وفات سرور ما، پیامبر

گماشتن اسامه بن زید به فرماندهی

آخرین روزهای ماه صفر بود. سرور عالمیان (صلی الله علیه وسلم) می‌خواست پیش از آن‌که امپراتوری روم در شمال به خطری بزرگ برای مسلمانان بدل شود، رومیان را دوباره به اسلام دعوت کند و اگر نپذیرفتند، با آنان بجنگد و زیر فرمان دولت اسلامی درآورد. ازاین‌رو به اصحاب دلاور خود فرمان داد که برای جنگ با رومیان آماده شوند. اصحاب کرام برای آماده شدن پراکنده شدند. سرور ما رسول اکرم حضرت اسامه بن زید را فراخواند و فرمود: «ای اسامه! به نام و برکت الله تعالی به شام، تا مرز بلقاء، تا داروم در فلسطین، تا جایی که پدرت شهید شد، برو. اسبان را بر آن سرزمین‌ها بتازان. تو را فرماندۀ کل این سپاه گماشتم. ناگهان بر سر مردم اُبنی برس و چون آذرخش بر آنان فرود آی. چنان تند برو که خبرش پیش از تو به جایی که می‌روی نرسد. راهنمایان را با خود ببر و جاسوسان و دیده‌بانان را پیشاپیش بفرست. اگر الله تعالی پیروزی ارزانی داشت، اندکی میان آنان بمان.» سپس فرمان داد در جُرف لشکرگاه برپا کنند، با دستان مبارک خود پرچم را بست و به اسامه سپرد.4

در مسجد بر منبر برآمد و فرمود: «اصحاب من! همان‌گونه که زید، پدر اسامه، سزاوار فرماندهی بود و نزد من محبوب‌ترین بود، پس از او پسرش اسامه نیز سزاوار فرماندهی است. اسامه نزد من از محبوب‌ترین مردمان است.»

در میان کسانی که باید زیر فرمان حضرت اسامه به جنگ می‌رفتند، بزرگان اصحاب چون حضرت ابوبکر، حضرت عمر، حضرت ابوعبیده بن جراح و حضرت سعد بن ابی‌وقاص نیز بودند.

اما چون فردای آن روز سلطان کائنات ناگهان بیمار شد، رفتن سپاه به پس از وفات سرور ما، پیامبر، ماند. پیامبر محبوب ما به تب سختی (حُمّی) گرفتار شده بود. تبش هرچه بیشتر بالا می‌رفت و بیماری سخت‌تر می‌شد.

شبی که دردهایش کاهش یافته بود، نیمه‌شب از بستر برخاست. جامه پوشید و برای رفتن آماده شد. مادر ما حضرت عایشه چون این را دید، پرسید: «پدر و مادرم و جانم فدایت باد، یا رسول الله! کجا می‌روید؟» سرور عالم (صلی الله علیه وسلم) پاسخ داد: «فرمان یافته‌ام که برای کسانی که در گورستان بقیع دفن شده‌اند، آمرزش بخواهم. به آن‌جا می‌روم.»

ابومُوَیهِب و ابورافع را با خود برد و رفتند. در گورستان دیرزمانی دعا کرد و برای بخشش و آمرزش آنان به درگاه الله تعالی زاری نمود. اصحابی که همراهش بودند، چون این زاری پیگیر سرور ما، پیامبر، را دیدند، گفتند: «کاش ما نیز اکنون در این‌جا دفن بودیم و به افتخار رسیدن به این دعای سرور ما رسول الله مشرف می‌شدیم!» پیامبر محبوب ما رو به ابومویهب کرد و فرمود: «ای ابومویهب! میان گنجینه‌های دنیا و نعمت‌های آخرت مرا مختار گذاشتند. گفتند: ‹اگر می‌خواهی در دنیا بمان و سپس به جنت برو، و اگر می‌خواهی لقاءالله (رسیدن به الله تعالی) نصیبت شود و به جنت درآی.› من لقاءالله و سپس جنت را برگزیدم.»

«ای مؤمنان! به‌خاطر الله، هر که را حقی بر من است، برخیزد، بیاید و پیش از روز قیامت همین‌جا آن را بستاند» حدیث شریف

روزی نیز برای آمرزش‌خواهی برای شهیدانی که در احد آرمیده‌اند، به راه افتاد. دیرزمانی برای آنان به درگاه الله تعالی زاری و دعا کرد. سپس به مسجد آمد و به اصحاب کرام فرمود: «من نخستین کس از شما خواهم بود که به حوض کوثر می‌رسد و به استقبال شما می‌آید. وعده‌گاه ما آن‌جاست… من از این نمی‌ترسم که پس از من به شرک بازگردید؛ اما می‌ترسم که فریفتۀ دنیا شوید، به‌خاطر آن بر یکدیگر رشک برید، یکدیگر را بکشید و سرانجام همان‌گونه که پیشینیان‌تان نابود شدند، شما نیز نابود شوید…» سپس به خانۀ سعادت خود تشریف برد. بیماری‌اش سنگین‌تر شده بود. همسران مبارکش به پیامبر محبوب ما خبر دادند که می‌خواهند آن حضرت در خانۀ مادر ما حضرت عایشه بماند و حق خود را به او واگذاشته‌اند. ایشان از این فداکاری همسران پاکش خشنود شد، برای همه دعا کرد و روزهای باقی‌مانده را در خانۀ مادر ما حضرت عایشه به سر برد. تب سرور ما رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) بسیار بالا رفته بود. از شدت تب ناچار بود در بستر از این پهلو به آن پهلو بگردد. در چنین حالی اصحاب کرام به عیادتش می‌آمدند و از رنج سختی که می‌کشید، بسیار اندوهگین می‌شدند. ابوسعید خدری حکایت کرده است: «به حضور مبارک رسول الله رفته بودم. پارچه‌ای مخملین بر تنش بود. گرمای تب از روی پارچه بیرون می‌زد و از شدت حرارت نمی‌توانستیم دست بر پارچه بگذاریم. رسول الله چون شگفتی و اندوه ما را دید، فرمود:

