توسل به سرور ما، پیامبر

به سرور ما، پیامبر، همیشه توسل1 شده است: پیش از آفریده شدنش، پس از آفریده شدنش، در زندگی دنیایش و پس از وفاتش در عالم برزخ (قبر)؛ و روز قیامت پس از زنده شدن، در میدان عرصات و در جنت نیز توسل خواهد شد. وسیله هر چیزی است که الله تعالی آن را سبب قرب نزد خود و برآمدن حاجت‌ها گردانیده است. توسل به رسول اکرم، یعنی سرور ما رسول الله را نزد الله تعالی وسیله قرار دادن و یاری و شفاعت ایشان را خواستن، جایز است. این‌ها از کارهایی است که سلف صالحین (صحابه، تابعین و تبع تابعین)، علما و دیگر مسلمانان کرده‌اند. هیچ‌یک از مسلمانان این را بد ندانسته است. تاکنون جز صاحبان عقیدۀ فاسد، کسی دیده نشده که این‌ها را نپذیرد. پدر انسان‌ها، آدم علیه السلام، هنگامی که به زمین فرستاده شد، سرور ما، پیامبر، را وسیله قرار داد. پیامبر محبوب ما این را در حدیث شریفی چنین بیان فرموده است: «چون آدم (علیه السلام) به سبب لغزشش از جنت بیرون آورده شد، گفت: ‹ای پروردگار من! مرا به حرمت محمد بیامرز.› الله تعالی فرمود: ‹ای آدم! محمد را چگونه شناختی، در حالی که هنوز او را نیافریده‌ام؟› آدم (علیه السلام) گفت: ‹ای پروردگار من! هنگامی که مرا آفریدی و به من روح دادی، چشمم را گشودم و نگریستم و بر کنارۀ عرش نوشته شده دیدم: لا اله الا الله، محمد رسول الله. آن که نامش را با نام خود دوست داری، اوست.› الله تعالی فرمود: ‹راست گفتی، ای آدم! از میان آفریدگانم، او را از همه بیشتر دوست دارم. چون به حرمت او آمرزش خواستی، تو را آمرزیدم.›»2 به روایتی نیز فرمود: «او پیامبری است که از نسل تو خواهد آمد. اگر او را نمی‌آفریدم، نه تو را می‌آفریدم و نه فرزندانت را. چون او را شفاعت‌کننده آوردی، تو را بخشیدم و آمرزیدم.»3

نمونه‌های این، هزاران است. چند تا از آن‌ها در پی آورده می‌شود. مردی که هر دو چشمش نابینا بود، از سرور ما رسول الله دعا خواست تا چشمانش گشوده شود. رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: «اگر بخواهی، دعا می‌کنم. اما اگر صبر کنی و تحمل نمایی، برایت بهتر است.» آن مرد گفت: «دیگر توان صبر ندارم. التماس می‌کنم که دعا کنید.» آن‌گاه فرمود: «پس وضو بگیر و این دعا را بخوان!»

«اَللّهُمَّ اِنِّی اَسْئَلُکَ وَاَتَوَجَّهُ اِلَیْکَ بِنَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ نَبِیِّ الرَّحْمَةِ، یا مُحَمَّدُ اِنِّی اَتَوَجَّهُ بِکَ اِلی رَبِّی فِی حاجَتِی هذِهِ لِتُقْضی لِی، اَللّهُمَّ شَفِّعْهُ فِیَّ.»

امام نسائی، از علمای حدیث، خبر می‌دهد که چون آن مرد این دعا را خواند، الله تعالی آن را پذیرفت و چشمانش گشوده شد. حضرت عثمان بن حنیف دربارۀ وسیله قرار دادن سرور ما رسول الله این رویداد را بیان می‌کند: «هنگامی که عثمان بن عفان خلیفه بود، مردی که در تنگنای سختی بود، چون شرم داشت به حضور خلیفه برود، نزد من شکایت کرد. به او گفتم: ‹بی‌درنگ وضو بگیر! به مسجد سعادت برو! دعایی را که در بالا گفته شد، بخوان و خواسته‌ات را بگو.› آن بیچاره پس از خواندن دعا به جایی که خلیفه بود رفت و او را به حضور خلیفه بردند. خلیفه او را بر جانماز خودش نشاند، مشکلش را شنید و خواسته‌اش را برآورد. آن بیچاره چون دید کارش ناگهان سامان یافت، شادمان نزد من آمد و گفت: ‹الله تعالی از تو راضی باشد! اگر تو به خلیفه نگفته بودی، از این تنگنا رهایی نمی‌یافتم.› او گمان می‌کرد که من با خلیفه سخن گفته‌ام.»

