قسمت دوم زندگی در قبر
زنده بودن سرور ما، پیامبر، در قبرش
پیامبران در قبرهایشان با زندگی‌ای که ما نمی‌شناسیم، زنده‌اند. اولیا و شهیدان نیز زنده‌اند. زنده بودن‌شان تنها در گفتار نیست؛ به‌تمامی زنده‌اند. در آیۀ کریمۀ ۱۶۹ سورۀ آل عمران فرموده شده است که معنای آن چنین است: «کسانی را که در راه الله تعالی کشته شده‌اند، مرده مپندارید! آنان نزد پروردگارشان زنده‌اند و روزی داده می‌شوند.»
این آیۀ کریمه خبر می‌دهد که شهیدان زنده‌اند. پیامبران بی‌گمان از شهیدان پیش‌تر و برترند. به گفتۀ علمای اسلام، هر پیامبری شهید وفات یافته است. سرور ما رسول الله در بیماری آخرش فرمود: «درد خوراکی را که در خیبر خورده بودم، همیشه احساس می‌کردم.»1 این حدیث شریف خبر می‌دهد که سرور ما رسول الله شهید وفات یافت. ازاین‌رو از این‌جا نیز دانسته می‌شود که سرور ما نیز، مانند همۀ شهیدان، در قبرش زنده است.
در حدیث شریفی که در «بخاری» و «مسلم» آمده است، فرموده شده: «در شب معراج از کنار قبر موسی (علیه السلام) گذرانده شدم. در قبرش ایستاده نماز می‌خواند.»2
در حدیث شریف دیگری فرموده شده: «الله تعالی پوسانیدن پیامبران را بر خاک حرام کرده است.»3 علما به اتفاق خبر می‌دهند که این درست است. در «بخاری» و «مسلم» نوشته شده است: «الله تعالی در شب معراج همۀ پیامبران را نزد پیامبر ما فرستاد. ایشان امام آنان شد و دو رکعت نماز خواندند.»
نماز با رکوع و سجده ادا می‌شود. این خبر نشان می‌دهد که آنان زنده، با جسد و با بدن نماز خواندند. نماز خواندن موسی علیه السلام در قبرش نیز این را نشان می‌دهد. در پایان فصل نخست باب معراج، در جلد آخر کتاب «مشکات»، در حدیث شریفی که ابوهریره از مسلم نقل کرده است، فرموده شده: «الله تعالی به من نشان داد. موسی (علیه السلام) ایستاده نماز می‌خواند؛ لاغراندام بود. مویش پریشان و آویخته نبود. مانند جوانمردی از قبیلۀ شنوءه بود. عیسی (علیه السلام) به عروه بن مسعود ثقفی می‌مانست.»4 شنوءه نام دو قبیله در یمن است. این احادیث شریف نشان می‌دهد که پیامبران نزد پروردگارشان زنده‌اند. جسدهای (بدن‌های) آنان مانند روح‌هایشان لطیف شده است؛ غلیظ و سخت نیست. در عالم ماده و عالم روح دیده می‌توانند شد. ازاین‌رو پیامبران با روح‌ها و بدن‌هایشان دیده شده می‌توانند. در حدیث شریف خبر داده شده است که موسی و عیسی علیهما السلام نماز می‌خواندند. نماز خواندن، انجام دادن حرکت‌های گوناگون است. این حرکت‌ها با بدن انجام می‌شود، نه با روح. این‌که پیامبر دربارۀ موسی علیه السلام فرمود: «او را میانه‌بالا، کم‌گوشت، لاغر و با موی جمع شده دیدم»، نشان می‌دهد که بدن او را دیده است، نه روحش را.
«کسانی را که در راه الله تعالی کشته شده‌اند، مرده مپندارید! آنان نزد پروردگارشان زنده‌اند و روزی داده می‌شوند» آل عمران: ۱۶۹
امام بیهقی فرمود: «پس از آن‌که پیامبران در قبر نهاده شوند، روح‌هایشان به بدن‌هایشان بازگردانده می‌شود. ما آنان را دیده نمی‌توانیم. مانند فرشتگان نادیدنی می‌شوند. تنها برگزیدگانی که الله تعالی این را به‌عنوان کرامت به آنان ارزانی کرده باشد، می‌توانند ببینند.» امام سیوطی نیز چنین خبر داده است. بسیاری کسان بارها شنیده‌اند که از قبر سعادت به سلام‌ها پاسخ داده شده است. از قبرهای دیگر نیز بسیار شنیده شده است که به سلام‌ها پاسخ داده شده است.
در حدیث شریف نیز فرموده شده: «چون بر من سلام داده شود، الله تعالی روحم را بازمی‌گرداند و به آن پاسخ می‌دهم.»5
حضرت امام سیوطی فرمود: «رسول الله غرق در مشاهدۀ جمال الهی است. احساس‌های بدن را فراموش کرده است. چون مسلمانی سلام دهد، روح مبارکش از این حال جدا شده، احساس‌های بدن را بازمی‌یابد. در دنیا نیز کسانی که چنین‌اند، کم نیستند. هنگامی که انسان در کاری از دنیا یا آخرت سخت در اندیشه فرو رفته باشد، آنچه را در کنارش گفته می‌شود، نمی‌شنود. آیا کسی که در جمال الهی غرق شده است، صدایی را می‌تواند شنید؟»
حضرت قاضی عیاض در کتاب «شفاء» به روایت سلیمان بن سحیم آورده است: «شبی سرور ما فخر کائنات را در خواب دیدم و گفتم: ‹یا رسول الله! آیا سلام کسانی را که می‌آیند و بر تو سلام می‌دهند، می‌دانید؟› فرمود: ‹آری، می‌دانم و سلام‌شان را می‌گیرم و پاسخ می‌دهم.›» احادیث شریفی که خبر می‌دهند پیامبران در قبرهایشان زنده‌اند، چندان بسیارند که یکدیگر را تقویت می‌کنند. برای نمونه فرموده شده است: «صلواتی را که کنار قبرم برایم خوانده می‌شود، می‌شنوم. آنچه در جاهای دور خوانده می‌شود، به من رسانده می‌شود.» این حدیث شریف را ابوبکر بن ابی‌شیبه خبر داده است. این حدیث و احادیث شریفی مانند آن، در کتاب‌های شش امام بزرگ حدیث آمده است. در حدیث شریفی که ابن ابی‌الدنیا از حضرت عبدالله بن عباس خبر داده است، فرموده شده: «اگر کسی بر قبر آشنایی بگذرد و سلام دهد، مرده او را می‌شناسد و پاسخ می‌دهد. اگر بر مرده‌ای که نمی‌شناخت سلام دهد، مرده شاد می‌شود و پاسخ می‌دهد.»