‹سخت‌ترین بلا به پیامبران می‌رسد. با این همه، شادی پیامبر به بلاها بیش از شادی شما به نعمت‌هایی است که به شما بخشیده می‌شود.›»

ام بشر بنت براء حکایت کرده است: «به عیادت رسول الله رفته بودم. پیکر مبارکش چون آتش می‌سوخت. گفتم: ‹جانم فدایت باد، یا رسول الله! هرگز بیماری‌ای به این سختی ندیده‌ام!…› فرمود: ‹ای ام بشر! سختی تب برای آن است که ثوابم بسیار باشد. این بیماری اثر گوشت زهرآلودی است که در خیبر چشیدم. تلخی آن گوشت را همیشه احساس می‌کردم. زهری که آن روز خوردم، اکنون اَبهَرم، یعنی شاه‌رگ قلبم، را می‌گسلد.›»5

پیامبر محبوب ما به حضرت عبدالله بن مسعود نیز فرمود: «هیچ مسلمانی نیست که به بیماری گرفتار شود، مگر آن‌که الله تعالی خطاها و گناهانش را چنان بریزد که برگ‌های درخت می‌ریزد!»6 بیماری روزبه‌روز سخت‌تر می‌شد. اصحاب کرام از این حال بسیار اندوهگین بودند و در خانه‌های خود آرام نمی‌گرفتند. در مسجد گرد آمدند. برای پرسیدن از حال سرور ما، پیامبر، حضرت علی را به حضورش فرستادند. سرور عالمیان با اشاره پرسید: «اصحابم چه می‌گویند؟» او گفت: «با این سخن که ‹اگر رسول الله از میان ما برود!…› بسیار اندوهگین و پریشان‌اند.» پیامبر محبوب ما، که رحمتش بر اصحاب بسیار بیشتر بود، سختی بیماری خود را تاب آورد، برخاست و تکیه‌زنان بر حضرت علی و حضرت فضل بن عباس به مسجد آمد. بر منبر برآمد و پس از حمد و ثنای الله تعالی به اصحاب کرام فرمود:

«ای اصحاب من! شنیده‌ام که با اندیشۀ مرگ من پریشان و نگران شده‌اید. آیا هیچ پیامبری برای همیشه در میان امتش مانده است که من نیز برای همیشه در میان شما بمانم؟ بدانید که من به پروردگارم خواهم پیوست. نصیحت من به شما این است که بزرگان مهاجران را احترام کنید! ای مهاجران! وصیت من به شما نیز این است که به انصار نیکی کنید! آنان به شما نیکی کردند. شما را در خانه‌های خود جای دادند. با آن‌که زندگی‌شان به تنگی می‌گذشت، شما را بر خود برتر داشتند. شما را در مال‌های خود شریک ساختند. هر کس بر انصار فرمانروا شود، از آنان نگهداری کند و اگر از ایشان کسی کوتاهی کرد، از او درگذرد.» این را فرمود. سپس نصیحت‌های بسیار زیبا و اثرگذاری کرد و فرمود: «الله تعالی یکی از بندگانش را میان ماندن در دنیا و پیوستن به پروردگارش مختار گذاشت. آن بنده پیوستن به پروردگارش را خواست.» حضرت ابوبکر دریافت که سرور ما رسول الله با این سخنان به وفات خویش اشاره فرموده است و با گفتن «جان‌های ما فدای تو باد، یا رسول الله!» به گریه افتاد. دریای رحمت، پیامبر محبوب ما صلی الله علیه وسلم، با فرمودن «گریه مکن، ای ابابکر!» به او امر کرد که باید صبر کرد و تحمل نمود. از چشمان مبارکش اشک روان بود. «ای اصحاب من! از ابوبکر که مالش را با صدق و اخلاص در راه دین اسلام فدا کرد، بسیار راضی‌ام. اگر برگزیدن همراهی برای راه آخرت در اختیار می‌بود، او را برمی‌گزیدم»، این را فرمود و امر کرد: «همۀ درهایی را که به مسجد باز می‌شود، جز در ابوبکر، ببندید!»

سپس از منبر پایین آمد و به حجرۀ مادر ما حضرت عایشه بازگشت. اصحاب کرام به گریه افتادند. آن‌گاه سرور ما، پیامبر، دست در بازوان حضرت علی و فضل بن عباس انداخته، بار دیگر به مسجد تشریف آورد. بر پلۀ پایینی منبر ایستاد و به اصحاب کرام چنین فرمود: «ای مهاجران و ای انصار! برای رسیدن به چیزی که وقتش معین است، شتاب کردن سودی ندارد. الله تعالی برای هیچ بنده‌ای شتاب نمی‌کند. اگر کسی بکوشد قضا و قدر الله تعالی را دگرگون سازد و بر ارادۀ او چیره شود، الله تعالی او را مقهور و پریشان می‌سازد.

کسی که بخواهد با الله تعالی نیرنگ کند و او را فریب دهد، کارهایش تباه می‌شود و خودش فریب می‌خورد. بدانید که من نسبت به شما رئوف و رحیم هستم. شما نیز به من خواهید پیوست. جایی که به من می‌پیوندید، کنار حوض کوثر است. هر کس می‌خواهد به جنت درآید و به من بپیوندد، بیهوده سخن نگوید. ای مسلمانان! کافر شدن و گناه کردن سبب دگرگون شدن نعمت و کم شدن روزی می‌شود. اگر مردم از فرمان‌های الله تعالی اطاعت کنند، سران حکومت، امیران و والیان‌شان با آنان به رحمت و شفقت رفتار می‌کنند. اگر به فسق و فجور و سرکشی روی آورند و گناه کنند، به سرانی مهربان نمی‌رسند. همان‌گونه که زندگی من برای شما خیر بود، مرگ من نیز خیر و رحمت است. اگر کسی را به ناحق زده یا به او سخن بدی گفته باشم، راضی‌ام که همان را با من بکند و حقش را بستاند؛ و اگر از یکی از شما چیزی به ناحق گرفته باشم، راضی‌ام که آن را بازپس بخواهد و آماده‌ام که حلالیت بطلبم. زیرا جزای دنیا از جزای آخرت بسیار سبک‌تر است و تحمل آن آسان‌تر.» چنان‌که پیش‌تر خشنودی خود را از حضرت ابوبکر بیان فرموده بود، در این خطبه نیز خشنودی خود را از حضرت عمر اعلام کرد و فرمود: «عمر با من است و من نیز با اویم. پس از من، حق با عمر است.»