«(ای آدم!) او پیامبری است که از نسل تو خواهد آمد. اگر او را نمی‌آفریدم، نه تو را می‌آفریدم و نه فرزندانت را. چون او را شفاعت‌کننده آوردی، تو را بخشیدم و آمرزیدم» حدیث قدسی

هنگامی که حضرت عمر خلیفه بود، یک بار خشک‌سالی شد. بلال بن حارث، یکی از اصحاب کرام، به آرامگاه رسول الله رفت و گفت: «یا رسول الله! امتت نزدیک است از گرسنگی هلاک شود. التماس می‌کنم که وسیلۀ باریدن باران شوی.» آن شب سرور ما رسول الله در خوابش آمد و فرمود: «نزد خلیفه برو! از من به او سلام برسان! به دعای باران بیرون آید!» چون حضرت عمر به دعای باران بیرون آمد، باران باریدن گرفت. الله تعالی دعاها را به حرمت کسانی که دوست‌شان دارد، می‌پذیرد. الله تعالی خبر داده است که محمد علیه السلام را بسیار دوست دارد. ازاین‌رو اگر کسی با گفتن «اَللّهُمَّ اِنِّی اَسْئَلُکَ بِجاهِ نَبِیِّکَ الْمُصْطَفی» دعا کند، دعایش رد نمی‌شود. با این همه، وسیله قرار دادن رسول الله برای کارهای کوچک دنیا با ادب سازگار نیست. برهان‌الدین ابراهیم مالکی گفته است: «فقیری که بسیار گرسنه بود، به حجرۀ سعادت آمد و گفت: ‹یا رسول الله! گرسنه‌ام.› اندکی بعد کسی آمد، او را به خانه‌اش برد و چندان خوراک داد که سیر شد. چون آن فقیر گفت که دعایش پذیرفته شده است، آن مرد به او گفت: ‹برادرم! زن و فرزندت را گذاشته‌ای و از راه‌های دور با رنج آمده‌ای تا رسول الله را زیارت کنی. آیا سزاوار است که برای لقمه‌ای نان به حضور رسول الله بروی؟ در آن حضور والا باید جنت و نعمت‌های جاودان را می‌خواستی! آنچه در این‌جا خواسته شود، الله تعالی رد نمی‌کند.› کسانی که به زیارت رسول الله مشرف می‌شوند، باید دعا کنند که روز قیامت برای‌شان شفاعت کند.» روزی امام ابوبکر مقری با امام طبرانی و ابوالشیخ در مسجد سعادت نشسته بودند. چون چند روز بود که چیزی نخورده بودند، بسیار گرسنه بودند. امام ابوبکر که دیگر تاب نداشت، گفت: «گرسنه‌ام، یا رسول الله!» و به گوشه‌ای رفت. مردی از سادات با دو خدمتکار آمد و گفت: «برادرانم! از گرسنگی به پدرکلانم رسول الله شکایت بردید و یاری خواستید. او به من امر کرد که به شما خوراک بدهم.» آنچه را آورده بود، با هم خوردند. آنچه ماند، برای‌شان گذاشت و رفت. یکی از علمای اسلام، ابوعبدالله بن نعمان مراکشی تلمسانی (۶۸۳ / ۱۲۸۴ میلادی)، در کتاب ارزشمندش «مصباح الظلام» صدها مسلمانی را که با وسیله قرار دادن سرور ما رسول الله به خواسته‌شان رسیدند، و دعاهایی را که کردند، به تفصیل بیان می‌کند. یکی از کسانی که با وسیله قرار دادن رسول الله به خواسته‌اش رسید، محمد بن منکدر است. او می‌گوید: «مردی هشتاد سکۀ طلا نزد پدرم گذاشته و به جهاد رفته بود. به او گفته بود: ‹این‌ها را نگه دار! به کسی که سخت نیازمند باشد نیز می‌توانی از آن کمک کنی.› در مدینه خشک‌سالی شد. پدرم همۀ سکه‌های طلا را میان گرسنگان تقسیم کرد. صاحب طلاها آمد و آن‌ها را خواست. پدرم به او گفت: ‹فردا شب بیا.› به حجرۀ سعادت رفت و تا بامداد به رسول الله زاری کرد. نیمه‌شب مردی آمد و به او گفت: ‹دستت را دراز کن!› کیسه‌ای طلا به او داد و سپس از آن‌جا ناپدید شد. پدرم در خانه سکه‌های طلا را شمرد و چون دید هشتاد سکه است، شاد شد و بی‌درنگ آن‌ها را به صاحبش داد.»