اگر پرسیده شود که رسول الله چگونه به هر یک از کسانی که در همه‌جای دنیا در یک زمان بر ایشان صلوات و سلام می‌فرستند، جداجدا پاسخ می‌دهد، پاسخ داده می‌شود که مانند آفتاب نیم‌روز است که در یک لحظه بر هزاران شهر نور می‌افشاند. حضرت ابراهیم بن بشار گفته است: «پس از گزاردن حج، برای زیارت قبر سعادت به مدینه رفتم. پیش حجرۀ سعادت سلام دادم و پاسخ ‹و علیک السلام› را شنیدم.»
در حدیث شریفی فرموده شده: «پس از مرگم نیز همان‌گونه درمی‌یابم که در زندگی درمی‌یافتم.» در حدیث شریف دیگری فرموده شده: «پیامبران در قبرهایشان زنده‌اند و نماز می‌خوانند.»6
در کتاب‌های بسیار معتبر نوشته شده است که حضرت سید احمد رفاعی، از بزرگان اولیا، و بسیاری از اولیا پاسخ سلامی را که به رسول الله دادند، شنیدند و احمد رفاعی به بوسیدن دست مبارک رسول الله مشرف شد. امام سیوطی در کتابش می‌فرماید: «اولیای بلندمرتبه پیامبران را چنان می‌بینند که گویی نمرده‌اند. دیدن سرور ما، پیامبر، موسی علیه السلام را زنده در قبرش، معجزه بود. چنین دیدن اولیا نیز کرامت است. باور نداشتن به کرامت از نادانی سرچشمه می‌گیرد.»
در حدیث شریفی که ابن حبان، ابن ماجه و ابوداوود خبر داده‌اند، فرموده شده: «روزهای جمعه بر من بسیار صلوات بخوانید! این‌ها به من رسانده می‌شود.» چون گفته شد: «آیا پس از مرگ نیز رسانده می‌شود؟»، فرمود: «خاک جسد پیامبران را نمی‌پوساند. چون مؤمنی بر من صلوات بخواند، فرشته‌ای به من خبر می‌دهد و می‌گوید: ‹فلان پسر فلان از امتت بر تو سلام گفت و دعا کرد.›»
همان‌گونه که سرور ما رسول الله در زندگی برای اصحابش رحمتی از الله تعالی و نعمتی بزرگ بود، پس از وفاتش نیز برای همۀ امتش نعمتی بزرگ است و سبب نیکی‌هاست. در حدیث شریفی که بکر بن عبدالله مزنی روایت کرده است، رسول اکرم فرمود: «زندگی‌ام برای شما خیر است. شما به من بازگو می‌کنید و من نیز به شما بازگو می‌کنم. پس از مرگم نیز وفاتم برای شما خیر خواهد بود. اعمال‌تان به من نشان داده می‌شود. چون کارهای نیک‌تان را ببینم، الله تعالی را حمد می‌گویم. چون کارهای بدتان را ببینم، برای شما عفو و آمرزش می‌خواهم.»7
حضرت قُثَم بن عباس به خدمت دفن سرور ما رسول الله مشرف بود. چون خدمت قبر به پایان رسید، آخر از همه او بیرون آمد. گفت: «آخرین کسی که روی مبارک رسول الله را دید، من هستم. در قبرش لب‌های مبارکش می‌جنبید. بر او خم شدم و گوش فرادادم. می‌فرمود: (ای پروردگار من! امتم!.. ای پروردگار من! امتم!..)»8
دیدن سرور ما، پیامبر
آیا سرور ما رسول الله در خواب و بیداری دیده می‌شود؟ اگر دیده شود، آنچه دیده می‌شود خود ایشان است یا همانند ایشان؟ علمای ما به این پرسش پاسخ‌های گوناگونی داده‌اند. پس از آن‌که به اتفاق خبر دادند که آن حضرت در قبر زنده است، بیشترشان بیان فرمودند که خود ایشان دیده می‌شود. این‌که چنین است، از احادیث شریف نیز دانسته می‌شود. در حدیث شریفی فرموده شده: «کسی که مرا در خواب ببیند، گویی در بیداری دیده است.»9 ازاین‌رو حضرت امام نووی گفت: «دیدن او در خواب، دیدن کامل خود اوست.» در حدیث شریف فرموده شده: «کسی که مرا در خواب ببیند، به‌راستی دیده است؛ زیرا شیطان به صورت من درنمی‌آید.»10
«کسی که مرا در خواب ببیند، گویی در بیداری دیده است» حدیث شریف
حضرت ابراهیم لقانی می‌فرماید: «علمای حدیث به اتفاق خبر داده‌اند که رسول الله همان‌گونه که در خواب، در بیداری نیز دیده شده می‌تواند.» برای هر دو حال نمونه‌های بسیاری می‌توان آورد. چند تا از آن‌ها را بیان می‌کنیم:
حضرت معین‌الدین چشتی در هر سرزمینی که می‌رفت، گورستان‌ها را زیارت می‌کرد و مدتی در آن‌جا می‌ماند. چون در جاهایی که می‌رسید شناخته و مشهور می‌شد، درنگ نمی‌کرد و بی‌خبر از همه، پنهانی بیرون می‌رفت. یکی از این سفرهایش نیز به مکه بود. به مکۀ مکرمه رفت و کعبۀ معظمه را زیارت کرد. مدتی در مکه ماند و از آن‌جا به مدینۀ منوره رفت. روزی که قبر شریف پیامبر ما را زیارت می‌کرد، از آرامگاه صدایی شنیده شد: «معین‌الدین را صدا کنید!» بر اثر این امر، خادم آرامگاه فریاد زد: «معین‌الدین!» از چند جا صدای «بلی!» شنیده شد. سپس گفتند: «کدام معین‌الدین را می‌خواهی؟ این‌جا کسان بسیاری هستند که نام‌شان معین‌الدین است.» آن‌گاه خادم آرامگاه بازگشت و بر در روضۀ مطهره ایستاد. دو بار صدایی شنید که ندا می‌داد: «معین‌الدین چشتی را صدا کن!» خادم بر اثر این امر رو به جماعت فریاد زد: «معین‌الدین چشتی را می‌خواهند!»