«سخت‌ترین بلا بر پیامبران فرود می‌آید. با این همه، شادی پیامبر به بلاها از شادی شما به نعمت‌هایی که به شما ارزانی می‌شود، بیشتر است» حدیث شریف

سرور ما رسول الله پس از این خطبه از منبر پایین آمد. پس از نماز دوباره بر منبر برآمد و پس از وصیت و نصیحت، «شما را به الله تعالی سپردم» فرمود و از اصحاب جدا شده، به حجرۀ خود تشریف برد. سرور عالمیان صلی الله علیه وسلم، روزی که دردهای سختی داشت، برای حلالیت خواستن از اصحاب کرام و برای آن‌که با حقوق بندگان به آخرت نرود، حضرت بلال حبشی را فراخواند و به او فرمود: «مردم را صدا کن! در مسجد گرد آیند. می‌خواهم آخرین وصیتم را به آنان بگویم!…»

حضرت بلال اصحاب را در مسجد گرد آورد. پیامبر محبوب ما با تکیه بر حضرت علی و فضل به مسجد تشریف آورد. بر منبر نشست و پس از حمد و ثنای الله تعالی فرمود: «ای اصحاب من! بدانید که جدایی من از میان شما نزدیک شده است. هر کس بر من حقی دارد، از من بخواهد. آن کس که نزد من محبوب است، یا حقش را از من بخواهد یا حلالم کند تا به پروردگارم و به رحمت او برسم، در حالی که این‌ها را ادا کرده باشم.» سپس از منبر پایین آمد و نماز پیشین را امامت کرد. پس از نماز دوباره بر منبر برآمد و آنچه را پیش از نماز فرموده بود، تکرار کرد. سرور ما، پیامبر، در هنگام بیماری‌اش هرگاه اذان گفته می‌شد، همیشه به مسجد شریف می‌آمد، امام اصحاب کرام می‌شد و نماز را با جماعت می‌خواند.7 سه روز به وفات پیامبر محبوب ما مانده بود که بیماری‌اش سخت‌تر شد. دیگر نتوانست به مسجد بیاید و نماز جماعت را امامت کند. نخستین نمازی که نتوانست با جماعت بخواند، نماز خفتن بود.

حضرت بلال مانند همیشه در آن وقت به در آمد و گفت: «الصلاة، یا رسول الله!» پیامبر محبوب ما از بی‌حالی توان رفتن به مسجد را نداشت. فرمود: «به ابوبکر بگویید که برای اصحابم نماز را امامت کند.» مادر ما حضرت عایشه پرسید: «جانم فدای تو باد، یا رسول الله! پدرم دل‌نازک و بسیار اندوهگین است. اگر به جای شما بایستد و شما را آن‌جا نبیند، از گریه نمی‌تواند قرائت کند. آیا امر می‌فرمایید که عمر امامت کند؟» سرور ما، پیامبر، باز فرمود: «به ابوبکر بگویید که امام اصحابم شود و نماز را بگزارد.» حضرت بلال این را به ابوبکر صدیق خبر داد. حضرت ابوبکر چون سرور ما رسول الله را در محراب ندید، گویی تیری بر دلش نشست و نزدیک بود هوش از سرش برود. گریست!… گریست!… اصحاب کرام نیز همه با هم به گریه افتادند. چون سرور ما حبیب الله پرسید که این ناله‌ای که از مسجد می‌آید چیست، مادر ما حضرت فاطمه حال را چنین عرض کرد: «جانم فدای تو باد، یا رسول الله! اصحابت چون تاب جدایی شما را ندارند، می‌گریند!…»8 دریای رحمت، پیامبر محبوب ما صلی الله علیه وسلم، بسیار متأثر شد. برای تسلی دادن اصحابش، با وجود آن همه شدت بیماری، به‌دشواری برخاست. با تکیه بر حضرت علی و حضرت عباس به مسجد آمد. پس از نماز فرمود: «ای اصحاب من! شما در حفظ الله تعالی هستید و شما را به الله تعالی سپردم! بر تقوا باشید. از الله تعالی بترسید. امر الله تعالی را نگه دارید و اطاعت کنید. من دیگر از این دنیا می‌روم.»