حضرت ابوعبدالله تلمسانی در همین کتابش رویدادی را که بر خودش گذشته است، چنین بیان می‌کند:

«در سال ۶۳۷ (۱۲۳۹ میلادی) با گروهی از مردم سرشناس از قلعۀ صدر بیرون شدیم. مردی همراه ما بود که راهنمای ما بود. پس از آن‌که مدتی رفتیم، آب‌مان تمام شد. به جست‌وجوی آب پرداختیم. من در این میان برای قضای حاجت به کناری رفتم. در همان دم خوابی سخت بر من چیره شد. با خود اندیشیدم: ‹به هر حال، هنگام رفتن بیدارم می‌کنند› و سر بر زمین نهادم.

چون بیدار شدم، خود را در میان بیابان تنها یافتم. یارانم مرا فراموش کرده و رفته بودند. تنهایی مرا سخت به هراس انداخت. در بیابان به چپ و راست رفتن گرفتم. نمی‌دانستم کجا هستم و به کجا باید بروم. همه‌جا ریگزار هموار بود. اندکی بعد هوا تاریک شد. از کاروانی که با آن سفر می‌کردیم، هیچ نشانی نبود. در تاریکی شب تنهای تنها بودم. هراسم باز بیشتر شد. با نگرانی تندتر رفتن گرفتم. پس از آن‌که مدتی رفتم، بسیار تشنه، خسته و از پا افتاده، بر زمین افتادم. دیگر امید زندگی را از دست داده بودم و احساس می‌کردم که مرگ به من نزدیک می‌شود. دردی وصف‌ناپذیر می‌کشیدم؛ پریشانی و اندوهم به نهایت رسیده بود. ناگاه اندیشه‌ای به خاطرم رسید. در تاریکی شب، همۀ توانم را گرد آوردم و با اخلاص و صفای نیت، برای آخرین بار نالیدم: ‹یا رسول الله! فریاد! به اذن الله تعالی از تو یاری می‌خواهم!› همین که سخنم به پایان رسید، شنیدم که کسی مرا صدا می‌زند. چون به سوی صدا نگریستم، در تاریکی شب کسی را دیدم که پیرامونش نور می‌پراکند، جامه‌های بسیار سفید پوشیده بود و تا آن روز هرگز او را ندیده بودم، و مرا صدا می‌زد. به من نزدیک شد و دستم را گرفت. در همان لحظه همۀ خستگی و تشنگی‌ام از میان رفت. گویی از نو زاده شده بودم. دلم بی‌درنگ به او بسته شد. مدتی دست‌دردست رفتیم. احساس کردم یکی از شیرین‌ترین لحظه‌های عمرم را می‌گذرانم. چون از تپۀ ریگی گذشتیم، چراغ‌های کاروانی را که با آن سفر می‌کردم، دیدم و صدای یارانم را شنیدم. به آنان نزدیک شدیم. مرکبی که من بر آن سوار می‌شدم، پشت سر همه از پی آنان می‌آمد. ناگاه آمد و در برابرم ایستاد. چون مرکبم را در برابرم دیدم، از شادی فریاد زدم. چون فریاد زدم، کسی که با من آمده بود، دستش را از دستم کشید. سپس دستم را گرفت و مرا بر مرکب سوار کرد. آن‌گاه با گفتن ‹کسی را که از ما چیزی بخواهد و از ما یاری بطلبد، دست‌خالی بازنمی‌گردانیم› روی گرداند و رفت. آن‌گاه دانستم که او سرور ما رسول الله بود. هنگامی که می‌رفت، دیده می‌شد که نورهایی که پیرامونش می‌پراکند، در تاریکی شب به سوی آسمان بالا می‌رفت. چون از دیدگانم ناپدید شد، ناگاه به خود آمدم. افسوس خوردم: ‹چرا دست و پای سرور ما رسول الله را نبوسیدم!› اما دیگر دیر شده بود و فرصت از دستم رفته بود.» ابوالخیر اقطع پنج روز در مدینه گرسنه مانده بود. نزد حجرۀ سعادت رفت و بر رسول الله سلام داد. گرسنگی‌اش را عرض کرد. به کناری رفت و خوابید. در خواب دید که رسول الله می‌آید. در سمت راستش ابوبکر صدیق، در سمت چپش عمر فاروق و پیش رویش علی مرتضی بودند.

