حلیۀ سعادت

سیمای حبیب اکرم صلی الله علیه وسلم «حلیۀ سعادت» نامیده می‌شود. علمای اسلام همۀ اندام‌های پیدای محمد علیه السلام، شکل، صفت‌ها، اخلاق نیک و سراسر زندگی او را تا ریزترین جزئیات، با منابع و سندهایشان، روشن بیان کرده‌اند. این آگاهی‌ها از احادیث شریف، یعنی سخنان خود سرور ما، پیامبر، و از خبرهایی که اصحابش نقل کرده‌اند، گرد آمده است. کتاب‌هایی که این‌ها را در بر دارند، کتاب‌های سیرت (سِیَر) نامیده می‌شوند. از میان هزاران کتاب سیرت، مشهورترین کتاب‌هایی که حلیۀ سعادت سرور ما، پیامبر، را بیان می‌کنند، این‌هاست: «الشمائل الرسول» امام ترمذی؛ «الشفاء الشریف» قاضی عیاض؛ «دلائل النبوه» امام بیهقی و ابونعیم اصفهانی؛ و نیز اثر حضرت امام قسطلانی به نام «المواهب اللدنیه». در احادیث شریف و در خبرهایی که اصحاب کرام نقل کرده‌اند، حلیۀ سعادت پیامبر محبوب ما چنین بیان شده است: «چهرۀ مبارک فخر کائنات، همۀ اندام‌های شریفش و صدای مبارکش از چهره‌ها، اندام‌ها و صداهای همۀ مردم زیباتر بود.

چهرۀ مبارکش اندکی گرد بود و هنگامی که شاد بود، چون ماه می‌درخشید.1 شادی‌اش از پیشانی مبارکش دانسته می‌شد.

سرور ما رسول الله در شب نیز مانند روز می‌دید؛ همان‌گونه که پیش رویش را می‌دید، پشت سرش را نیز می‌دید. هنگامی که می‌بایست به پهلو یا پشت سر بنگرد، با تمام بدن روی می‌گرداند و می‌نگریست. بیشتر به زمین می‌نگریست تا به آسمان. چشمان مبارکش درشت و مژه‌هایش بلند بود. در چشمان مبارکش اندکی سرخی بود؛ سیاهی چشمانش بسیار سیاه بود و شب‌ها سرمه می‌کشید. پیشانی فخر عالم صلی الله علیه وسلم پهن بود.

ابروهای مبارکش باریک و میان آن‌ها گشاده بود. رگی که میان دو ابرویش بود، هنگام خشم برمی‌آمد. بینی مبارکش بسیار زیبا و میانه‌اش اندکی بلند بود. سر مبارکش بزرگ بود. دهان مبارکش کوچک نبود. دندان‌های مبارکش سفید و دندان‌های پیشینش از هم گشاده بود. هنگام سخن گفتن گویی از میان دندان‌هایش نور بیرون می‌آمد. در میان بندگان الله تعالی کسی شیواسخن‌تر و شیرین‌سخن‌تر از او دیده نشده است.

چون فخر عالم به چهل‌سالگی رسید،
تاج رسالت بر سرش نهاده شد.
هردم ندایی می‌آمد: «ای امین،
تو را برای عالمیان رحمت گردانیدم.»

«از اسقف هر کلیسایی که از آن می‌گذشتم، صفت‌ها و حلیۀ (سیما و نشانه‌های) رسول الله (صلی الله علیه وسلم) را پرسیدم و همه را یکایک در خاطرم نگه داشتم. چون به مدینه بازگشتم، همه را به رسول الله (صلی الله علیه وسلم) بازگفتم. خوشش آمد» مغیره بن شعبه (رضی الله عنه)

قرآن کریم آیه به آیه با دلیل‌های روشن نازل شد؛
معجزه‌های گوناگون آشکار گردید.
هرچند آن وجود پاک سراسر نور بود،
در هر یک از اندام‌هایش معجزه‌ها بود.
نخست: از جسم مبارکش
سایه هرگز بر زمین نمی‌افتاد.
از سر تا پا جسمش نور بود،
و پیداست که نور سایه ندارد.
و بر سر مبارکش در همه حال
ابری سایه می‌افکند.
به هرجا که می‌رفت، ابر نیز با او می‌رفت،
و همیشه بالای سرش می‌ایستاد.
و معجزۀ چشمان مبارکش
چگونه بود، آن را نیز برای‌تان بگویم:
همان‌گونه که پیش رویش را آشکارا می‌دید،
پشت سرش را نیز همچنان می‌دید.
از بینی مبارکش نیز بشنوید،
بنگرید که چه معجزه‌ای در آن بود:
چون جبرئیل امین با وحی فرود می‌آمد،
در همان دم که از آسمان جدا می‌شد،
او بوی جبرئیل را می‌شنید
و می‌دانست که با وحی فرود می‌آید.
چون آن ماه‌رو لب می‌جنباند،
قرص خورشید نیز در آسمان می‌جنبید.