حضرت معین‌الدین چشتی چون این سخن را شنید، به حالی دیگرگون درآمد. گریان و اشک‌ریزان و صلوات‌خوانان به آرامگاه پیامبر محبوب ما نزدیک شد و با ادب ایستاد. در این هنگام صدایی شنید: «ای قطب المشایخ! داخل بیا!»
پیامبر ما فرمود: «تو خدمتگزار دین منی. باید به هند بروی. به هند برو. در آن‌جا شهری است که اجمیر نام دارد. در آن‌جا یکی از فرزندانم (نوادگانم) به نام سید حسین هست. به نیت جهاد و غزا به آن‌جا رفته بود. او همین اکنون شهید شد. اجمیر نزدیک است به دست کافران بیفتد. به سبب و برکت رفتن تو به آن‌جا، اسلام گسترش خواهد یافت و کافران خوار، ناتوان و بی‌اثر خواهند ماند.» سپس اناری به او داد و فرمود: «به این انار با دقت بنگر؛ ببین و دریاب که به کجا خواهی رفت.» حضرت معین‌الدین چشتی اناری را که سرور ما، پیامبر، داده بود، گرفت و چنان‌که امر شده بود، نگریست و میان مشرق و مغرب را به‌تمامی دید. حضرت احمد رفاعی به حج رفته بود. در بازگشت، هنگامی که در مدینۀ منوره آرامگاه مبارک سرور ما رسول اکرم را زیارت می‌کرد، منظومه‌ای با این معنا سرود:
برای بوسیدن خاکت دور بودیم، ای سرور من؛
خود نمی‌توانستم بیایم، روحم را به نیابت می‌فرستادم.
اکنون نعمت زیارتت نصیب شد؛
دست مبارکت را بده تا لبم ببوسد، ای حبیب!
چون شعر به پایان رسید، از قبر پیامبر محبوب ما دست‌های مبارکش نمایان شد. سید احمد رفاعی نیز با نهایت تعظیم و احترام دست مبارک سرور ما، پیامبر، را بوسید. همۀ حاضران با حیرت این رویداد را دیدند. پس از بوسیدن دست مبارک سرور ما، پیامبر، بر آستانۀ درهای روضۀ مطهره دراز کشید و گریان از همۀ جماعتی که آن‌جا بودند، التماس کرد: «از روی من پا گذاشته بگذرید!» علما ناچار شدند از درهای دیگر بیرون روند. این کرامت بسیار مشهور شد و دهان‌به‌دهان تا روزگار ما رسیده است. حال حضرت ابن عابدین در پیروی از دین مشهور است و کرامت‌ها و مناقبش بسیار است.
هنگامی که در نمازهای پنج‌گانه تحیات را می‌خواند، سرور ما رسول الله را با چشم سر می‌دید. هرگاه نمی‌توانست ببیند، آن نماز را دوباره می‌خواند. یکی از بزرگ‌ترین علمای اسلام، مجدد هزارۀ دوم، امام ربانی حضرت احمد فاروقی سرهندی فرمود: «در روزهای آخر رمضان شریف حالی بسیار زیبا آشکار شد. در بسترم دراز کشیده بودم و چشمانم را بسته بودم. احساس کردم کسی دیگر آمد و بر بسترم نشست. ناگاه چه بینم! سید و سرور اولین و آخرین بود. بی‌درنگ خود را جمع کردم. پیامبر محبوب ما فرمود: ‹آمده‌ام تا برایت اجازه‌نامه بنویسم. برای هیچ‌کس چنین اجازه‌ای ننوشته‌ام.› دیدم که در متن آن اجازه‌نامه لطف‌های بزرگی مربوط به این دنیا و در پشت آن عنایت‌های بسیاری مربوط به آن دنیا نوشته شده بود.»
حضرت عبدالقادر گیلانی در کتاب «غنیه» از حضرت ابراهیم تیمی نقل کرده، چنین بیان می‌کند: خضر علیه السلام به من گفت: «اگر می‌خواهی رسول الله را در خواب ببینی، پس از گزاردن نماز شام، بی‌آن‌که تا نماز خفتن با کسی سخن بگویی، برمی‌خیزی و نماز اوابین را که پس از نماز شام است، می‌خوانی. هر دو رکعت را با یک سلام به پایان می‌بری.
