جنبش‌های ارتداد
در زمان بیست‌وسه سالۀ پیامبری سرور ما، پیامبر، صلی الله علیه وسلم، تمام شبه‌جزیرۀ عربستان و بسیاری از مردم سرزمین‌های دیگر گروه‌گروه آمدند و مسلمان شدند. به الله تعالی ایمان آوردند و در هر سخن و هر کار خود از پیامبری که او فرستاده بود، پیروی کردند. هنگامی که رسول الله وفات یافت، بر روی زمین بیش از صد و بیست‌وچهار هزار (به روایتی نزدیک به صد و پنجاه هزار) صحابی وجود داشت. پس از حج وداع، برخی از میان عرب‌ها به دعوای پیامبری برخاستند. نخستین آنان اسود عنسی از قبیلۀ بنی‌عنس بود. نام اصلی‌اش عبهله بن کعب بود. با نیرنگ‌هایی بسیاری از مردم یمن را فریب داد. اهل نجران نیز از او پیروی کردند. صنعا را گرفت و دایرۀ فتنه را گسترش داد. سرور ما رسول الله با آن‌که بیمار بود، به ویرانگری‌هایی که دروغگویانی چون اسود عنسی می‌کردند، اهمیت فراوان داد. کشته شدن این دروغگو با وحی به سرور ما، پیامبر، خبر داده شد. رسول الله روز بعد این واقعه را با فرمودن «دیشب اسود عنسیِ دروغگو به دست یکی از برادران ما کشته شد» به اصحاب مژده داد.
پس از وفات پیامبر ما، با تحریک منافقان، یهودیان و مسیحیان، جنبش‌های ارتداد (برگشتن از دین) به صورت گروهی آغاز شد. این جنبش‌ها ابعاد بزرگی یافت. با وفات رسول الله، اصحاب کرام علیهم الرضوان به اتفاق، ابوبکر صدیق رضی الله عنه را خلیفه برگزیدند. بخشی از عرب‌های بادیه‌نشین که با وجود مسلمان‌نمایی هنوز با اسلام انس نگرفته بودند، وفات سرور ما، پیامبر، را فرصت شمرده، از عبادت‌های فرض، به‌ویژه از دادن زکات، سر باز زدند. کسانی از اصحاب کرام (رضی الله تعالی عنهم اجمعین) را که با مأموریتی نزدشان آمده بودند، شهید کردند. در حالی که مسلمان بودند، دین اسلام را ترک کردند. مرتد شدند. مأموران یمن و جاهای دیگر شروع به بازگشتن و آوردن خبرهای سیاه کردند. خطر ارتداد ناگهان بزرگ شد. هراس همه‌جا را فراگرفت. مسلمانان در برابر شمار مرتدان بسیار اندک بودند. ابوبکر صدیق رضی الله عنه جنگ با مرتدان را به جان پذیرفت. بر دشمنی که برای حمله به مدینه آماده می‌شد، شبانه یورشی سخت برد و تا بامداد جنگید. همه را پراکنده ساخت. برای رفتن به جنگ با مرتدانی که دور بودند، بر شترش سوار شد.
حضرت عایشه فرمود: «در آن روزها که عرب‌ها مرتد شدند، چون پدرم شمشیرش را کشید و بر شترش سوار شد، حضرت علی نزد او آمد، مهار شترش را گرفت و گفت: ‹ای خلیفۀ رسول! کجا می‌روی؟ همان را به تو می‌گویم که رسول الله در جنگ احد به تو فرمود. آن روز به تو فرموده بود: «شمشیرت را در نیام کن! ما را با مرگت داغدار مساز!» والله، اگر بر تو حادثه‌ای پیش آید، مسلمانان پس از تو سامان نمی‌یابند.›» همۀ اصحاب کرام (رضی الله تعالی عنهم اجمعین) سخن حضرت علی را تصدیق کردند. حضرت خلیفه به مدینۀ منوره بازگشت. لشکرهایی بر سر مرتدان روانه کرد. خلیفه نخست بر چهار قبیلۀ نزدیک مدینه لشکر کشید و آنان را به اطاعت آورد. سپس به یازده قبیله دسته‌هایی فرستاد. از این میان، لشکری که زیر فرمان عکرمه بود، در یمامه در برابر چهل هزار سپاهی مسیلمه تاب نیاورد.