سخنان مبارکش بسیار آسان فهمیده می‌شد؛ دل‌ها را می‌ربود و جان‌ها را به خود می‌کشید. هنگامی که سخن می‌گفت، کلمات چون مروارید به رشته کشیده می‌شد. اگر کسی می‌خواست بشمارد، می‌توانست سخنانش را بشمارد. گاهی برای آن‌که خوب فهمیده شود، آنچه را می‌گفت، سه بار تکرار می‌کرد. (در جنت چنان سخن گفته می‌شود که محمد علیه السلام سخن می‌گفت.) صدای مبارکش به جایی می‌رسید که صدای هیچ‌کس نمی‌رسید. فخر عالم صلی الله علیه وسلم گشاده‌رو بود. با تبسم می‌خندید و آن‌گاه دندان‌های پیشین مبارکش دیده می‌شد.

هنگامی که می‌خندید، نورش بر دیوارها می‌تابید. گریه‌اش مانند خنده‌اش آرام بود. قهقهه نمی‌زد و با صدای بلند نمی‌گریست؛ اما چون اندوهگین می‌شد، از چشمان مبارکش اشک می‌ریخت و صدای سینۀ مبارکش شنیده می‌شد. هنگامی که به گناهان امتش می‌اندیشید، از ترس الله تعالی، هنگام شنیدن قرآن کریم و گاهی نیز در نماز می‌گریست. انگشتان مبارک فخر عالم درشت و بازوان مبارکش پرگوشت بود. کف دست‌های مبارکش پهن بود. بوی همۀ جسمش از مشک خوش‌تر بود. جسم مبارکش هم نرم بود و هم نیرومند. انس بن مالک می‌گوید: ‹ده سال به رسول الله خدمت کردم. دست‌های مبارکش از ابریشم نرم‌تر بود.›

پوست مبارکش از مشک و گل خوش‌بوتر بود. بازوان، ساق‌ها و انگشتان مبارکش بلند بود. انگشتان پاهای مبارکش درشت و کف پاهایش نه چندان گود و نرم بود. شکم مبارکش پهن و با سینه‌اش هم‌سطح بود. استخوان‌های شانه‌اش درشت و سینۀ مبارکش پهن بود. دل شریف سرور ما رسول الله نظرگاه الهی بود. رسول اکرم نه بسیار بلندقامت بود و نه کوتاه. اگر مردی بلندقامت در کنارش می‌ایستاد، رسول اکرم از او بلندتر دیده می‌شد. هنگامی که می‌نشست، شانه‌های مبارکش از شانه‌های همۀ نشستگان بالاتر بود.

موی سر و ریش مبارکش نه بسیار پیچیده بود و نه بسیار صاف؛ به‌طور طبیعی موج‌دار بود. موی مبارکش بلند بود؛ در آغاز بر پیشانی کاکل می‌گذاشت و بعدها آن را از میان دو بخش می‌کرد. گاهی موی مبارکش را بلند می‌گذاشت و گاهی آن را می‌چید و کوتاه می‌کرد. موی سر و ریشش را رنگ نمی‌کرد. هنگامی که وفات یافت، موهای سفید سر و ریشش کمتر از بیست تار بود. بروت مبارکش را کوتاه می‌کرد. اندازه و شکل بروتش مانند ابروهای مبارکش بود. سلمانی‌های ویژه‌ای در خدمتش بودند.

سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم مسواک و شانه‌اش را هرگز از خود جدا نمی‌کرد. هنگامی که موی سر و ریش مبارکش را شانه می‌کرد، در آیینه می‌نگریست. فخر کائنات تند راه می‌رفت و پیش رویش را می‌نگریست و هنگامی که از جایی می‌گذشت، بوی خوشش خبر می‌داد که از آن‌جا گذشته است. سرور ما رسول الله عرب بود، یعنی سفیدی آمیخته به گلگونی داشت؛ بسیار زیبا، نورانی و دلربا بود.» کسی که بگوید سرور ما، پیامبر، سیاه بود، کافر می‌شود. واژۀ «عرب» در معنای لغوی به معنای «زیبا» است. برای نمونه، «لسان العرب» یعنی «زبان زیبا». در معنای اصطلاحی، یعنی در جغرافیا، عرب کسی است که در شبه‌جزیره‌ای که عربستان نام دارد، به دنیا آمده و بزرگ شده، با آب و هوا، آب و خوراک آن‌جا پرورش یافته و از خون آن مردم است. همان‌گونه که کسانی را که از خون اناطولی‌اند، ترک، کسانی را که در بلغاریا به دنیا آمده و بزرگ شده‌اند، بلغار و کسانی را که در آلمان‌اند، آلمانی می‌نامند، رسول الله صلی الله علیه وسلم نیز چون در شبه‌جزیرۀ عربستان به دنیا آمد، عرب است. عرب‌ها سفید و گندم‌گون‌اند. به‌ویژه نسب پیامبر ما سفید و بسیار زیبا بود. چنان‌که نیای او، ابراهیم علیه السلام، سفید بود و پسر مؤمنی سفید به نام تارَخ بود که از مردم شهر بصره بود. آزر که کافر بود، پدر ابراهیم علیه السلام نبود؛ کاکا و ناپدری او بود.

«ده سال به رسول الله خدمت کردم. دست‌های مبارکش از ابریشم نرم‌تر بود. پوست مبارکش از مشک و گل خوش‌بوتر بود» انس بن مالک (رضی الله عنه)

زیبایی عبدالله، پدر پیامبر محبوب ما، تا مصر پراکنده شده بود و به سبب نوری که در پیشانی‌اش بود، نزدیک به دویست دختر برای ازدواج با او به مکه آمده بودند. اما نور محمد علیه السلام نصیب آمنه شد. کاکایش عباس و پسر عباس، عبدالله، نیز سفید بودند. نوادگان پیامبر ما تا روز قیامت نیز زیبا و سفیدند. اصحاب رسول الله نیز سفید و زیبا بودند. عثمان رضی الله عنه سفید و زردموی بود. دحیۀ کلبی، فرستاده‌ای که سرور ما رسول الله به دربار هرقل، امپراتور روم، فرستاد، بسیار زیبا بود و هنگامی که در کوچه‌ها می‌گشت، دختران رومی برای دیدن رویش به کوچه می‌آمدند. جبرئیل علیه السلام بارها به صورت دحیه رضی الله عنه می‌آمد. بومیان مصر، شام، افریقا، سیسیل و اسپانیا عرب نیستند. اما چون عرب‌ها برای پراکندن اسلام در جهان از شبه‌جزیرۀ عربستان بیرون آمدند و به این سرزمین‌ها رفتند، امروز در این سرزمین‌ها نیز عرب هست. همچنان در اناطولی، هند و کشورهای دیگر نیز هست. اما امروز درست نیست که مردم هیچ‌یک از این کشورها را عرب بنامیم.

مردم مصر گندم‌گون تیره‌اند. مردم حبشه سیاه‌اند؛ آنان را حبشی می‌نامند. مردم زنگبار را زنگی می‌نامند؛ آنان نیز سیاه‌اند. دوست داشتن و احترام کردن خویشاوندان و نوادگان پیامبر ما عبادت است. هر مسلمانی آنان را دوست دارد. فلاحان، حبشیان و زنگیان سیاه که به‌عنوان مهمان به اناطولی می‌آمدند، برای آن‌که گرامی داشته و خوب پذیرایی شوند، خود را عرب معرفی می‌کردند و مسلمانان پاک‌دل اناطولی سخن‌شان را باور می‌کردند و دوست‌شان می‌داشتند؛ زیرا در این دوستی میان سیاه و سفید فرقی نیست. مسلمان سیاه بسیار برتر، باارزش‌تر و گرامی‌تر از کافر سفید است. سیاه بودن از شرف ایمان نمی‌کاهد. حضرت بلال حبشی و اسامه، که رسول الله بسیار دوست‌شان می‌داشت، سیاه بودند. ابولهب و ابوجهل کافر، که بدی و پستی‌شان را همه می‌دانند، سفید بودند. الله تعالی به رنگ انسان ارزش نمی‌دهد، بلکه به نیروی ایمان و تقوای او ارزش می‌دهد. اما این‌که سیاهان خود را عرب معرفی کردند، به کار دشمنان اسلام، یعنی یهودیان، آمد. از یک سو سیاهان را مردمی پست و نفرت‌انگیز نشان دادند و آنان را برده ساختند.