حضرت علی آمد و به او گفت: «ای ابوالخیر! برخیز! چرا دراز کشیده‌ای؟ رسول الله می‌آید!» بی‌درنگ برخاست. رسول الله آمد و نانی بزرگ به او داد. ابوالخیر می‌گوید: «چون بسیار گرسنه بودم، بی‌درنگ به خوردن آغاز کردم. هنگامی که نیمه‌اش را خورده بودم، بیدار شدم. نیمۀ دیگرش را در دستم یافتم.»

«کسی که گرفتاری‌ای دارد، وضویی کامل بگیرد و دو رکعت نماز بخواند! سپس بگوید: ‹ای پروردگار من! از تو می‌خواهم. با وسیله قرار دادن پیامبرت محمد علیه السلام، که رحمت برای عالمیان است، به تو زاری می‌کنم. ای محمد! تو را نزد پروردگارم وسیله قرار می‌دهم تا خواسته‌ام را بپذیرد. ای پروردگار من! او را شفاعت‌کنندۀ من گردان!›» حدیث شریف

باز در کتاب «مصباح الظلام» آمده است: احمد بن محمد صوفی می‌گوید: «در بیابان‌های حجاز هرچه داشتم، از دست دادم. به مدینه آمدم. نزد حجرۀ سعادت بر رسول الله سلام دادم. در گوشه‌ای نشستم و خوابم برد. سرور ما رسول الله به خوابم آمد و فرمود: (آمدی، ای احمد؟ کف دستت را باز کن!) کف دستم را از طلا پر کرد. بیدار شدم. دست‌هایم پر از طلا بود.» امام سمهودی نیز در کتابش به نام «تاریخ مدینه» رویدادی را که بر خودش گذشته است، چنین بیان می‌کند: «کلید در خانه‌ام افتاد. آن را نیافتم. پیش حجرۀ سعادت رفتم و گفتم: ‹یا رسول الله! کلیدم افتاده است. نمی‌توانم به خانه‌ام درآیم!› در همان هنگام کودکی آمد. کلیدی را که در دست داشت، به من نشان داد و گفت: ‹این را یافته‌ام. شاید از آنِ شما باشد؟›»