سه روز به وفات پیامبر محبوب ما مانده بود. جبرئیل علیه السلام به زیارت سرور ما رسول الله آمد و گفت: «یا رسول الله! الله تعالی به تو سلام می‌رساند. با آن‌که حال شما را می‌داند، می‌پرسد که چگونه‌اید و خود را چگونه احساس می‌کنید.» سرور عالمیان فرمود: «اندوهگینم!» جبرئیل علیه السلام روز یکشنبه نیز آمد و همان سخنان را گفت. سرور ما، پیامبر، باز همان پاسخ پیشین را داد. جبرئیل علیه السلام همچنین خبر داد که اسود عنسی، که در یمن ادعای پیامبری می‌کرد، کشته شده است. رسول اکرم نیز این را به اصحابش خبر داد. پیش از بیماری چند سکۀ طلا به ایشان رسیده بود؛ چند تا را به فقیران و چند تا را به حضرت عایشه داده بود. روز یکشنبه بیماری رسول الله سخت‌تر شد. به فرماندۀ لشکر، حضرت اسامه، که به حضورش آمده بود، چیزی نفرمود؛ اما بازوان مبارکش را بلند کرد و بر او کشید. دانسته شد که برایش دعا می‌کند. سیزدهمین و آخرین روز بیماری‌اش… آن روز، مانند روزی که پیامبر محبوب ما دنیا را با قدوم خویش مشرف ساخته بود، دوازدهم ربیع‌الاول و دوشنبه بود. سلطان کائنات در جسم مبارکش سبکی‌ای احساس کرد… هنگامی که اصحاب کرام می‌خواستند پشت سر حضرت ابوبکر صدیق نماز بامداد را بخوانند، سرور عالمیان به مسجد شریف تشریف آورد. امتش را دید که صف‌به‌صف عبادت می‌کنند. شادمان شد و تبسم فرمود. اصحاب کرام نیز چون رسول الله را در مسجد دیدند، پنداشتند بیماری برطرف شده است و شاد شدند. ابوبکر صدیق (رضی الله عنه) چون دانست که پیامبر محبوب ما تشریف آورده است، خواست به عقب برود. سرور ما به او اشاره‌ای فرمود به این معنا: «در جایت بمان!» و خود نیز به حضرت ابوبکر اقتدا کرده، پشت سر او نماز خواند.9 بدین‌سان، به امر رسول الله، حضرت ابوبکر هفده وقت نماز را برای اصحاب کرام امامت کرد. رسول اکرم صلی الله علیه وسلم پس از نماز به حجرۀ حضرت عایشه تشریف برد و دراز کشید. فرمود: «می‌خواهم بی‌آن‌که مال دنیا از خود بر جا بگذارم، به حضور الله تعالی بروم. سکه‌های طلایی را که نزدت مانده است، نیز به فقیران تقسیم کن!» سپس تبش بالا رفت. پس از مدتی دوباره چشمانش را گشود و از حضرت عایشه پرسید که آیا طلاها را تقسیم کرده است یا نه. عایشه گفت که تقسیم خواهد کرد. آن حضرت بارها امر فرمود که بی‌درنگ تقسیم شود. چون فوراً تقسیم شد و به ایشان خبر دادند، فرمود: «اکنون آسوده شدم.» پس از آن‌که مدتی در بستر استراحت فرمود، حضرت علی را به حضور شریف خود خواند. سر مبارکش را در آغوش او نهاد. پیشانی مبارکش عرق کرده و رنگ مبارکش دگرگون شده بود. مادر ما حضرت فاطمه چون پدر مبارکش را در آن حال دید، تاب نگریستن نیاورد و نزد پسرانش، حضرت حسن و حضرت حسین، رفت. دست‌شان را گرفت و به گریه افتاد: «ای پدر من! دخترت را چه کسی نگه می‌دارد؟ حسن و حسین را به که می‌سپاری؟ وای پدرم! جانم فدای تو باد! پس از تو حال من چه خواهد شد؟ چشمم پس از روی مبارک تو به که بنگرد؟» سرور ما رسول الله چون این سخنان دلسوز دخترش را شنید، چشمان مبارکش را گشود و او را نزد خود خواند و پس از آن‌که دعا کرد: «ای پروردگار من! به او صبر عطا فرما»، فرمود: «ای فاطمه! ای نور چشمم! پدرت در حال جان‌کندن است!» و با این سخن، گریۀ فاطمه با ناله‌های جان‌سوز بیشتر شد. چون حضرت علی گفت: «ای فاطمه! خواهش می‌کنم خاموش شو، رسول الله را بیش از این اندوهگین مساز!»، پیامبر محبوب ما فرمود: «آزارش مده، ای علی! بگذار برای پدرش اشک بریزد!…» و سپس چشمان مبارکش را فروبست و گویی از هوش رفت. آن‌گاه حضرت حسن به حضور شریف پدرکلان مبارکش آمد و گریان گفت: «ای پدرکلان مبارک من! چه کسی تاب جدایی تو را دارد؟ پریشانی دل‌مان را به که عرض کنیم؟ پس از تو چه کسی بر مادرم، پدرم و برادرم شفقت خواهد کرد؟ همسران و اصحابت آن اخلاق زیبای شما را کجا خواهند یافت؟..» چون حسن چنین گریست، همسران مبارک سرور ما، پیامبر، دیگر تاب نیاوردند و همه با هم آرام‌آرام به گریه افتادند. اصحاب کرام که بیرون با حالی بسیار اندوهگین انتظار می‌کشیدند، چون شنیدند که ناخوشی سرور ما، پیامبر، بسیار شدت یافته است، دل‌هایشان داغ شد و به گریه افتادند. برای آن‌که دست‌کم یک بار دیگر جمال مبارک پیامبر محبوب‌شان را ببینند، بر در التماس می‌کردند: «تمنا می‌کنیم، در را باز کنید! بگذارید روی مبارک رسول علیه السلام را یک بار دیگر ببینیم!..» حبیب و محبوب الله تعالی، که رحمتی برای عالمیان فرستاده شده بود، چون این زاری‌های اصحابش را شنید، بر آنان رحم کرد و فرمود: «در را باز کنید.» بزرگان اصحاب داخل شدند. پیامبر محبوب ما پس از آن‌که آنان را به صبر سفارش کرد، فرمود: «ای اصحاب من! شما برترین و شریف‌ترین مردمان هستید. پس از شما هر که بیاید، شما پیش از همۀ آنان به جنت درمی‌آیید. در برپا داشتن دین استوار باشید و قرآن عظیم را امام (رهنما) خود قرار دهید.

«ای اصحاب من! شما در حفظ الله تعالی هستید و شما را به الله تعالی سپردم! بر تقوا باشید» حدیث شریف

از احکام دین غافل نشوید»، این را فرمود. سپس با گفتن «ای پروردگار من! آیا تبلیغ کردم؟» چشمان مبارکش را بست. چهرۀ مبارکش عرق کرد. حضرت علی به اصحاب اشاره کرد که بیرون روند. پس از رفتن آنان، مادر ما حضرت عایشه به حضور آمد و نصیحتی خواست. سرور ما، پیامبر، فرمود: «ای عایشه! در گوشۀ خانه‌ات بنشین و خود را نگه دار!» و پس از آن اشک از چشمان مبارکش روان شد. سلطان کائنات می‌گریست… دل‌های حاضران زخمی شد و جگرهایشان پاره‌پاره گشت. چون مادر ما حضرت ام سلمه پرسید: «جانم فدای تو باد، یا رسول الله! چرا می‌گریید؟»، فرمود: «برای آن می‌گریم که بر امتم رحم شود.»