در هر رکعت یک بار حمد، یعنی سورۀ فاتحه، و هفت بار سورۀ اخلاص را می‌خوانی. پس از آن‌که نماز خفتن را نیز با جماعت خواندی، به خانه‌ات می‌آیی و وتر را می‌خوانی. هنگامی که به خواب می‌روی نیز دو رکعت نماز می‌خوانی و در هر رکعت حمد و هفت بار سورۀ اخلاص را می‌خوانی. پس از نماز به سجده می‌افتی، هفت بار از الله تعالی استغفار می‌کنی و هفت بار می‌گویی: ‹سُبْحانَ اللهِ وَالْحَمْدُ لِلّهِ وَلا اِلهَ اِلَّا اللهُ وَاللهُ اَکْبَرُ وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ اِلّا بِاللهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ›. سپس سرت را از سجده برمی‌داری، می‌نشینی، دست‌هایت را بلند می‌کنی و می‌گویی: ‹یا حَیُّ یا قَیُّومُ، یا ذَا الْجَلالِ وَالْاِکْرامِ، یا اِلهَ الْاَوَّلِینَ وَالْآخِرِینَ، وَیا رَحْمانَ الدُّنْیا وَالْآخِرَةِ وَرَحِیمَهُما، یا رَبِّ، یا رَبِّ، یا رَبِّ، یا اَللهُ، یا اَللهُ، یا اَللهُ›.
سپس برمی‌خیزی و همان دعا را می‌خوانی. سپس به سجده می‌افتی و همان دعا را می‌خوانی. سپس سرت را از سجده برمی‌داری، رو به قبله می‌کنی و به هرگونه که بخواهی دراز کشیده می‌خوابی. تا خواب بر تو چیره شود، بر سرور ما، پیامبر، صلوات شریف می‌فرستی.»
گفتم: «می‌خواهم به من بگویی که این دعا را از که آموخته‌ای.» حضرت خضر گفت: «آیا به من باور نداری؟» گفتم: «به الله تعالی که محمد علیه السلام را پیامبر برحق فرستاد، سوگند می‌خورم که به تو باور دارم.»
خضر علیه السلام فرمود: «من در مجلسی که رسول الله این دعا را یاد داد و وصیت کرد، حاضر بودم. این دعا را از کسی آموختم که آن حضرت به وی یاد داده بود.» من نیز چنان‌که خضر علیه السلام گفته بود، کردم. در بسترم به خواندن صلوات شریف بر سرور ما، پیامبر، آغاز کردم. از شادی آن‌که سرور ما، پیامبر، را خواهم دید، خوابم پرید و تا بامداد نتوانستم بخوابم.
«علمای حدیث به اتفاق خبر داده‌اند که رسول الله همان‌گونه که در خواب، در بیداری نیز دیده می‌تواند شد» ابراهیم لقانی (رحمة الله علیه)
نماز بامداد را خواندم و تا برآمدن آفتاب نشستم. نماز ضحی، یعنی نماز چاشت، را خواندم. با خود گفتم: «اگر به شام برسم، همان کاری را که دیشب کردم، خواهم کرد.» در همان دم خوابم برد. در خوابم فرشتگان آمدند، مرا برداشتند و به جنت بردند. در آن‌جا کوشک‌ها و کاخ‌هایی ساخته شده از یاقوت، زمرد و مروارید، و جوی‌هایی از عسل، شیر و نوشیدنی‌های جنت دیدم. از فرشتگانی که مرا به جنت برده بودند، پرسیدم: «این کوشک از آنِ کیست؟» فرشتگان گفتند: «از آنِ کسانی است که عملی را که تو انجام دادی، انجام دهند.» تا از خوراکی‌های جنت به من نخوراندند و از آب‌های جنت به من ننوشاندند، مرا از جنت بیرون نکردند. سپس مرا از جنت بیرون آوردند و به جایی که بودم، بازگرداندند.
سپس سرور ما رسول الله با هفتاد پیامبر و هفتاد صف فرشته، که فاصلۀ میان هر صف به اندازۀ میان مشرق و مغرب بود، نزد من آمد، سلام داد و دستم را گرفت. در این هنگام گفتم: «یا رسول الله! خضر علیه السلام خبر داد که این حدیث را از تو شنیده است.» سرور ما، پیامبر، فرمود: «خضر راست گفت؛ آنچه بازگفته، درست است. خضر داناترین اهل زمین است. سرور ابدال است. از لشکریان الله بر روی زمین است.»
بازگفتم: «یا رسول الله! برای کسی که این عمل را انجام دهد، جز آنچه من دیدم، پاداش دیگری هست؟» فرمود: «چه پاداشی برتر از آنچه تو دیدی و به تو ارزانی شد، می‌تواند بود؟ تو جای و مقامت را در جنت دیدی. از میوه‌هایش خوردی و از نوشیدنی‌هایش نوشیدی. با من فرشتگان و پیامبران را دیدی. حوران را دیدی.»
گفتم: «یا رسول الله! به کسی که عملی را که من کردم انجام دهد، ولی آنچه را من در خواب دیدم نبیند، آنچه به من ارزانی شد، داده می‌شود؟» فرمود: «به الله تعالی که مرا پیامبر برحق فرستاده است، سوگند می‌خورم که گناهان کبیره‌ای که آن کس کرده است، آمرزیده می‌شود. خشم الله تعالی دربارۀ آن کس برداشته می‌شود. به الله تعالی که مرا پیامبر برحق فرستاده است، سوگند می‌خورم که کسی که این عمل را انجام دهد، هرچند آنچه را تو در خواب دیدی نبیند، آنچه به تو داده شد، به او نیز داده می‌شود. از آسمان صدایی ندا می‌دهد: ‹الله تعالی کسی را که این عمل را انجام داده و امت محمد را از مشرق تا مغرب آمرزید.›»
گفتم: «یا رسول الله! همان‌گونه که من جمال تو و جنت را دیدم، آیا آن کس نیز از این‌ها بهره‌ای دارد؟» فرمود: «آری، همه به او داده می‌شود.»