از سوی دیگر، با «عرب، عرب!» صدا زدن گربه‌ها و سگ‌های سیاه و با عرب نامیدن تصویرها و کاریکاتورهای سیاهی که در روزنامه‌ها و مجله‌ها نشر می‌کردند، کوشیدند عرب را به جوانان سیاه نشان دهند و بدین‌سان کودکان مسلمان را نسبت به پیامبر ما سرد کنند.

همۀ صفت‌های نیک در پیامبر محبوب ما گرد آمده بود. صفت‌های نیکش وَهبی، یعنی بخشیدۀ الله تعالی، بود، نه کَسبی، یعنی به دست آمده با کوشش بعدی. هرگز هیچ مسلمانی را با بردن نامش نفرین نکرد و هرگز کسی را با دست مبارکش نزد. برای الله انتقام گرفت؛ برای خودش هرگز از کسی انتقام نگرفت. با خویشاوندان، اصحاب و خدمتگزاران به نیکی و فروتنی رفتار می‌کرد. در خانه بسیار نرم‌خو و گشاده‌رو بود. به عیادت بیماران می‌رفت و در جنازه‌ها حاضر می‌شد. در کارهای اصحاب یاری‌شان می‌کرد و کودکان‌شان را در آغوش می‌گرفت. اما دلش به این چیزها مشغول نبود. روح مبارکش در عالم فرشتگان بود. کسی که ناگهان سرور ما رسول الله را می‌دید، هیبتش او را فرا می‌گرفت. اگر خودش نرمی نشان نمی‌داد، به سبب حالات نبوت، کسی نمی‌توانست در کنارش بنشیند و توان شنیدن سخنانش را نداشت. با این همه، از شرم (حیا) با چشمان مبارکش به روی کسی خیره نمی‌شد.

فخر عالم صلی الله علیه وسلم بخشنده‌ترین مردم بود. هرگز کسی ندید که چون از او چیزی خواستند، بگوید «ندارم». اگر آنچه خواسته بودند داشت، می‌داد؛ اگر نداشت، پاسخ نمی‌داد.

چندان نیکی و بخشش داشت که نه امپراتوران روم، نه شاهان ایران و نه هیچ فرمانروایی نتوانستند به اندازۀ او ببخشند. اما خودش زندگی در تنگی را دوست می‌داشت؛ چنان زندگی می‌کرد که خوردن و نوشیدن به خاطرش نیز نمی‌گذشت. هرگز نمی‌گفت: «خوراک بیاورید تا بخوریم» یا «فلان غذا را بپزید». اگر خوراکی می‌آوردند، می‌خورد؛ هر میوه‌ای که می‌دادند، می‌پذیرفت. گاهی ماه‌ها کم می‌خورد و گرسنگی را دوست می‌داشت. گاهی نیز بسیار می‌خورد. در پایان غذا آب نمی‌نوشید. آب را نشسته می‌نوشید.2 هنگامی که با دیگران غذا می‌خورد، آخرین کسی بود که دست از غذا می‌کشید.3 هدیۀ همه را می‌پذیرفت. به کسی که هدیه می‌آورد، در برابر آن چند برابر می‌بخشید.

عادت داشت جامه‌های گوناگون بپوشد. هنگامی که فرستادگان دولت‌های بیگانه می‌آمدند، خود را می‌آراست، جامه‌های گران‌بها و نفیس می‌پوشید و روی زیبایش را نشان می‌داد. انگشتری سیمین با نگین عقیق داشت که آن را مهر نیز به کار می‌برد. بر انگشتر «محمد رسول الله» نوشته شده بود. بسترش از چرم بود و با لیف خرما پر شده بود. گاهی بر این بستر می‌خوابید، گاهی بر چرمی که بر زمین گسترده بود و گاهی بر بوریا یا بر خاک خشک. بر پهلوی راست می‌خوابید و کف دست مبارکش را زیر رخسار راستش می‌نهاد.4 رسول الله (صلی الله علیه وسلم) مال زکات را نمی‌پذیرفت، چیزهایی مانند پیاز و سیر خام را نمی‌خورد و شعر نمی‌سرود. چشمان مبارک سرور ما، پیامبر، می‌خوابید، اما دل شریفش نمی‌خوابید. گرسنه می‌خوابید و سیر برمی‌خاست. هرگز خمیازه نمی‌کشید. جسم مبارکش نورانی بود و سایه‌اش بر زمین نمی‌افتاد. بر جامه‌اش مگس نمی‌نشست و پشه و دیگر حشرات خون مبارکش را نمی‌مکیدند.