آفتاب رو به بالا می‌رفت. وقت نزدیک شده بود… سر مبارک پیامبر محبوب ما بر سینۀ مادر ما حضرت عایشه تکیه داشت. سرور عالمیان دیگر آخرین لحظاتش را می‌گذراند و از لبان مبارکش این جمله‌ها جاری بود: «زنهار! زنهار! با غلامانی که در دست دارید، نیکو رفتار کنید! آنان را بپوشانید و شکم‌شان را سیر کنید. با آنان نرم سخن بگویید. بر نماز، بر نماز مداومت کنید. دربارۀ زنان و غلامان‌تان از الله تعالی بترسید!.. الهی! مرا بیامرز! رحمتت را به من عطا فرما!… مرا به گروه رفیق اعلی برسان!…» اشک‌های مادر ما حضرت فاطمه چون سیل روان بود و ناله‌اش جگرها را داغ می‌کرد. پیامبر محبوب ما صلی الله علیه وسلم او را در کنار خود نشاند و فرمود: «دخترم، اندکی صبر کن، گریه مکن. زیرا حاملان عرش (فرشتگان) با گریۀ تو می‌گریند.» اشک‌های مادر ما حضرت فاطمه را پاک کرد، او را تسلی داد، از الله تعالی برایش صبر خواست و فرمود: «ای دخترم، روح من قبض خواهد شد. بگو: ‹انا لله و انا الیه راجعون›. ای فاطمه! برای هر مصیبتی که می‌رسد، پاداشی داده می‌شود.» مدتی چشمان مبارکش را بست و سپس فرمود: «از این پس پدرت را اندوه و غُصّه (غم و تشویش) نخواهد بود؛ زیرا از عالم فانی و از سرای رنج و محنت رهایی می‌یابد.» سپس به حضرت علی فرمود: «ای علی! فلان یهودی چنین مقدار مال بر ذمۀ من دارد. آن را برای آماده ساختن لشکر گرفته بودم. مبادا ادای آن را فراموش کنی. یقیناً ذمۀ مرا آزاد می‌سازی و تو نخستین کسی هستی که بر سر حوض کوثر با من دیدار خواهد کرد. پس از من آسیب بسیاری به تو خواهد رسید؛ صبر کن، و هنگامی که مردم دنیا را بخواهند، تو آخرت را برگزین.»

اسامه دوباره آمد. سرور ما رسول الله فرمود: «الله تعالی یاورت باشد! برخیز، به جنگ برو!» او نیز بیرون رفت، نزد لشکرش رفت و بی‌درنگ فرمان حرکت داد.10

سرور عالمیان دیگر آخرین نفس‌هایش را می‌کشید… وقت کاملاً نزدیک شده بود… الله تعالی به عزرائیل علیه السلام وحی فرمود: «به زیباترین صورت نزد حبیب من برو! اگر اجازه داد، روحش را بسیار نرم و سبک بگیر. اگر اجازه نداد، بازگرد!» عزرائیل علیه السلام در زیباترین صورت، به هیئت انسان، بر در خانۀ سعادت پیامبر محبوب ما آمد و گفت: «السلام علیکم، ای صاحب خانۀ نبوت! اجازه می‌دهید داخل شوم؟ الله تعالی بر شما رحمت کند!»

مادر ما حضرت عایشه به حضرت فاطمه که در کنار پیامبر محبوب ما صلی الله علیه وسلم نشسته بود، گفت: «به این کسی که آمده است، تو پاسخ بده.» فاطمه به در رفت و با صدایی بسیار اندوهگین گفت: «ای بندۀ الله تعالی! رسول الله اکنون به حال خویش مشغول است.» عزرائیل علیه السلام دوباره اجازه خواست. همان پاسخ داده شد. چون بار سوم سلامش را تکرار کرد و با صدای بلند گفت که حتماً باید داخل شود، سرور ما، پیامبر، آگاه شد و فرمود: «ای فاطمه! کیست بر در؟»

حضرت فاطمه گفت: «یا رسول الله! کسی بر در است که برای داخل شدن اجازه می‌خواهد. چند بار پاسخش دادم، اما با صدا زدن سومش تنم لرزید.» آن‌گاه سرور ما رسول الله فرمود: «ای فاطمه! آیا می‌دانی کسی که بر در است کیست؟ او ویران‌کنندۀ لذت‌ها، پراکنده‌کنندۀ جمع‌ها، بیوه‌کنندۀ زنان و یتیم‌کنندۀ کودکان، ویران‌کنندۀ خانه‌ها و آبادکنندۀ گورها، فرشتۀ مرگ، عزرائیل است. ای عزرائیل، داخل شو!» آن‌گاه مادر ما حضرت فاطمه به اضطرابی وصف‌ناپذیر دچار شد و از دهان مبارکش این جمله‌ها بیرون آمد: «وای مدینه، ویران شدی!» پیامبر ما دست حضرت فاطمه را گرفت و بر سینۀ مبارکش نهاد و چشمان مبارکش را بست. حاضران پنداشتند که روح مبارکش قبض شده است. مادر ما حضرت فاطمه تاب نیاورد، به سوی گوش مبارک پدرش خم شد و با صدایی دل‌خراش صدا زد: «ای پدر جانم!…» چون هیچ پاسخی نیامد، این بار گفت: «جانم فدای تو باد، یا رسول الله! تمنا می‌کنم، چشمان مبارکت را یک بار بگشا و چیزی به من بگو…» سرور عالمیان چشمان مبارکش را گشود، اشک‌های دخترش را پاک کرد و در گوشش خبر داد که وفات خواهد یافت. آن‌گاه حضرت فاطمه به گریه افتاد. این بار در گوشش فرمود: «از اهل بیتم، نخستین کسی که نزد من خواهد آمد، تو هستی.» فاطمه به این مژده شاد شد و تسلی یافت.