مصطفی عشقی افندی کِلیسی در کتاب تاریخش «موارد مجیدیه» می‌گوید: «بیست سال در مکه زندگی کردم. در سال ۱۲۴۷ [۱۸۳۱ میلادی] شصت سکۀ طلا اندوختم و با زن و فرزندانم به مدینه آمدیم. در راه پول تمام شد. در خانۀ آشنایی منزل گرفتم و به حجرۀ سعادت رفتم. از رسول الله یاری خواستم. سه روز بعد، مردی صاحب مقام به خانه‌ای که در آن بودیم، آمد و گفت که برایم خانه‌ای کرایه کرده است. اسباب مرا به آن‌جا برد. کرایۀ یک سال را پرداخت. چند ماه بعد بیمار شدم و یک ماه در بستر افتادم. در خانه نه چیزی برای خوردن مانده بود و نه چیزی برای فروختن. خواستم با کمک همسرم به بام بروم و رو به آرامگاه رسول الله تنگدستی‌ام را بازگویم و از او یاری بخواهم. چون دست‌هایم را بلند کردم، شرم کردم که چیزهای دنیا را بخواهم. نتوانستم چیزی بگویم. به اتاقم پایین آمدم. فردای آن روز کسی آمد و گفت که فلان آقا این سکه‌های طلا را برایم هدیه فرستاده است. کیسه را گرفتم. هرچند روزی‌مان سامان یافته بود، از بیماری رهایی نمی‌یافتم. با کمک دیگران پیش حجرۀ سعادت رفتم و از رسول الله شفا خواستم. از مسجد بیرون آمدم و بی‌آن‌که از کسی کمک بخواهم، تا خانه پیاده رفتم. چون به خانه درآمدم، هیچ اثری از بیماری در من نمانده بود. برای آن‌که چشم بد به من نرسد، چند روزی با تکیه بر عصا به کوچه رفتم. اما پول تمام شده بود. زن و فرزندانم را در تاریکی گذاشتم و به مسجد نبوی رفتم. پس از نماز خفتن تنگدستی‌ام را به رسول الله عرض کردم. در راه، کسی که نمی‌شناختم، نزدیکم آمد و کیسه‌ای در دستم نهاد. در آن چهل‌ونه سکۀ طلای نُه‌قروشی بود. شمع و چیزهای لازم خریدم و به خانه بازگشتم.»

در جلد دوم ترجمۀ کتاب «شقائق نعمانیه» آمده است که عالم بزرگ اسلام، مولانا شمس‌الدین محمد بن حمزۀ فناری، نخستین شیخ‌الاسلام دولت عثمانی و مجدد روزگارش، به آب مروارید چشم دچار شد و بینایی‌اش را از دست داد. شبی چون سرور ما رسول الله به او فرمود: «سورۀ طه را تفسیر کن!»، پاسخ داد: «همان‌گونه که توان تفسیر قرآن کریم را در حضور والای شما ندارم، چشمانم نیز نمی‌بیند.» سرور ما رسول الله، طبیب پیامبران، از خرقۀ مبارکش پاره‌ای پنبه بیرون آورد، آن را با آب دهان مبارکش تر کرد و بر چشمانش نهاد. ملا فناری بیدار شد، پنبه را بر چشمانش یافت، آن را برداشت و بینا شد. الله تعالی را حمد و شکر گفت. تارهای پنبه را نگه داشت و وصیت کرد که چون بمیرد، آن‌ها را بر چشمانش بگذارند. چون در سال ۸۳۴ [۱۴۳۱ میلادی] در بورسه وفات یافت، وصیتش را به جا آوردند.

خلیفۀ عباسی، ابوجعفر منصور، در مسجد نبوی با امام مالک سخن می‌گفت. امام مالک به او گفت: «ای منصور! این‌جا مسجد سعادت است! آهسته سخن بگو! حق تعالی با فرمودن ‹صدای‌تان را بالاتر از صدای رسول الله بلند مکنید!›4 در سورۀ حجرات، که معنایش این است، گروهی را نکوهش فرمود. و با آیۀ کریمۀ ‹کسانی که نزد رسول الله آهسته سخن می‌گویند›5 کسانی را که آهسته سخن می‌گویند، ستود. احترام به رسول الله پس از وفاتش مانند احترام به او در زمان زندگی‌اش است.» منصور سر به زیر افکند و پرسید: «ای اباعبدالله! رو به قبله بایستم یا رو به قبر سعادت؟» حضرت امام مالک گفت: «روی خود را از رسول الله برمگردان! آن پیامبر والا صلی الله تعالی علیه وسلم، شفاعت‌کنندۀ روز قیامت، روز قیامت وسیلۀ رهایی تو و پدرت آدم علیه السلام خواهد بود. باید رو به قبر سعادت کنی و با چنگ زدن به روح مبارک رسول الله، شفاعت بخواهی! در آیۀ کریمۀ ۶۴ سورۀ نساء فرموده شده است که معنای آن چنین است:

‹کسانی که بر نفس‌های خود ستم کرده‌اند (به خود زیان رسانده‌اند)، اگر نزد تو بیایند و از الله تعالی آمرزش بخواهند و رسول من نیز برای‌شان آمرزش بخواهد، الله تعالی را توبه‌پذیر و مهربان می‌یابند.› این آیۀ کریمه وعده می‌دهد که توبۀ کسانی که رسول الله را وسیله قرار می‌دهند، پذیرفته می‌شود.» آن‌گاه منصور از جایش برخاست، در برابر حجرۀ سعادت ایستاد و به زاری گفت: «ای پروردگار من! در این آیۀ کریمه وعده فرموده‌ای که توبۀ کسانی را که رسولت را وسیله قرار دهند، بپذیری. من نیز به حضور والای پیامبر والایت آمده‌ام و از تو آمرزش می‌خواهم. همان‌گونه که بندگانت را که در زندگی او از تو آمرزش خواستند، آمرزیدی، مرا نیز بیامرز! ای پروردگار من! با وسیله قرار دادن پیامبر والایت، که نبی الرحمه (پیامبر رحمت) است، به تو زاری می‌کنم. ای محمد علیه السلام، برترین پیامبران! با توسل به تو، به پروردگارم زاری کردم. ای پروردگار من! آن پیامبر والا را شفاعت‌کنندۀ من گردان!» این دعا را ایستاده، پشت به قبله و رو به پنجرۀ مواجهۀ سعادت کرد. منبر نبوی در سمت چپش بود. نصیحتی که امام مالک به خلیفه منصور کرد، نشان می‌دهد کسانی که در برابر حجرۀ سعادت دعا می‌کنند، باید بسیار بیدار باشند. گفته شده است کسانی که نمی‌توانند احترام و تعظیمی را که سزاوار آن‌جاست به جای آورند، درست نیست که مدت درازی در مدینۀ منوره بمانند. دهقانی از اناطولی سال‌های بسیار در مدینۀ منوره زندگی کرده، در آن‌جا ازدواج کرده و به خدمتی در حجرۀ سعادت درآمده بود. روزی به بیماری تب دچار شد و دلش دوغ خواست. این اندیشه از دلش گذشت: «اگر در دهکده‌ام می‌بودم، از ماست دوغ می‌ساختند و می‌نوشیدم.» آن شب رسول الله به خواب شیخ‌الحرم آمد و امر فرمود که خدمت آن مرد به دیگری سپرده شود. چون شیخ‌الحرم گفت: «یا رسول الله! این خدمت را فلان کس از امتت انجام می‌دهد»، فرمود: «به آن مرد بگو که به دهکده‌اش بازگردد و دوغ بنوشد!..» فردای آن روز چون این امر را به آن دهقان رساندند، گفت: «به چشم!» و به سرزمین خود رفت.

«کسانی که بر نفس‌های خود ستم کرده‌اند، اگر نزد تو بیایند و از الله تعالی آمرزش بخواهند و رسول من نیز برای‌شان آمرزش بخواهد، الله تعالی را توبه‌پذیر و مهربان می‌یابند» نساء: ۶۴

اگر اندیشه‌ای که تنها از دل گذشته بود، چنین زیانی به بار آورد، از این‌جا باید دانست که سخنی ناشایست، هرچند به شوخی، یا رفتاری خلاف ادب – پناه به الله – چه زیان بزرگی به بار خواهد آورد.

تو ایمان در دل مؤمنی هستی که دوستت دارد؛
هرگز اندوهی نخواهد داشت؛ تو درمان درد اویی؛
به شفاعتت امید دارد؛ تو فرمانروای دل اویی؛
کسی که یاری بخواهد، یقیناً می‌یابد، یا رسول الله.