«ای پیامبر محبوب من! به آنان بگو: ‹اگر الله را دوست دارید و می‌خواهید که الله نیز شما را دوست بدارد، از من پیروی کنید! الله کسانی را که از من پیروی می‌کنند، دوست می‌دارد›» آل عمران: ۳۱
خلیفه خالد بن ولید را به یاری او فرستاد. خالد، طلیحه بن خُوَیلد، سجاح بنت حارث و مالک بن نُوَیره را درهم شکست و به مدینه بازگشت. در یمامه نیز پیروزی بزرگی به دست آورد. بیست هزار مرتد را کشت. نزدیک به دو هزار مسلمان شهید شدند. عمرو بن عاص نیز قبیلۀ خزاعه را به ایمان آورد. علاء بن حضرمی در بحرین جنگ‌های سختی کرد و مرتدان را پراکنده ساخت. حذیفه، عرفجه و عکرمه در عمان و بحرین به هم پیوستند و مرتدان را شکست دادند. ده هزار مرتد را کشتند. خلیفه خالد بن ولید را به سوی عراق فرستاد. او از حیره صد هزار سکۀ طلا جزیه گرفت. لشکر ایران را که به فرماندهی هرمز بود، درهم شکست. در بصره لشکری سی هزار نفری را تارومار کرد. از لشکر دشمن که به یاری آمده بود، هفتاد هزار کافر کشته شدند. سپس با جنگ‌های گوناگون شهرهای بزرگی را گرفت. خلیفه در مدینه لشکری گرد آورد و ابوعبیده را به سوی شام و عمرو بن عاص را به فلسطین فرستاد. سپس یزید بن ابی‌سفیان را به یاری شام فرستاد. سپس باز سپاهی گرد آورد و حضرت معاویه را به یاری برادرش یزید فرستاد. خالد بن ولید را نیز از عراق به شام فرستاد. خالد بخشی از سپاه را نزد مثنی گذاشت و با جنگ‌ها و پیروزی‌های بسیار به سوریه رسید. سپاهیان اسلام به هم پیوستند و در اجنادین لشکر بزرگ روم را شکست دادند. سپس در یرموک چهل‌وشش هزار سپاهی اسلام با دویست‌وچهل هزار سپاهی هرقل جنگ‌های طولانی و بسیار سختی کردند و پیروز شدند. بیش از صد هزار سپاهی رومی کشته شدند. سه هزار مسلمان شهید شدند. در این جنگ زنان مسلمان نیز جنگیدند. دلاوری‌های شگفت‌انگیز خالد بن ولید، فرماندۀ کل، و عکرمه، فرماندۀ لشکر، دیده شد. همۀ این پیروزی‌ها با شجاعت، نبوغ، تدبیر نیکو و برکت خلیفه به دست آمد. جنبش‌های شورش و ارتداد که با وفات سرور ما، پیامبر، چون آتش‌سوزی سراسر شبه‌جزیرۀ عربستان را فراگرفته بود، با عزم والا، ارادۀ استوار و سامان‌دهی‌های بجای حضرت ابوبکر در لشکر، در زمانی کوتاه، نزدیک به یک سال، سرکوب شد. حضرت عمر رضی الله عنه در فرستادن لشکر اسامه به سوریه و در جلوگیری از آشوب‌ها خدمات بزرگی کرد. عبدالله بن سهیل با سخنرانی‌هایش از ارتداد بسیاری کسان جلوگیری کرد. ابودجانه نیز در سرکوب آشوب‌ها خدمت بسیار بزرگی انجام داد. نعمان بن مقرن و خالد بن سعید در جنگ‌هایی که با مرتدان شد، شرکت کردند و کامیابی‌های بزرگی نشان دادند. بدین‌سان، به فتنۀ ارتداد مجال رشد داده نشد، از مصیبتی بزرگ جلوگیری شد و آتش فتنۀ بزرگی که برای لرزاندن وحدت اسلام برخاسته بود، خاموش گردید.
با این همه، برخی کسان که دریافته بودند آشکارا به هدف‌هایشان نمی‌رسند و به ارتداد دست زده بودند، در جنبش‌های فتنۀ دوره‌های بعد نیز شرکت کردند. سبب جدایی‌های دینی و سیاسی شدند که میان مسلمانان پدید آمد.