«الهی! مرا بیامرز! رحمتت را به من عطا فرما!… مرا به گروه رفیق اعلی برسان!…» حدیث شریف

مادر ما حضرت فاطمه پرسید: «ای پدر جانم! امروز روز جدایی است! دیگر کی به تو خواهم رسید؟» سرور ما رسول الله فرمود: «ای دخترم! روز قیامت مرا کنار حوض می‌یابی. به کسانی از امتم که بر حوض بیایند، آب می‌دهم.» چون حضرت فاطمه پرسید: «اگر تو را آن‌جا نیابم، چه کنم؟»، سرور ما، پیامبر، فرمود: «مرا نزد میزان می‌یابی. آن‌جا برای امتم شفاعت می‌کنم.»

چون مادر ما حضرت فاطمه گفت: «اگر آن‌جا نیز نیابم، یا رسول الله!»، سرور ما، پیامبر، فرمود: «مرا نزد صراط می‌یابی. آن‌جا به پروردگارم زاری می‌کنم: ‹ای پروردگار من! امتم را از آتش نگه دار!›»

پس از آن حضرت علی با صدایی اندوهگین پرسید: «یا رسول الله! پس از آن‌که روح‌تان را تسلیم کردید، چه کسی شما را غسل خواهد داد، شما را در چه کفن کنیم، چه کسی بر شما نماز خواهد گزارد و چه کسی شما را در قبر خواهد نهاد؟» سرور ما، پیامبر، فرمود:

«ای علی، تو مرا بشوی و فضل بن عباس بر تو آب بریزد. جبرئیل سومین شما خواهد بود. چون غسل (شستن) مرا تمام کردید، کفنم کنید. جبرئیل از جنت بوی خوش خواهد آورد. سپس مرا به مسجد ببرید و بیرون شوید. زیرا نخست جبرئیل، سپس میکائیل، سپس اسرافیل و سپس فرشتگان گروه‌گروه بر من نماز خواهند گزارد. پس از آن شما داخل شوید و صف‌به‌صف بایستید. هیچ‌کس پیش روی من قرار نگیرد.»11 سپس از عزرائیل علیه السلام که در انتظار بود، پرسید: «ای عزرائیل! به زیارت آمده‌ای یا برای قبض روحم؟..» عزرائیل علیه السلام گفت: «هم مهمان آمده‌ام و هم مأمور. الله تعالی به من امر فرمود که جز با اجازۀ تو به حضورت درنیایم. روح مبارکت را جز با اجازه‌ات نمی‌گیرم. یا رسول الله! اگر اجازه فرمایی، امرت را فرمان می‌برم و روحت را قبض می‌کنم. وگرنه بازمی‌گردم و به سوی پروردگارم می‌روم.» سرور ما، پیامبر، فرمود: «ای عزرائیل! جبرئیل را کجا گذاشتی؟..» گفت: «جبرئیل را در آسمان دنیا گذاشتم. فرشتگان او را به سبب وفات تو تعزیت می‌گویند.» در همان حال که چنین سخن می‌گفتند، جبرئیل علیه السلام آمد. سرور ما رسول الله فرمود: «ای برادرم جبرئیل! اکنون وقت کوچ از دنیا فرارسیده است. نزد الله تعالی برای من چه هست؟ آن را به من مژده بده تا با آرامش دل امانت را به صاحبش تسلیم کنم.» جبرئیل علیه السلام گفت: «ای محبوب الله تعالی! من در آسمان را باز گذاشتم. فرشتگان صف‌به‌صف ایستاده‌اند و با محبت چشم‌به‌راه روح تو هستند.» سرور ما، پیامبر، فرمود: «حمد مخصوص الله تعالی است. تو به من مژده بده! نزد پروردگارم برای من چه هست؟..» جبرئیل علیه السلام گفت: «یا رسول الله! به سبب تشریف آوردنت، درهای جنت گشوده شده، نهرهای جنت روان گشته، شاخه‌های درختان جنت فروآویخته و حوران آراسته شده‌اند.»

سرور ما، پیامبر، باز فرمود: «حمد مخصوص الله تعالی است. مژدۀ دیگری به من بده، ای جبرئیل!..» جبرئیل علیه السلام گفت: «یا رسول الله! روز قیامت تو نخستین کسی هستی که شفاعت می‌کند و نخستین کسی که شفاعتش پذیرفته می‌شود.» چون پیامبر محبوب ما دوباره فرمود: «حمد مخصوص الله تعالی است. ای جبرئیل! مژدۀ دیگری به من بده»، جبرئیل علیه السلام گفت: «یا رسول الله! از چه می‌پرسی؟..» آن‌گاه سرور ما، پیامبر، فرمود: «همۀ نگرانی، اندوه و غم من امتم است که پس از خود بر جا می‌گذارم.» حضرت جبرئیل گفت: «ای حبیب الله تعالی! الله تعالی روز قیامت امتت را چندان می‌آمرزد که تو راضی شوی. تو را پیش از همۀ پیامبران و امتت را پیش از همۀ امت‌ها به جنت درمی‌آورد.» پیامبر محبوب ما به جبرئیل علیه السلام فرمود: «نزد الله تعالی سه آرزو دارم: یکی این‌که مرا شفاعت‌کنندۀ گناهکاران امتم گرداند؛ دوم این‌که آنان را به سبب گناهانی که در دنیا کرده‌اند، عذاب نکند؛ سوم این‌که روزهای پنجشنبه و دوشنبه اعمال امتم بر من عرضه شود. (اگر اعمال‌شان نیک باشد، دعا می‌کنم و الله تعالی می‌پذیرد. اگر بد باشد، شفاعت می‌کنم و می‌خواهم که از نامۀ اعمال پاک شود.)» جبرئیل علیه السلام از جانب الله تعالی خبر آورد که هر سه آرزویش پذیرفته شده است. آن‌گاه پیامبر محبوب ما آسوده‌خاطر شد.