چون گفتم: «یا رسول الله! آیا شایسته است که این دعا به همۀ مؤمنان، مرد و زن، یاد داده شود و ثواب‌هایش خبر داده شود؟»، فرمود: «به الله تعالی که مرا پیامبر برحق فرستاده است، سوگند می‌خورم که این عمل را جز کسانی که الله تعالی آنان را سعید آفریده است، کسی انجام نمی‌دهد.» کسی که پیامبر ما، محمد علیه السلام، را در خواب به صورت حقیقی‌اش ببیند، یقیناً آن حضرت را دیده است؛ زیرا شیطان به صورت ایشان درنمی‌آید. اما شیطان می‌تواند به صورت دیگری درآید و دیده شود. برای کسی که رسول الله را نمی‌شناسد، جدا کردن این آسان نیست. برخی علما نیز فرموده‌اند: «دیدن سرور ما، پیامبر، به صورتی دیگر نیز دیدن اوست؛ اما این نشانۀ نقصانی در دین آن شخص است. هر کس سرور ما، پیامبر، را در خواب به صورت حقیقی‌اش ببیند و مؤمن بمیرد، به جنت می‌رود.»
ابوهریره این حدیث شریف سرور ما را خبر داد: «اگر کسی در شب جمعه دو رکعت نماز بخواند و در هر رکعت فاتحه و آیة‌الکرسی را یک بار و سورۀ اخلاص را پانزده بار بخواند و پس از نماز هزار بار بگوید: ‹اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ الْاُمِّیِّ›، پیش از آن‌که جمعۀ دیگر برسد، مرا در خوابش می‌بیند. همۀ گناهان گذشته و آیندۀ آن کس آمرزیده می‌شود. جنت از آنِ کسانی است که مرا می‌بینند.»
زیارت قبر شریف سرور ما، پیامبر
سرور ما فخر کائنات فرمود: «کسی که پس از وفاتم مرا زیارت کند، گویی در زندگی‌ام مرا زیارت کرده است.» در حدیث شریفی که در کتاب «مرآت مدینه» آمده است، فرمود: «کسی که قبرم را زیارت کند، شفاعتم برای او واجب شد.» این حدیث شریف را ابن خزیمه، بزار، دارقطنی و طبرانی خبر داده‌اند. در حدیث شریف دیگری که حضرت بزار خبر داده است، فرموده شده: «کسی که قبرم را زیارت کند، شفاعتم برای او حلال شد.» در حدیث شریفی که در «مسلم شریف» و در کتاب «معجم» ابوبکر بن مقری آمده است، فرموده شده: «اگر کسی برای زیارت من بیاید و جز آن نیتی نداشته باشد، روز قیامت سزاوار آن می‌شود که برایش شفاعت کنم.» این حدیث شریف خبر می‌دهد که رسول الله صلی الله علیه وسلم برای کسانی که به قصد زیارتش به مدینۀ منوره می‌آیند، شفاعت خواهد کرد.
زنهار از ترک ادب، این کوی محبوب خداست،
نظرگاه الهی است، مقام مصطفی است این!
ماه نو در فلک، عاشق سینه‌چاک باب‌السلام است،
قندیلش جوزاست؛ مطلع نور و ضیاست این!
خوابگاه حبیب کبریاست؛ در فضیلت
بر عرش جناب کبریا برتری یافته است این!
از پرتو این خاک، تاریکی عدم زایل شد؛
موجودات از کوری رستند؛ توتیای هر دو چشم است این.
نابی، با شرط رعایت ادب در این درگاه درآ،
مطاف قدسیان، بوسه‌گاه پیامبران است این!
نابی
در حدیث شریف دیگری که دارقطنی خبر داده است، فرموده شده: «کسی که حج گزارد و مرا زیارت نکند، مرا آزرده است.» این‌که رسول الله صلی الله علیه وسلم زیارت شدن را می‌خواست، برای آن بود که امتش از این راه نیز ثواب به دست آورند. ازاین‌رو علمای فقه ما پس از ادای فریضۀ حج به مدینۀ منوره می‌آمدند و در مسجد شریف نماز می‌خواندند. سپس «روضۀ مطهره»، منبر منیر و قبر شریف را که از عرش اعلی برتر است، سپس جاهایی را که در آن‌ها می‌نشست، راه می‌رفت و تکیه می‌کرد، ستونی را که هنگام آمدن وحی بر آن تکیه می‌کرد، و جاهایی را که اصحاب کرام و تابعین از آن‌ها گذشته بودند، زیارت می‌کردند و با دیدن‌شان برکت می‌یافتند؛ همان اصحاب و تابعینی که هنگام ساختن و ترمیم مسجد کار کردند و به دادن مال و پول خود مشرف شدند. علما و صالحانی که پس از آنان آمدند نیز پس از حج به مدینه می‌آمدند و مانند علمای فقه ما رفتار می‌کردند. همان‌گونه که دیروز بود، امروز نیز حاجیان با پایبندی به این روش، در مدینۀ منوره به زیارت می‌پردازند.