در تاریخ اسلام، پس از این رویدادها، اصطلاح‌های «ارتجاع – بازگشت به عقب» و «مرتجع – بازگشت‌کننده به عقب» به معنای رد کردن دین و برگشتن از دین به کار رفت. در مبارزه با مرتدان، حضرت ابوبکر سهم بزرگی داشت. اگر چنین شخص باکفایتی نمی‌بود، خطر به سراسر عربستان گسترش می‌یافت. از این رو حضرت عایشه گفته است: «چون روح رسول الله قبض شد، عرب‌ها مرتد شدند. نفاق سر برآورد. آنچه بر پدرم فرود آمد، اگر بر کوه‌ها فرود می‌آمد، یقیناً آن‌ها را خرد و خاکشیر می‌کرد!»1
حضرت ابوهریره نیز گفت: «اگر ابوبکر نمی‌بود، پس از وفات محمد علیه السلام، امت محمد هلاک می‌شد!»2 و نیز گفت: «سوگند به آن الله که جز او معبودی نیست، اگر ابوبکر خلافت را بر عهده نمی‌گرفت، کسی نمی‌ماند که الله متعال را عبادت کند!» و این سخنش را سه بار تکرار کرد.
ابورجاء عطاردی می‌گوید: «چون به مدینه درآمدم، دیدم مردم گرد آمده‌اند و مردی سر مرد دیگری را می‌بوسد و می‌گوید: ‹من فدای تو شوم! والله، اگر تو نمی‌بودی، یقیناً هلاک می‌شدیم!› پرسیدم: ‹این بوسنده و بوسیده‌شده کیستند؟› گفتند: ‹عمر است که سر ابوبکر را به پاس جنگ او با مرتدان می‌بوسد!›»3
حضرت عایشه آن روزها را چنین بیان می‌کند: با وفات رسول الله، بسیاری از قبایل عرب مرتد شدند. مسلمانان چون کسی که در شب تاریک گرفتار باران شده باشد، سرگشته ماندند. حتی در آن هنگام بیشتر اهل مکه آمادۀ برگشتن از اسلام بودند. حضرت سهیل بن عمرو بر در کعبه ایستاد و اهل مکه را ندا داد. با سخنانی اثرگذار شبهه‌هایشان را زدود و از برگشتن‌شان از دین جلوگیری کرد. به آنان چنین گفت: «ای اهل مکه! شما آخرین کسانی بودید که مسلمان شدید. مبادا نخستین کسانی باشید که مرتد می‌شوند و از مسلمانی برمی‌گردند! والله، الله متعال، چنان‌که رسول علیه السلام فرمود، این کار را یقیناً به کمال خواهد رساند! من او را در همین جایی که اکنون ایستاده‌ام، در حالی که تنها ایستاده بود، شنیدم که می‌فرمود: ‹با من لا اله الا الله بگویید تا عرب‌ها با دیدن شما به دین درآیند و غیرعرب‌ها به شما جزیه بپردازند! والله، گنج‌های کسری و قیصر در راه الله خرج خواهد شد!›
دیدید که آنان که ریشخند می‌کردند، گردآورندگان زکات و صدقه شدند. والله، باقی آن نیز واقع خواهد شد! والله، به‌خوبی می‌دانم که تا آفتاب طلوع و غروب می‌کند، این دین پایدار خواهد ماند! آن کسانی که در میان شمایند، فریب‌تان ندهند! آنچه من از این کار می‌دانم، آنان نیز می‌دانند؛ اما حسدشان به بنی‌هاشم دل‌هایشان را مهر کرده است. ای مردم! من از قریشیان کسی هستم که در خشکی و دریا بیشترین مرکب‌ها را دارد. از امیرتان اطاعت کنید و زکات‌هایتان را به او بپردازید. اگر کار اسلام تا پایان پایدار نماند، من ضامنم که زکات‌هایتان را به شما بازگردانم!» این را گفت و گریست. آن‌گاه مردم آرام گرفتند.4
چون سهیل بن عمرو با سخنرانی اثرگذارش اهل مکه را از ارتداد بازداشت، عتاب بن اسید، والی مکه، توانست آشکار شود.
«اگر ابوبکر نمی‌بود، پس از وفات محمد علیه السلام، امت محمد هلاک می‌شد!» ابوهریره (رضی الله عنه)
حجرۀ سعادت / مسجد نبوی
نمای روبه‌رو، یعنی از سمت قبله، قبرهای شریف پیامبر محبوب ما (علیه الصلاة والسلام)
و دو یار او که دو مردمک چشم مسلمانان‌اند،
حضرت ابوبکر و حضرت عمر (رضی الله عنهما).