الله تعالی وحی فرمود: «ای حبیب من! این همه محبت و شفقت نسبت به امتت را چه کسی در دل مبارکت نهاد؟..» سرور ما، پیامبر، پاسخ داد: «پروردگار متعال من که مرا آفرید و پرورش داد.» جناب حق نیز فرمود: «رحمت و مهربانی من بر امتت هزار بار از رحمت تو بیشتر است. آنان را به من واگذار.» آن‌گاه پیامبر محبوب ما فرمود: «اکنون آسوده شدم. ای عزرائیل! وظیفه‌ای را که به آن امر شده‌ای، به جای آور!» عزرائیل علیه السلام برای انجام وظیفه‌اش به حضور سلطان کائنات نزدیک شد؛ همان کسی که خود عزرائیل به حرمت او آفریده شده بود. پیامبر محبوب ما هر دو دست مبارکش را در ظرف آبی که کنارش بود فرو برد، دست‌های تر را بر چهرۀ مبارکش کشید و فرمود: «لا اله الا الله! الهی! رفیق اعلی!…» عزرائیل علیه السلام گرفتن روح مبارک سرور عالمیان را آغاز کرد. رنگ مبارک سرور ما رسول الله گاه سرخ و گاه زرد می‌شد. چون به عزرائیل علیه السلام فرمود: «آیا جان امتم را نیز با چنین سختی و زور می‌گیری؟..»، او پاسخ داد: «یا رسول الله! جان هیچ‌کس را به این آسانی نگرفته‌ام.» پیامبر محبوب ما، که حتی در آخرین لحظه‌اش امتش را فراموش نکرد، فرمود: «ای عزرائیل! سختی‌ای را که با امتم خواهی کرد، با من بکن! زیرا آنان ناتوان‌اند و تاب نمی‌آورند…» سپس فرمود: «لا اله الا الله! رفیق اعلی!..» و روح مبارکش گرفته شد و به اعلی علیین رسانده شد…

شفاعت، یا رسول الله!
دخیلک، یا رسول الله!
اَلصَّلاةُ وَالسَّلامُ عَلَیْکَ یا رَسُولَ الله!
اَلصَّلاةُ وَالسَّلامُ عَلَیْکَ یا حَبِیبَ الله!
اَلصَّلاةُ وَالسَّلامُ عَلَیْکَ یا سَیِّدَ الاَوَّلِینَ وَالآخِرِین!

جبرئیل علیه السلام با گفتن «السلام علیکم، ای رسول الله تعالی! مقصود و مطلوب من تو بودی. از این پس دیگر هرگز به زمین نمی‌آیم!..» با سرور ما، پیامبر، وداع کرد.

چون روح مبارک رسول اکرم به عالم والا رفت، مادر ما حضرت فاطمه و ازواج طاهرات (همسران مبارکش) (رضی الله عنهن) آرام‌آرام به گریه افتادند.12 در همین هنگام صدایی که صاحبش دیده نمی‌شد،

«ای فاطمه! آیا می‌دانی کسی که بر در است کیست؟ او ویران‌کنندۀ لذت‌ها، پراکنده‌کنندۀ جمع‌ها، بیوه‌کنندۀ زنان و یتیم‌کنندۀ کودکان، ویران‌کنندۀ خانه‌ها و آبادکنندۀ گورها، فرشتۀ مرگ، عزرائیل است» حدیث شریف

با گفتن «السلام علیکم یا اهل البیت! ورحمة الله وبرکاته» سلام داد و آیۀ کریمۀ ۱۸۵ سورۀ آل عمران را تلاوت کرد که معنای آن چنین است: «بدانید که هر جانداری مرگ را خواهد چشید. و روز قیامت پاداش‌هایتان به‌تمامی به شما داده خواهد شد.» سپس برای تسلی دادن‌شان با این سخنان تعزیت گفت: «به احسان‌ها و اکرام‌های الله تعالی اعتماد کنید. به او چنگ زنید و از او امید داشته باشید. فریاد و فغان مکنید! مصیبت‌زدۀ حقیقی کسی است که از ثواب محروم بماند!»

همۀ حاضران این سخنان را شنیدند و سلامش را پاسخ دادند. گویندۀ این سخنان خضر علیه السلام بود.13 چون نشانه‌های موت (مرگ) در رسول اکرم پدیدار شد، ام ایمن به پسرش اسامه خبر فرستاد. اسامه، حضرت عمر و ابوعبیده چون این خبر تلخ را شنیدند، از لشکر جدا شده، به مسجد نبوی آمدند. چون عایشۀ صدیقه و دیگر بانوان گریستند، اصحاب کرام که در مسجد شریف بودند، حیران ماندند. نمی‌دانستند چه بر سرشان آمده است. گویی ضربه‌ای بر سرشان فرود آمده بود. حضرت علی چون مرده‌ای بی‌حرکت ماند. زبان حضرت عثمان بند آمد. حضرت ابوبکر در آن لحظه در خانه‌اش بود. دوان‌دوان آمد. بی‌درنگ به حجرۀ سعادت درآمد. روی فخر عالم را گشود و دید که وفات یافته است. چهره و سراسر وجود مبارکش لطیف و پاکیزه، چون نور می‌درخشید. با گفتن «مرگت نیز مانند زندگی‌ات چه زیباست، یا رسول الله!» او را بوسید. بسیار گریست. روی مبارکش را پوشاند. اهل خانه را تسلی داد. به مسجد شریف آمد. بر منبر برآمد و برای اصحاب کرام خطبه‌ای خواند. حمد و ثنای الله تعالی را به جای آورد و پس از فرستادن صلوات بر رسول اکرم صلی الله علیه وسلم فرمود: «هر کس به محمد علیه السلام ایمان آورده است، بداند که محمد علیه السلام وفات یافت. و هر کس الله تعالی را می‌پرستد، الله تعالی حی (زنده) و باقی (نمی‌میرد، جاودان است) است.» سپس آیۀ کریمۀ ۱۴۴ سورۀ آل عمران را خواند که معنای آن چنین است: «محمد (علیه السلام) رسول است. پیش از او نیز رسولانی آمده‌اند. او نیز خواهد مرد. اگر وفات یابد یا کشته شود، آیا از دین‌تان بازمی‌گردید؟ هر کس از دینش بیرون رود، به الله تعالی زیانی نمی‌رساند؛ به خودش زیان می‌رساند. الله تعالی به کسانی که از دین‌شان بازنگردند، ثواب‌ها عطا می‌کند.» اصحاب کرام را نصیحت کرد و اوضاع را سامان داد. بدین‌سان همه باور کردند که رسول الله وفات یافته است.14 غم و اندوه چون خنجری زهرآگین در دل اصحاب کرام فرو رفت. چشم‌ها می‌گریست، اشک‌ها روان بود و آتش هجران جگر همه را داغ می‌کرد. اصحاب کرام علیهم الرضوان، نخستین کار، حضرت ابوبکر را خلیفه برگزیدند تا همۀ امور را اداره کند. با او بیعت کردند، از او پیروی نمودند و کارها را به فرمان او پیش بردند.15 رسول اکرم در سال یازدهم هجری (۶۳۲ میلادی)، روز دوشنبه، دوازدهم ماه ربیع‌الاول، پیش از نیم‌روز وفات یافت. در آن هنگام به حساب سال قمری ۶۳ (و به حساب سال شمسی ۶۱) ساله بود.16