«اگر کسی برای زیارت من بیاید و جز آن نیتی نداشته باشد، روز قیامت سزاوار آن می‌شود که برایش شفاعت کنم» حدیث شریف
آفتاب علمای اسلام، حضرت ابوحنیفه فرمود: «زیارت قبر سعادت، که از برترین مستحبات است، عبادتی است نزدیک به درجۀ واجب.» کسی که به زیارت قبر شریف سرور ما رسول الله می‌رود، باید بسیار صلوات شریف بفرستد. در حدیث شریف خبر داده شده است که این صلوات و سلام‌هایی که خوانده می‌شود، به سرور ما، پیامبر، می‌رسد. آداب زیارت پیامبر محبوب ما چنین بیان شده است:
چون شهر مدینۀ منوره از دور دیده شود، صلوات و سلام فرستاده می‌شود. سپس گفته می‌شود: «اَللّهُمَّ هذا حَرَمُ نَبِیِّکَ، فَاجْعَلْهُ وِقایَةً لِی مِنَ النّارِ وَاَماناً مِنَ الْعَذابِ وَسُوءِ الْحِسابِ.» اگر ممکن باشد، پیش از درآمدن به شهر یا به مسجد غسل کرده می‌شود. بوی خوش (عطر) زده می‌شود. لباس نو و پاک پوشیده می‌شود؛ زیرا این‌ها تعظیم و احترام را می‌رسانند. باید با فروتنی، وقار و آرامش به مدینۀ منوره درآمد. پس از گفتن «بِسْمِ اللهِ وَعَلی مِلَّةِ رَسُولِ اللهِ» باید آیۀ کریمۀ ۸۰ سورۀ اسراء را خواند. پس از آن، با گفتن «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَعَلی آلِ مُحَمَّدٍ. وَاغْفِرْ لِی ذُنُوبِی وَافْتَحْ لِی اَبْوابَ رَحْمَتِکَ وَفَضْلِکَ» به مسجد نبوی درآمده می‌شود. سپس باید در کنار منبر سرور ما رسول الله دو رکعت نماز تحیة المسجد خواند و چنان ایستاد که ستون منبر برابر شانۀ راست قرار گیرد. پیامبر محبوب ما در این‌جا نماز می‌خواند. این‌جا میان قبر و منبر سرور ما، پیامبر، است. در حدیث شریف فرموده شده است: «میان قبرم و منبرم باغی از باغ‌های جنت است. منبرم بر حوضم قرار دارد.»11 سپس باید برای آن‌که الله تعالی زیارت قبر مبارک رسول الله را نصیبش کرده است، به سجده افتاد.
پس از دعا باید برخاست و به قبر شریف سرور ما، پیامبر، یعنی به حجرۀ سعادت آمد و پشت به قبله، در برابر روی مبارک رسول الله، به فاصلۀ نزدیک به دو متر با ادب ایستاد. بیش از این نزدیک نمی‌شوند. باید با خشوع و خضوع بود و چنان‌که الله تعالی در قرآن کریم امر فرموده است، در برابر سرور ما رسول الله چنان با ادب بود که گویی آن حضرت زنده است و انسان در حضور والای ایشان قرار دارد. سکینه و وقار را نباید از دست داد. دست بر دیوارهای قبر شریف ننهادن و دور و با ادب ایستادن، با احترام سازگارتر است. باید مانند نماز ایستاد. باید صورت مبارک و لطیف سرور ما رسول الله را در خیال آورد و اندیشید که آن حضرت زائر را می‌شناسد، سخن، سلام و دعاهایش را می‌شنود، پاسخ می‌دهد و آمین می‌گوید. چنان‌که سرور ما رسول الله فرموده است: «کسی که نزد قبرم بر من صلوات بخواند، آن را می‌شنوم.» در حدیث شریف نیز خبر داده شده است که بر قبر شریف سرور ما رسول الله فرشته‌ای وکیل گماشته شده است که سلام کسانی از امتش را که سلام می‌دهند، به ایشان می‌رساند. سپس گفته می‌شود: «اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا سَیِّدِی یا رَسُولَ اللهِ! اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا نَبِیَّ اللهِ! اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا صَفِیَّ اللهِ! اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا حَبِیبَ اللهِ! اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا نَبِیَّ الرَّحْمَةِ! اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا شَفِیعَ الْاُمَّةِ! اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا سَیِّدَ الْمُرْسَلِینَ! اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا خاتَمَ النَّبِیِّینَ!»
«الله تعالی به تو برترین پاداش و جزا عطا فرماید. گواهی می‌دهم که تو وظیفۀ پیامبری‌ات را به جای آوردی. امانت را ادا کردی. امتت را نصیحت کردی. تا یقین (مرگ) به تو رسید، در راه الله تعالی جهاد کردی. الله تعالی تا روز قیامت بر تو صلوات و سلام فرستد. یا رسول الله! ما از جاهای بسیار دور نزد تو آمده‌ایم. آمده‌ایم تا قبر شریفت را زیارت کنیم، حقت را ادا کنیم، کارهایت را در جای خودش ببینیم، با زیارتت برکت یابیم و بخواهیم که نزد الله تعالی شفاعت‌کنندۀ ما باشی. زیرا خطاهایمان پشت‌مان را خم کرده است. گناهان‌مان بر شانه‌هایمان سنگینی می‌کند. یا رسول الله! تو هم شفاعت‌کننده‌ای و هم کسی که شفاعتش پذیرفته می‌شود. مقام محمود به تو وعده داده شده است. و نیز الله تعالی در قرآن کریم (در آیۀ کریمۀ ۶۴ سورۀ نساء که معنایش این است) می‌فرماید: ‹ما هر پیامبری را تنها برای آن فرستادیم که به امر الله تعالی (از سوی قومی که به سوی‌شان فرستاده شده بود) از او اطاعت شود. اگر آنان پس از آن‌که بر نفس‌های خود ستم (به خود زیان) کردند، نزد تو بیایند و از الله تعالی آمرزش بخواهند و رسول من نیز برای‌شان استغفار کند، الله تعالی را یقیناً توبه‌پذیر و مهربان می‌یابند.› ما به حضور تو آمده‌ایم؛ اما بر نفس‌های خود ستم کرده‌ایم. آمرزش گناهان‌مان را می‌خواهیم. یا رسول الله! نزد الله تعالی برای ما شفاعت کن. یا رسول الله! از الله تعالی بخواه که روح ما را بر سنت تو بگیرد، فردا در روز قیامت ما را در میان کسانی قرار دهد که با تو به محشر می‌آیند، و رسیدن به حوضت و نوشیدن از حوضت را نصیب‌مان کند. یا رسول الله! شفاعتت را می‌خواهیم.» باید چنین دعا کرد و سپس آیۀ کریمۀ ۱۰ سورۀ حشر را خواند که معنای آن چنین است: «… ای پروردگار ما! ما را و برادران‌مان را که با ایمان پیش از ما گذشته‌اند، بیامرز! در دل‌های ما برای کسانی که ایمان آورده‌اند، کینه‌ای مگذار! ای پروردگار ما! یقیناً تو صاحب شفقت و رحمتی!..»