سهیل بن عمرو در جنگ بدر در میان اسیران بود. حضرت عمر می‌خواست که او کشته شود. آن‌گاه سرور ما، پیامبر، به حضرت عمر فرموده بود: «چرا می‌خواهی او را بکشی؟ رهایش کن؛ شاید الله او را به مقامی برساند که تو نیز آن را بپسندی. سخن گفتن او با مردم نیز مأمول (مورد امید) است!» پس دانسته شد که مژده‌ای که با این حدیث شریف داده شده بود، همین سخنرانی سهیل بن عمرو رضی الله عنه در مقامی پسندیده بود.5 حضرت عمر نیز چون سخنرانی سهیل را شنید، سخنی را که پیامبر ما دربارۀ حضرت سهیل گفته بود، به یاد آورد و در غیاب پیامبر ما نتوانست از گفتن این سخن خودداری کند: «گواهی می‌دهم که تو یقیناً رسول الله هستی!»6
عشق تو داروی همۀ دردهاست، یا رسول الله،
نزد تو حاجت‌ها روا می‌شود، یا رسول الله.
چشمانی که نور تو را دیدند، نه ماه می‌جویند و نه ستاره،
از نور تو شب‌ها و روزها روشنی می‌گیرند، یا رسول الله.
از عرق تو گل‌ها می‌شکفد و از سخنت شهد و شکر،
با تو دل‌های بیمار شفا می‌یابند، یا رسول الله.
تو حبیب پادشاهانی و طبیب دردها و آه‌ها،
شفاعت تو برای گنهکار صفاست، یا رسول الله.
ماه و خورشید و هفت ستاره، همه یکسره تو را می‌ستایند،
هر سخنی جز سخن تو خطاست، یا رسول الله.
ابلیس بر تو حسد می‌برد؛ زهی احمق، و نیرنگش بیهوده!
ادریس چون تو را دوست داشت، والا شد، یا رسول الله.
نوبت تو را پیوسته می‌نوازند؛ سنت پنج‌وقتۀ تو برپاست،
هر که به خانه‌ات آید، دعوت‌شده است، یا رسول الله.
خاربن‌ها حریر پوشیدند و بیابان‌ها عبیر شدند،
درد جفاهای تو وفاست، یا رسول الله.
یوسف کنعان را پنهانی به بهایی اندک فروختند؛
دیدن تو برای من به بهای هزار جان است، یا رسول الله.
تربت مبارکت در زمین، سرشار از نور و پرورده است،
اما روحت در افلاک آشکار است، یا رسول الله.
بر تن داوود خلعت توست و در سفرۀ خلیل نعمت تو،
در دست موسی، عصا نشانۀ عبرت توست، یا رسول الله.
مقام تو کعبه و زمزم است، همواره پایدار و استوار،
خضر هردم امتت را سقایی می‌کند، یا رسول الله.
شیّاد حمزه از آن شاه می‌خواهد که از آه رهایی یابد؛
مدح تو عطایی از الله است، یا رسول الله.
شیّاد حمزه
«گواهی می‌دهم که تو یقیناً رسول الله هستی!» حضرت عمر (رضی الله عنه)
جنة‌البقیع
قبرستان جنة‌البقیع در مدینۀ منوره، قبرستانی بود که آرامگاه‌های هزاران تن از اصحاب کرام (رضی الله عنهم) در آن قرار داشت.
همۀ آن آرامگاه‌ها و قبرهای زیبایی که در آن‌جا بود، ویران گردید و متأسفانه به کشتزاری تبدیل شد.
آهسته‌آهسته!
چون عزرائیل بر بالینت آید،
پا و دست می‌شکند، آهسته‌آهسته.
مولایم دین و ایمان نصیب کند،
از چشمانت سیل روان می‌شود، آهسته‌آهسته.
دل بلندپرواز روزی خسته می‌شود،
ترازوی سنجش روزی برپا می‌شود.
کردۀ هر کس روزی پرسیده می‌شود،
ای پروردگار من، آیا زبان می‌چرخد، آهسته‌آهسته؟
همیشه از نفست پیروی کردی، توبه نکردی،
هرچه یافتی خوردی، شکر نکردی.
سرانجام به این خاک سیاه رسیدی،
دست از دنیا کشیده می‌شود، آهسته‌آهسته.
بر گورت سنگ برپا می‌کنند،
سر را بر مشتی خاک می‌نهی.
پدر پسرش را نمی‌بیند و برادر برادر را،
راهی که بازگشتی ندارد، می‌رود، آهسته‌آهسته.
آب ولرم کافوری می‌آورند،
آن تن نازپرورده را یکسره برهنه می‌کنند.
همسایگان و آشنایان از مرگت باخبر می‌شوند،
دوستان بازمی‌گردند، آهسته‌آهسته.