پس از آن‌که الله تعالی به او خبر داد که رسول الله است، شیاطین دیگر نتوانستند برای گرفتن خبر به آسمان‌ها بالا روند و کاهنان دیگر نتوانستند پیشگویی کنند. سرور عالم صلی الله علیه وسلم اکنون با زندگی‌ای که ما نمی‌شناسیم، زنده است. جسم مبارکش هرگز نمی‌پوسد. فرشته‌ای بر قبرش ایستاده است و صلوات شریفی را که امتش بر او می‌فرستند، به او خبر می‌دهد. جای میان منبر و قبر شریفش روضۀ مطهره نامیده می‌شود. این‌جا باغی از باغ‌های جنت است. زیارت قبر شریفش بزرگ‌ترین طاعت‌ها و باارزش‌ترین عبادت‌هاست. بزرگان اصحاب کرام زیبایی سرور ما، پیامبر، را چنین وصف کرده‌اند. ابوهریره گفت: «کسی زیباتر از رسول الله ندیده‌ام. گویی آفتاب با همۀ درخشش در چهره‌اش می‌تابید. هنگامی که می‌خندید، دندان‌هایش بر دیوارها روشنی می‌افشاند.»

«کسانی از امتم که مرا بیش از همه دوست دارند، کسانی‌اند که پس از من می‌آیند و حاضرند خانواده و مال خود را بدهند تا مرا ببینند» حدیث شریف

ابن ابی‌هاله گفت: «چهرۀ مبارک سرور ما، پیامبر، چون ماه شب چهارده می‌درخشید.» حضرت علی گفت: «کسی که ناگهان او را می‌دید، از هیبتش بیمناک می‌شد. اما کسی که با او هم‌صحبت می‌شد و او را می‌شناخت، بی‌درنگ به او دل می‌بست و دوستش می‌داشت.»

جابر بن سمره گفت: «رسول الله دست مبارکش را بر رویم کشید. در دستش چنان بوی خوش و خنکی‌ای یافتم که گویی تازه از کیسۀ عطاری، یعنی عطرفروشی، بیرون آمده بود. هنگامی که سرور ما رسول الله برای مصافحه دستش را به دست کسی می‌زد، آن بوی خوش تمام آن روز از دست آن کس نمی‌رفت.»5

مادر ما حضرت عایشه گفت: «هنگامی که رسول الله بر سر کودکی دست می‌کشید، آن کودک بی‌درنگ با بوی خوشش از کودکان دیگر بازشناخته می‌شد.»6

روزی سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم در خانه‌اش خوابیده بود. ام سلیم، مادر انس بن مالک، آمد. در خواب بر چهرۀ مبارک سرور ما رسول الله قطره‌های عرق پدیدار شده بود. ام سلیم عرق مبارک سرور ما، پیامبر، را گرد آوردن گرفت. چون بیدار شد و سببش را پرسید، ام سلیم، که خالۀ رضاعی سرور ما، پیامبر، بود، گفت: «آن را با عطرهایمان می‌آمیزیم. عرق شما زیباترین و خوش‌بوترین عطرهاست.»7

ابوهریره گفت: «کسی را ندیدم که تندتر از رسول الله راه برود. گویی زمین پیش پایش پیچیده می‌شد. هنگامی که با او راه می‌رفتیم، با همۀ توان‌مان می‌کوشیدیم.»

سرور ما، پیامبر، به‌گونه‌ای بی‌اندازه زیبا سخن می‌گفت. به کامل‌ترین وجه می‌دانست سخن را از کجا آغاز کند و کجا به پایان برد. سخنانش در بیان روشن، بسیار شیوا و بجا بود. در سخنان و کلماتش همواره درستی معنا آشکار بود. چون توان بیانش بی‌اندازه بالا بود، هنگام سخن گفتن هرگز خسته نمی‌شد و دشواری‌ای احساس نمی‌کرد.