حضرت علی، حضرت عباس، حضرت فضل بن عباس و حضرت اسامه بن زید سرور ما، پیامبر، را غسل دادند.17

«به احسان‌ها و اکرام‌های الله تعالی اعتماد کنید. به او چنگ زنید و از او امید داشته باشید. فریاد و فغان مکنید! مصیبت‌زدۀ حقیقی کسی است که از ثواب محروم بماند!» خضر علیه السلام

محراب شریف – روضۀ مطهره / مسجد نبوی

بخشی از مسجد شریف سرور ما، پیامبر (علیه الصلاة والسلام)،
که «روضۀ مطهره / باغ جنت» نامیده می‌شود.
محرابی که پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) در آن به امامت نماز می‌گزارد،
دیده می‌شود.
هرچند در این عکس دیده نمی‌شود، در سمت چپ قبر شریف و مبارک ایشان
(حجرۀ سعادت) قرار دارد.

منبر شریف – روضۀ مطهره / مسجد نبوی

منبری که پیامبر محبوب ما (صلی الله علیه وسلم) خطبۀ جمعه را بر آن می‌خواند، دیده می‌شود. منبر شریف آن زمان سه‌پله داشت و یک متر بلند بود. در آتش‌سوزی سال ۶۵۴ [۱۲۵۶ میلادی] به‌کلی سوخت. در سال‌های گوناگون منبرهای گوناگونی ساخته شد؛ منبر مرمرین کنونی را که دوازده پله و هفت متر بلندی دارد، سلطان مراد خان سوم در سال ۹۹۸ هجری (۱۵۹۰ میلادی) از استانبول فرستاد.

در هنگام غسل، از جسم مبارکش چنان بوی مشکی پراکنده شد که تا آن روز هیچ‌کس چنین بویی نبوییده بود. سپس در حالی که پیراهن مبارکش بر تنش بود، سه بار شسته شد و در سه لایه کفن سفید و نو پیچیده و کفن گردید. بر تختی برداشته و به مسجد آورده شد. چنان‌که پیامبر محبوب ما پیش‌تر خبر داده بود، همه از مسجد بیرون رفتند. فرشتگان دسته‌دسته آمدند و بر او نماز گزاردند. چون نماز فرشتگان به پایان رسید، صدایی که صاحبش دیده نمی‌شد، می‌گفت: «داخل شوید! بر پیامبرتان نماز بگزارید!» آن‌گاه اصحاب کرام داخل شدند. آنان نیز دسته‌دسته آمدند و بی‌امام بر پیامبر محبوب ما نماز گزاردند. تا شام روز چهارشنبه به‌دشواری توانستند آن را به پایان برسانند. اصحاب کرام در کندن قبر مبارک پیامبر محبوب ما از این حدیث شریف پیروی کردند که حضرت ابوبکر به یادشان آورده بود: «پیامبران در جایی دفن می‌شوند که روح‌شان را تسلیم کرده‌اند.» نزدیک نیمه‌شبِ شبی که سه‌شنبه را به چهارشنبه می‌پیوندد (شب چهارشنبه)، در قبر شریفی دفن شد که حضرت ابوطلحۀ انصاری به شکل لحد کنده بود. قُثَم، پسر حضرت عباس، پس از به پایان بردن خدمت قبر، آخرین کسی بود که بیرون آمد. گفت: «من آخرین کسی هستم که روی مبارک رسول الله را دید. لب‌های مبارکش می‌جنبید. بر او خم شدم و گوش فرادادم؛ زاری می‌کرد: ‹ای پروردگار من! امتم!… ای پروردگار من! امتم!..›»18 روزی که پیامبر محبوب ما وفات یافت، حضرت عبدالله بن زید چنین دعا کرد: «ای پروردگار من! من این چشم را برای نگریستن به روی مبارک و نورانی حبیبت می‌خواستم. اکنون که دیگر دیده نمی‌شود، چه کنم! ای پروردگار من، چشمم را بگیر!» و نابینا شد…

در وفات سرور ما رسول الله، عمۀ محترمش صفیه بنت عبدالمطلب رضی الله عنها این مرثیه را سرود:

یا رسول الله! تو امید ما بودی،
تو همیشه به ما نیکی می‌کردی.
تو هرگز از ستمگران نبودی،
تو از صاحبان شفقت و رهنمایان بودی،
و دریای علمی که به وصف درنمی‌آید.
امروز فریاد گریه‌کنندگان برای توست.
همۀ نیاکانم فدای راه تو باد!
مالم، جانم، همۀ هستی‌ام فدا باد.
آه! کاش اکنون در میان ما زنده بودی،
چه شادمان می‌بودیم اگر می‌ماندی.
این حکم حق تعالی است؛ «یا صبر!» می‌گوییم،
نمی‌دانیم چه کنیم؛ پیوسته فغان می‌کنیم.
سلام الله بر تو باد، یا رسول الله!
به جنت عدن درآیی و در آن بمانی، یا رسول الله!