سپس سلام کسانی را که سلام فرستاده‌اند رسانده، باید گفت: «السلام علیک یا رسول الله! فلان کس از تو می‌خواهد که نزد الله تعالی شفاعت‌کننده‌اش باشی. برای او و برای همۀ مسلمانان شفاعت کن» و هرقدر که بخواهد، صلوات بخواند.
سپس نیم متر به سوی راست، برابر سر مبارک حضرت ابوبکر صدیق آمده، باید چنین دعا کرد: «اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا خَلِیفَةَ رَسُولِ اللهِ! اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا رَفِیقَهُ فِی الْغارِ! اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَمِینَهُ عَلَی الْاَسْرارِ! الله تعالی به‌عنوان امام این امت به تو برترین پاداش و جزا ارزانی کند. تو به بهترین شکل جانشین رسول الله شدی. سنت والای او را به بهترین وجه پیروی کردی. با مرتدان (برگشتگان از دین) و با کسانی که از راه راست جدا شده بودند، جنگیدی. همیشه حق را گفتی. تا وفات یافتی، یاور اهل راه حق بودی. سلام، رحمت و برکت الله تعالی بر تو باد! الهی! به رحمتت، روح ما را بر محبت او بگیر. زیارت ما را از او بی‌ثمر مگردان!»
«میان قبرم و منبرم باغی از باغ‌های جنت است. منبرم بر حوضم قرار دارد» حدیث شریف
سپس باز نیم متر به سوی راست، برابر قبر حضرت عمر آمده، باید گفت: «اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ! اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا مُظْهِرَ الْاِسْلامِ! اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا مُکَسِّرَ الْاَصْنامِ! الله تعالی به تو برترین جزا و پاداش دهد. هم در زندگی و هم در مرگت، اسلام و مسلمانان را یاری کردی. سرپرست یتیمان بودی. با خویشاوندان نیکی کردی. برای مسلمانان رهنمایی بودی که از تو راضی بودند، خود بر هدایت بود و مردم را نیز به راه راست می‌برد. کارهایشان را گرد آوردی و سامان دادی. فقیران‌شان را توانگر ساختی و زخم‌هایشان را بستی. سلام، رحمت و برکت الله تعالی بر تو باد!»
سپس خطاب به حضرت ابوبکر و حضرت عمر باید گفت: «اَلسَّلامُ عَلَیْکُما یا ضَجِیعَیْ رَسُولِ اللهِ وَرَفِیقَیْهِ وَوَزِیرَیْهِ وَمُشِیرَیْهِ وَالْمُعاوِنَیْنِ لَهُ عَلَی الْقِیامِ فِی الدِّینِ وَالْقائِمَیْنِ بَعْدَهُ بِمَصالِحِ الْمُسْلِمِینَ! الله تعالی بهترین جزا را به شما دهد. شما را نزد رسول الله وسیله قرار می‌دهیم تا از الله تعالی بخواهید که رسول الله برای ما شفاعت کند، کوشش ما را بپذیرد، ما را بر دین اسلام بمیراند و باز بر دین اسلام زنده گرداند، و روز قیامت در میان نزدیکان رسول الله حشرمان کند.»
سپس باید برای خود، پدر و مادرش، کسانی که از او دعا خواسته‌اند و همۀ مسلمانان دعا کند. پس از آن، در برابر روی مبارک سرور ما رسول الله ایستاده، چنین دعا کرده می‌شود: «الهی! تو می‌فرمایی: ‹ما هر پیامبری را تنها برای آن فرستادیم که به امر الله تعالی (از سوی قومی که به سوی‌شان فرستاده شده بود) از او اطاعت شود. اگر آنان پس از آن‌که بر نفس‌های خود ستم (به خود زیان) کردند، نزد تو بیایند و از الله تعالی آمرزش بخواهند و رسول من نیز برای‌شان استغفار کند، الله تعالی را یقیناً توبه‌پذیر و مهربان می‌یابند.›12 ای پروردگار من! با پیروی از کلام والایت و فرمان‌برداری از امرت، می‌خواهیم که پیامبر محبوبت نزد تو برای ما شفاعت کند.» پس از این دعا، آیۀ کریمۀ ۱۰ سورۀ حشر را که پیش‌تر خوانده بود، می‌خواند که معنای آن چنین است:
«ای پروردگار ما! ما را و برادران‌مان را که با ایمان پیش از ما گذشته‌اند، بیامرز! در دل‌های ما برای کسانی که ایمان آورده‌اند، کینه‌ای مگذار! ای پروردگار ما! یقیناً تو صاحب شفقت و رحمت بسیاری!» سپس با خواندن آیات کریمۀ «رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِآبائِنا وَلِاُمَّهاتِنا وَلِاِخْوانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونا بِالْاِیمانِ»، «رَبَّنا آتِنا…» و «سُبْحانَ رَبِّکَ…» زیارت حجرۀ سعادت را به پایان می‌رساند. سپس به روضۀ مطهره که میان قبر رسول الله و منبرش است، می‌آید. این‌جا جایی مربع‌شکل است. در آن هرقدر بخواهد نماز می‌خواند، دعا می‌کند، تسبیح می‌گوید و حمد و ثنای الله تعالی را به جای می‌آورد. سپس نزد منبر می‌آید. به نیت آن‌که برکت رسول الله به او برسد، دستش را بر جایی می‌نهد که سرور ما، پیامبر، هنگام خواندن خطبه دست مبارکش را بر آن می‌نهاد. در آن‌جا دو رکعت نماز می‌خواند. آنچه را می‌خواهد از الله تعالی می‌طلبد. از خشم الله تعالی به رحمت او پناه می‌برد. سپس نزد ستونی می‌آید که در جای پیشین ستون حنانه نهاده شده است. حنانه ستونی است که چون سرور ما رسول الله برای خواندن خطبه به منبر رفت و آن را ترک کرد، ناله کرد و سپس با پایین آمدن رسول الله و در آغوش گرفتنش آرام گرفت. سپس نزد ستونی می‌آید که حضرت ابولبابه خود را به آن بست و توبه کرد. در آن‌جا دو رکعت نماز می‌خواند و به درگاه الله تعالی توبه و استغفار می‌کند. هر دعایی که بخواهد، می‌کند.
