه‌اش کشتند. (دیگری مسیلمۀ کذاب است. پس از وفات سرور ما، پیامبر، حضرت ابوبکر سپاهی به فرماندهی خالد بن ولید بر سر مسیلمه فرستاد. مسیلمه به دست وحشی (رضی الله عنه) کشته شد.)3
«امروز دین‌تان را برای شما کامل کردم، نعمتم را بر شما تمام کردم و از این‌که اسلام را به‌عنوان دین به شما دادم، راضی شدم» مائده: ۳
ای پادشاه جهان، ای سلطان دریا و خشکی!
ای برتر از فرشتگان، ای آخرین و بی‌همتا پیامبر!
«لی مع الله وقت» از حال تو خبر می‌دهد،
تویی جان تن، مزۀ زبان و سلطان دل.
احمد، محمد، محمود؛ الله همواره تو را می‌ستاید؛
با نام تو «لا اله الا الله» به پایان می‌رسد.
راز باریک این را گمراه نمی‌فهمد و نمی‌داند!
رحمان نام تو را در کنار نام خود نوشته است.
بندگانی که تو را دوست دارند، سلطان می‌شوند، ای شاه من!
بر تخت دلم بنشین، ای پادشاه بی‌همتای من!
تو را بسیار دوست دارم، هرچند گناهانم بسیار است!
باور دارم که دوستداران از کرم تو بهره می‌برند.
چگونه دوستت نداشته باشم، که جانِ تن منی،
به حرمت تو هستی یافتم، تو سبب زندگی منی.
خون رگ‌های منی، از خودم به من نزدیک‌تری،
تو معشوق عاشقانی و جانان همۀ جان‌ها.
درمان هر دردی تویی، شفای هر روحی تویی،
سرمۀ چشم، تاج سر و جلای دل‌ها تویی.
حبیب الله تویی، بر فراز ملأ اعلی تویی،
کسی که اندکی تو را شناخت، درِ دیگری نمی‌کوبد.
ای مرشد اولیا، ای رهبر عالمان،
که قدومت هفت آسمان و زمین را شاد ساخت،
ای آخرین پیامبر حق برای انسان‌ها و جنیان!
زیر خاک بماند آن‌که بندۀ درگاه تو نیست.