در مدتی که آن‌جا می‌ماند، باید شب‌هایش را به خواندن قرآن کریم، ذکر الله تعالی، دعای پنهان و آشکار در کنار منبر و قبر، و رابطه مشغول دارد. پس از زیارت سرور ما رسول الله، رفتن به قبرستان بقیع و زیارت آن نیز مستحب است. سپس باید قبرهای دیگر، به‌ویژه قبر سیدالشهدا (سرور شهیدان) حضرت حمزه را زیارت کرد. باز در بقیع باید حضرت عباس و کسانی را که در آن‌جا آرمیده‌اند، زیارت کرد: حسن بن علی، زین‌العابدین، پسرش محمد باقر و پسر او جعفر صادق، امیرالمؤمنین حضرت عثمان، ابراهیم پسر سرور ما رسول الله، همسران پاک سرور ما رسول الله که در آن‌جا آرمیده‌اند، عمه‌اش صفیه و بسیاری دیگر از بزرگان صحابه و تابعین (رضی الله عنهم اجمعین). در مسجد فاطمه در بقیع باید نماز خواند. روز پنجشنبه زیارت شهیدان احد مستحب است. در آن‌جا باید گفت: «سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ. سَلامٌ عَلَیْکُمْ یا اَهْلَ دارِ الْقَوْمِ الْمُؤْمِنِینَ، وَاِنّا اِنْ شاءَ اللهُ عَنْ قَرِیبٍ بِکُمْ لاحِقُونَ.» سپس باید آیة‌الکرسی و سورۀ اخلاص را خواند. کسانی که حجرۀ سعادت را زیارت می‌کنند، باید بسیار بیدار باشند. در دل‌شان اندیشه‌های دنیا نباشد. باید به نور مبارک محمد علیه السلام و بلندی درجۀ ایشان بیندیشند. دعاهایی را که با اندیشۀ کارهای دنیا، سود بردن از دیدار با بزرگان و داد و ستد کرده شود، الله تعالی نمی‌پذیرد و آنان به خواسته‌هایشان نمی‌رسند. زیارت حجرۀ سعادت عبادتی شریف است. دربارۀ کسانی که به این باور ندارند، بیم آن می‌رود که از مسلمانی بیرون روند؛ زیرا اینان با الله تعالی، با رسولش و با همۀ مسلمانان مخالفت کرده‌اند. هرچند چند تن از علمای مالکی گفته‌اند که زیارت سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم واجب است، به اتفاق خبر داده شده است که مستحب است.
«ای پروردگار ما! ما را و برادران‌مان را که با ایمان پیش از ما گذشته‌اند، بیامرز! در دل‌های ما برای کسانی که ایمان آورده‌اند، کینه‌ای مگذار! ای پروردگار ما! یقیناً تو صاحب شفقت و رحمت بسیاری» حشر: ۱۰
اَلصُّبْحُ بَدا
اَلصُّبْحُ بَدا مِنْ طَلْعَتِهِ
وَاللَّیْلُ دَجا مِنْ وَفْرَتِهِ
فاقَ الرُّسُلا فَضْلاً وَعُلا
اَهْدَی السُّبُلا لِدَلالَتِهِ
بامداد نورش را از چهرۀ او گرفت.
و شب تاریکی‌اش را از موی سیاه او گرفت.
او با فضیلت و بلندی‌اش از همۀ رسولان برتر شد.
هدایت‌یافتگان راه خود را با رهنمایی او یافتند.
کَنْزُ الْکَرَمِ مَوْلَی النِّعَمِ
هادِی الْاُمَمِ لِشَرِیعَتِهِ
اَزْکَی النَّسَبِ اَعْلَی الْحَسَبِ
کُلُّ الْعَرَبِ فِی خِدْمَتِهِ
گنجینۀ بخشش بود و از آن گنجینه نعمت می‌بخشید.
امت‌ها را به دین و هدایتش رساند.
نسبش بسیار پاک و شرفش بس والاست.
همۀ عرب در خدمت اویند.
سَعَتِ الشَّجَرُ نَطَقَ الْحَجَرُ
شُقَّ الْقَمَرُ بِاِشارَتِهِ
جِبْرِیلُ اَتی لَیْلَةَ اَسْری
وَالرَّبُّ دَعا لِحَضْرَتِهِ
درختان به حضورش دویدند و سنگ‌ها به سخن آمدند.
با اشارۀ (معجزه‌آسای) او ماه دو نیم شد.
در شب اسراء جبرئیل (علیه السلام) نزد او آمد.
و پروردگارش او را به حضور خویش فراخواند.
نالَ الشَّرَفا وَاللهُ عَفا
عَمّا سَلَفا مِنْ اُمَّتِهِ
فَمُحَمَّدُنا هُوَ سَیِّدُنا
فَالْعِزُّ لَنا بِاِجابَتِهِ
او به مرتبه‌های بزرگ دست یافت.
و الله (جل جلاله) نیز امتش را بخشود.
محمد ما (صلی الله علیه وسلم)، که او سرور ماست.
چون او را پذیرفتیم، شرف از آنِ ماست.
عبدالله بن رواحه (رضی الله عنه)